mały|Portret Leona Wyczółkowskiego namalowany przez Jacka Malczewskiego thumb|Autoportret Leona Wyczółkowskiego thumb|Muzeum prac artysty na Wyspie Młyńskiej w Bydgoszczy, zwane Domem Wyczółkowskiego thumb|Fragment wnętrza Domu Wyczółkowskiego, Muzeum Okręgowe im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy thumb|Rezerwat przyrody Cisy Staropolskie im. Leona Wyczółkowskiego, miejsce wielu plenerów artysty Leon Jan Wyczółkowski (ur. 24 kwietnia 1852 w Hucie Miastkowskiej, zm. 27 grudnia 1936Akta stanu cywilnego Parafii Rzymskokatolickiej św. Trójcy Warszawa. Akt zgonu 223/1936 w Warszawie) – polski malarz, grafik i rysownik, jeden z czołowych przedstawicieli Młodej Polski w nurcie malarstwa realistycznego.
Życiorys Urodził się 11 kwietnia 1852 r. w Hucie Miastkowskiej koło Garwolina. Był synem Mateusza pochodzącego z drobnej szlachty, kupca szkła, i Antoniny z Falińskich. Do szkoły ludowej chodził w Kamionce pod Lubartowem, a następnie uczęszczał do gimnazjum: najpierw w Siedlcach, potem do III Gimnazjum w Warszawie. W latach 1869–1871 uczył się w warszawskiej Klasie Rysunkowej u Antoniego Kamieńskiego i Rafała Hadziewicza, a w latach 1872–1873 u Wojciecha GersonaE. Sekuła-Tauer, Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 7., malarza realisty, który problematykę społeczną i pejzaż porzucił dla malarstwa historycznego i religijnego. Gerson miał niewątpliwie znaczny wpływ na jego wykształcenie i start artystyczny. Powstały wtedy m.in. obrazy: Obraz Trembowli, Zamordowanie Świętego Wojciecha, Święty Kazimierz i Jan DługoszM. Twarowska, Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 8.. Ten ostatni obraz wystawiono w Towarzystwie Zachęty Sztuk Pięknych w Warszawie w 1873 r.E. Sekuła-Tauer, Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 7., co było jego pierwszym sukcesem artystycznym.
W 1873 r. zwiedził Wystawę Powszechną w Wiedniu, ukazującą również szeroki przekrój zjawisk artystycznych. Jesienią 1875 r. wyjechał do Monachium i do roku 1877 studiował w pracowni węgierskiego malarza Aleksandra Wagnera na tamtejszej Akademii Sztuk Pięknych (w końcu października 1875 r. zgłosił się do Akademii – Techn. Malklasse). Powstały wtedy prace: Studium starej kobiety w czepku i Studium WłoszkiTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 10.. Po powrocie do kraju, w latach 1877–1879 studiował w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych pod kierunkiem Jana Matejki, przelotnie zafascynowany metodami jego twórczości. Pod jego wpływem namalował Ucieczkę Maryny Mniszchówny oraz szereg portretówTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 11.. W 1878 r. zwiedził Wystawę Powszechną w Paryżu, gdzie oglądał m.in. obrazy Claude’a Moneta. W 1880 r. mieszkał we Lwowie, gdzie poznał Adama Chmielowskiego. Pod wpływem tego artysty stworzył dwa obrazy: Dziewczyna i bazyliszek i Smok podwawelskiSekuła-Tauer E., Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 11.. Malował również Alinę i portret dzieci DobrzyńskichTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 12..
Okres warszawski W 1880 r. wrócił do Warszawy. W krótkim czasie stał się malarzem o ustalonej pozycji. Utrzymywał się głównie z portretów, wykonywanych na zamówienie. W Warszawie odszedł ostatecznie od akademizmuSekuła-Tauer E., Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 13-16.. Opierając się na doświadczeniach malarzy francuskich (Monet) namalował szereg scen salonowo-buduarowych (m.in. Model malarza, Obrazek jakich wiele, Ujrzałem raz w buduarze)Twarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 13..
W 1883 r. wyjechał na Ukrainę, gdzie przebywał – z przerwami na krótsze i dłuższe pobyty w Warszawie – dziesięć lat. Mieszkał najpierw (do 1887) w Laszkach – majątku Głębockich na Podolu, a następnie dwa lub trzy lata spędził na wsi u kuzyna. Przebywał też na Kijowszczyźnie w Bereznej u Podhorskich i w Białej Cerkwi u BranickichTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 14.. Na Ukrainie powstały słynne jego dzieła w wielu wariantach, jak Rybacy, Chłopi, Woły, Orka i Kopanie burakówSekuła-Tauer E., Impresje ukraińskie, w: Od pomysłu do dzieła. Leon Wyczółkowski, Bydgoszcz 2015, s. 19..
W 1889 r. odwiedził ponownie Paryż (wystawa światowa), zapoznając się z dziełami Moneta i sztuki japońskiejTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 17.. W 1890 r. w Warszawie w salonie Krywulta wystawił prace powstałe w czasie pobytu na UkrainieSekuła-Tauer E., Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 20.. Wskazywały one na ewolucję artysty w kierunku impresjonizmuKluszczyński J. R., Leon Wyczółkowski; 1852-1936, Kraków 2022, s. 7.W latach 1891–1893 był członkiem Komitetu Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w WarszawieBaziak J., Leon Wyczółkowski - kolejne życie, Bydgoszcz 2010, s. 52..
Okres krakowski W październiku 1895 r. został wykładowcą w krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych i przeniósł się na stałe do KrakowaE. Sekuła-Tauer, Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 24.. Wtedy uległ na krótko wpływowi symbolizmuE. Sekuła-Tauer, Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 28. (Sarkofagi – 1897). Odbył liczne podróże po całym kraju i zagranicy (Włochy, Francja, Hiszpania, Anglia, Irlandia). Stopniowo rezygnował z techniki olejnej i coraz częściej posługiwał się pastelami i akwarelą, a także kredą i tuszemSekuła-Tauer E., Malarz kwiatów i martwych natur, w: Od pomysłu do dzieła. Leon Wyczółkowski, Bydgoszcz 2015, s. 65.. Wykorzystywał pewne rozwiązania impresjonizmu, malując pejzaże i sceny rodzajowe z silnymi efektami świetlnymi (Rybacy brodzący). Malował pełne światła, nastrojowe pejzaże, drzewa, zabytki architektoniczne miast polskich i pamiątki historyczne (cykl Skarbiec wawelski), martwe natury i kwiaty. Powstały liczne autoportrety artysty i portrety wybitnych postaci, m.in. prof. Ludwika Rydygiera z asystentami, Stanisława Witkiewicza, Jana Kasprowicza, Karola Estreichera, Erazma Barącza, Józefa Chełmońskiego, Juliusza Kossaka, Konstantego LaszczkiTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 23-25.. U schyłku XIX wieku stał się obok Juliana Fałata, Jacka Malczewskiego i Jana Stanisławskiego jednym z najpopularniejszych malarzy krakowskich.
W latach 1896–1913 wielokrotnie przebywał w Zakopanem i w TatrachBaziak J., Leon Wyczółkowski - kolejne życie, Bydgoszcz 2010, s. 53., zarówno latem, jak i zimą. W górach docierał wówczas m.in. do Morskiego Oka i do Doliny CiemnosmreczyńskiejW. mil.: Leon Wyczółkowski (Kronika żałobna), [w:] „Wierchy” R. 15, Kraków 1937, s. 255.. Malował i rysował wówczas krajobrazy, sceny z życia górali i ich portrety (m.in. Tomka Gadei, Wojciecha Janika i słynnego przewodnika tatrzańskiego Szymona Tatara starszego). Portretował również osoby związane z Zakopanem, jak wspomniany Jan Kasprowicz (1898, 1908), Henryk Sienkiewicz (1899) czy Stefan Żeromski (z synem na tle Tatr, 1904). Barwne reprodukcje 12 obrazów tatrzańskich Wyczółkowskiego znalazły się w jubileuszowym wydaniu Na skalnym Podhalu Kazimierza Tetmajera. W uznaniu jego twórczości związanej z Tatrami Towarzystwo Tatrzańskie obdarzyło go w 1913 r. godnością członka honorowegoRadwańska-Paryska Zofia, Paryski Witold Henryk: Wyczółkowski Leon, hasło, [w:] Wielka Encyklopedia Tatrzańska. Wydawnictwo Górskie, Poronin 1995, , s. 1368–1369..
Będąc do 1919 r. profesorem Akademii Sztuk Pięknych wykształcił sporą grupę malarzy, z których wybili się zwłaszcza Wojciech Weiss i Fryderyk Pautsch. W Krakowie związał się z życiem kulturalnym miasta. W 1897 r. należał do członków założycieli Towarzystwa Artystów Polskich „Sztuka”E. Sekuła-Tauer, Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 26., które skupiało najwybitniejszych ówczesnych polskich malarzy i rzeźbiarzy. Uczestniczył czynnie w organizowanych przez Towarzystwo wystawach. W salonie literata Ignacego Maciejowskiego (Sewera) spotykał się z Adamem Asnykiem, Władysławem Reymontem, Tadeuszem Micińskim, Kazimierzem Tetmajerem, Jackiem Malczewskim, krytykiem sztuki Konstantym Marią Górskim. Odwiedzał kawiarnię Turlińskiego „Paon” będącą siedzibą cyganerii artystycznej. W mieszkaniu Fałata grywał w brydża ze Stanisławem Przybyszewskim, Teodorem Axentowiczem, Janem Stanisławskim. Był popularny w środowisku również jako karykaturzysta. Od końca lat 80. XIX w. do 1912 r., dzięki znajomości z Feliksem Mangghą Jasieńskim interesował się sztuką japońskąJ.R. Kluszczyński, Leon Wyczółkowski; 1852-1936, Kraków 2022, s. 14.. Z inicjatywy Wyczółkowskiego oraz Teodora Axentowicza, Feliksa Jasieńskiego i Feliksa Kopery w roku 1903 powstało Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Narodowego w Krakowie.
W końcu lat 90. XIX w. zainteresował się grafiką, jako autonomicznym środkiem artystycznej wypowiedziSekuła-Tauer E., Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 35.. Uprawiał różne techniki: litografię, algrafię, akwafortę, fluorofortę i miękki werniks zarówno w wersji czarno-białej, jak i barwnej. Po 1910 r. wybrał ostatecznie technikę litografii, dającą duże możliwości swobodnego kształtowania formyJ.R. Kluszczyński, Leon Wyczółkowski; 1852-1936, Kraków 2022, s. 25. Jego obfita i różnorodna twórczość graficzna miała charakter malarski i odznaczała się dużą skalą rozwiązań formalnych (Tatry – 1906, Teka litewska – 1907, Gdańsk – 1909, Teka huculska – 1910, Teka ukraińska – 1912, Wawel I i II – 1911/12, Gościeradz – 1924 i inne). Znakomicie oddawał urodę kwiatów i martwych natur. Portretował niemal cały świat artystyczny Krakowa. Próbował swoich sił także w rzeźbie, tworząc posąg husarza na koniu, jako projekt nagrobka dla Jana MatejkiBaziak J., Leon Wyczółkowski - kolejne życie, Bydgoszcz 2010, s. 27.. W 1909 r. został rektorem krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych i godność tę pełnił w roku akademickim 1909/1910J.R. Kluszczyński, Leon Wyczółkowski; 1852-1936, Kraków 2022, s. 28.. W 1911 r. ciężko chory przeszedł na emeryturęBaziak J., Leon Wyczółkowski - kolejne życie, Bydgoszcz 2010, s. 54..
Wybuch I wojny światowej zastał go w majątku Malinowszczyzna w okolicach Wilejki na Litwie, gdzie studiował pejzaż leśnyTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 32.. Pospiesznie wrócił do Warszawy, gdzie spędził rok, nie mogąc przedostać się do KrakowaTwarowska M., Leon Wyczółkowski, Warszawa 1962, s. 33.. Malował akwarele i wykonywał litografie z widokami Starego Miasta (Teka Stara Warszawa). Od 1915 r. przebywał w Krakowie, gdzie związał się z Legionami Piłsudskiego. Kilka miesięcy w 1916 r. przebywał w 6 pułku piechoty w obozie pod Warszawą. Wykonał wtedy cykl Wspomnienia z LegionowaSekuła-Tauer E., Leon Wyczółkowski, Wrocław 2001, s. 62..
Okres wielkopolsko-pomorski