Hrabstwo kłodzkie (, śl.-niem. i kłodz. Grofschoaft Glootz lub Groofschoft Glootz, ) – dawna kraina historyczna ze stolicą w Kłodzku, istniejąca na obszarze obecnego powiatu kłodzkiego w latach 1459–1816, funkcjonująca w świadomości i tradycji mieszkańców do ich wysiedlenia w 1945, a także do czasów współczesnych w słownictwie i publikacjach dawnych niemieckich mieszkańców. Pojęcie odrębności hrabstwa kłodzkiego pozostało w nazwach, zwyczajach czy podporządkowaniu administracji kościelnej. Jego terytorium nazywane jest również ziemią kłodzką.

Geografia Hrabstwo kłodzkie to dawny region historyczny w południowo-wschodniej części obecnego województwa dolnośląskiego i częściowo w dzisiejszych Czechach (okręg Broumova). Obejmował południowo-wschodnią Sudetów Środkowych i zachodnią część Sudetów Wschodnich. Jego centrum stanowiła Kotlina Kłodzka. W całości do hrabstwa należały: Krowiarki, Góry Bystrzyckie, Góry Stołowe, Obniżenie Ścinawki oraz południowe zbocza Gór Bardzkich, Gór Złotych, południowo-wschodnie Gór Sowich, wschodnie fragmenty Gór Suchych, północno-wschodnie fragmenty Gór Orlickich, północno-zachodnie części Gór Bialskich i Masywu Śnieżnika, a także większa część Wzgórz Włodzickich.

Granice Północno-wschodnia granica hrabstwa przebiegała od Wielkiej Sowy partią szczytową: Gór Sowich, Grzbietem Zachodnim Gór Bardzkich, przez Przełęcz Bardzką, Grzbietem Wschodnim Gór Bardzkich, Gór Złotych, Gór Bialskich do Śnieżnika. Południowo-wschodnia granica od Śnieżnika przebiegała partią szczytową masywu Śnieżnika do Przełęczy Międzyleskiej. Granice hrabstwa od strony północnej, wschodniej i południowej były stałe. Zmiennością odznaczała się granica zachodnia, która od 1260 obejmowała obszar Broumova i Polic w kraju hradeckim w dzisiejszych Czechach. Do XVI wieku granica zachodnia hrabstwa kłodzkiego biegła głównym grzbietem Gór Bystrzyckich, w 1589 granicę przesunięto na nurt Dzikiej Orlicy. Do obecnych czasów zachowały się kamienie graniczne hrabstwa kłodzkiego: Kamienny trójprzedział na Śnieżniku i Trójpański Kamień na Leszczyńcu w Górach Suchych.

Historia Tereny byłego hrabstwa kłodzkiego zostały zasiedlone wcześnie. W starożytności przez tereny te biegł słynny szlak bursztynowy. W okresie średniowiecza tereny te stanowiły część Królestwa Czeskiego, najpierw, jak dawniej sądzono, pod władzą Sławnikowiców, później Przemyślidów i leżały na granicy ziem czeskich i polskich. Z imieniem Sławnika wiąże się pierwsza pisemna wzmianka o Kłodzku w kronice Kosmasa, praskiego kronikarza dotycząca 981 roku. W X i XI toczyły się polsko-czeskie zmagania o panowanie nad Kłodzczyzną. Na wiele lat granice między Czechami a Polską ustalił pokój kłodzki z 30 maja 1137, który zawarli książę Bolesław III Krzywousty i książę czeski Sobiesław I. Na jego podstawie Bolesław zachował niemal cały Śląsk z wyjątkiem ziemi opawskiej; tę ostatnią wraz z ziemią kłodzką zachował Sobiesław.

Specyfika ukształtowania terenu przyczyniła się do tego, że już w XIII wieku ziemia stała się odrębną jednostką administracyjną, określaną w dawnych dokumentach jako terra Glacensis, od XV w. comitatus Glacensis czy później Glatzer Land. W XIII i XIV wieku ziemią kłodzką kilkakrotnie władali Piastowie śląscy, m.in. Henryk IV Probus i Bolko II Ziębicki, jako lennicy króla Czech.

W 1458 namiestnik i wielkorządca Czech Jerzy z Podiebradów wykupił ziemię kłodzką i stała się ona jego osobistą posiadłością. W 1459 ziemia kłodzka została podniesiona przez króla Jerzego z Podiebradów do rangi hrabstwa w strukturze Królestwa Czeskiego i oddana jako lenno jego synom: Henrykowi, Wiktorynowi i Henrykowi młodszemu (Hynkowi). W 1477 do hrabstwa włączono tereny dawnego klucza homolskiego (zamek Homole i miasto Duszniki, dawniej będące częścią ziemi kłodzkiej) z dołączonych doń miastem Lewin i okolicznymi wsiami, dawniej należącymi do dóbr náchodskich. W 1501 po śmierci Henryka I Starszego książęta ziębiccy sprzedali hrabstwo swojemu szwagrowi Ulrichowi von Hardeckowi (Hardeggowi). Jego brat i spadkobierca Jan von Hardeck w 1534 sprzedał hrabstwo królowi czeskiemu Ferdynandowi I Habsburgowi, który w 1537 zastawił je Janowi z Pernštejnu. W 1549 zastaw przeszedł z ręki synów na księcia Ernesta bawarskiego, długoletniego biskupa pasawskiego i arcybiskupa salzburskiego. W 1561 Ferdynand I Habsburg wykupił zastaw częściowo, a w 1567 jego syn Maksymilian II Habsburg – całkowicie.

Od tej pory hrabstwo kłodzkie podlegało bezpośrednio czeskiemu monarsze. W 1742 wraz z większą częścią Śląska przeszło we władanie Królestwa Prus (sejm czeski ratyfikował zmianę w 1743), w 1816 włączono je w granice prowincji śląskiej. W 1871 stało wraz z Prusami się częścią II Rzeszy Niemieckiej. W 1945 zostało włączone do Polski, przy czym w pierwszych latach po II wojnie światowej stanowiło przedmiot sporu polsko-czechosłowackiego: Czechosłowacja, powołując się na prawa historyczne i etnograficzne, żądała przyłączenia ziemi kłodzkiej. Pod naciskiem Stalina został zachowany status quo, ale przebieg granicy został potwierdzony dopiero w układzie z 1958.

Pomimo zniesienia w 1816, pojęcie hrabstwa kłodzkiego funkcjonowało w świadomości i tradycji mieszkańców do ich wysiedlenia w 1945, a także do czasów współczesnych w słownictwie i publikacjach dawnych niemieckich mieszkańców. Pojęcie odrębności hrabstwa kłodzkiego pozostało w nazwach, zwyczajach czy podporządkowaniu administracji kościelnej. W 2009 rocznicę 550-lecia utworzenia hrabstwa obchodzili również polscy mieszkańcy a w skład obchodów wchodziło: podpisanie konstytucji hrabstwa, wykonanie jego hymnu, wybór hrabiego i hrabiny (Krzysztof Baldy i Monika Wielichowska).

Hrabiowie Kłodzka

Źródło Imię Lata życia Okres TytułJerzy z Podiebradów 1420–1471 1459–1465 hrabia kłodzki, król CzechWiktoryn z PodiebradówHenryk I Starszy z Podiebradów 1443–1500 1465–1498 1465–1472 hrabiowie kłodzcyHenryk I Starszy z Podiebradów 1448–1498 1472–1498 hrabia kłodzkiAlbrecht Podiebradowicz 1468–1511 1498–1501 hrabia kłodzkiKarol I Podiebradowicz 1476–1536 1498–1501 hrabia kłodzkiUlrich von Hardeck 1483–1535 1501–1524 hrabia kłodzkiHans von Hardeck 1483–1533 1524–1534 hrabia kłodzkiFerdynand I Habsburg 1503–1564 1534–1537 arcyksiążęJan z Pernsteinu 1487–1548 1537–1548 hrabia kłodzki 1528–1560 1548–1548 hrabia kłodzkiErnest Bawarski 1500–1560 1548–1560 książę, biskupAlbrecht V Bawarski 1528–1579 1561–1564 książęFerdynand I Habsburg 1503–1564 1564–1566 arcyksiążęMaksymilian II Habsburg 1527–1576 1567–1576 cesarz Rudolf II Habsburg 1552–1612 1576–1611 cesarz Maciej Habsburg 1557–1619 1612–1619 cesarz Ferdynand II Habsburg 1578–1637 1619–1622 cesarz Karol Habsburg 1607–1632 1622–1627 arcyksiążę Ferdynand III Habsburg 1608–1657 1627–1649 cesarz Ferdynand IV Habsburg 1633–1654 1649–1654 król Leopold I Habsburg 1640–1705 1654–1705 cesarz Józef II Habsburg 1741–1790 1705–1711 cesarz Karol VI Habsburg 1685–1740 1711–1740 król Maria Teresa Habsburg 1717–1780 1740–1742 cesarzowa Fryderyk II Wielki 1712–1786 1742–1786 królFryderyk Wilhelm II 1744–1797 1786–1797 królFryderyk Wilhelm III 1770–1840 1797–1840 król

Administracja kościelna Od powstania biskupstwa w Pradze w 973 (od 1344 arcybiskupstwa) podlegała mu ziemia kłodzka (odrębnie od Śląska, zależnego od biskupów wrocławskich). Ten stan utrzymał się również po zajęciu hrabstwa przez Prusy w 1742, również po faktycznym włączeniu go do Śląska w 1816. Także po II wojnie światowej teren ten jako jedyna część państwa polskiego podlegał formalnie archidiecezji praskiej poprzez urząd wielkiego dziekana kłodzkiego jako wikariusza generalnego do 28 czerwca 1972.

Ważniejsze daty z dziejów hrabstwa kłodzkiego 1458 – namiestnik i wielkorządca Czech Jerzy z Podiebradów kupił ziemię kłodzką 1459 – ziemia kłodzka została podniesiona przez króla Jerzego z Podiebradów do rangi suwerennego hrabstwa, co potwierdził cesarz Fryderyk III. 1491 – Henryk I Starszy z Podiebradów, syn Jerzego z Podiebradów ostatecznie sprzedał Broumowszczyznę klasztorowi z Broumova, definitywne oderwanie jej od ziemi kłodzkiej 1501 – synowie Henryka I sprzedali hrabstwo swojemu szwagrowi Ulrykowi von Hardeckowi 1534 – Hans von Hardeck (brat Ulryka) sprzedał hrabstwo królowi Czech i Węgier Ferdynandowi I 1537 – Ferdynand I zastawił hrabstwo Janowi z Pernštejnu 1549 – hrabstwo jako zastaw przeszło na księcia Ernesta bawarskiego II połowa XVI wieku – tereny hrabstwa objęła reformacja; prócz luteranów pojawiają się zwolennicy unitarianizmu pod wodzą świeckiego nauczyciela Kaspra Schwenkfelda 1558 – na Kłodzko spadły kary po wykryciu szwenkfeldystów. Ferdynand jeszcze jako król czesko-węgierski tępił bezwzględnie wszelkich reformatorów 1561 – Ferdynand I (od 1556 już jako cesarz) – częściowo wykupił hrabstwo kłodzkie 1567 – cesarz Maksymilian II (syn Ferdynanda I) wykupił całkowicie hrabstwo kłodzkie 1589 – dokonano ostatniej, znaczącej zmiany granic hrabstwa kłodzkiego przesuwając ją na płd.-zach. z grzbietu Gór Bystrzyckich w dolinę Orlicy lata 1618–1648 – hrabstwo kłodzkie objęła wojna trzydziestoletnia, znaczne straty ludnościowe i materialne 1622 – do Kłodzka wrócili jezuici, wygnani wcześniej przez mieszczan kłodzkich lata 1661, 1668, 1679 – rozruchy chłopskie lata 1740–1742 – hrabstwo objęła I wojna śląska, rozpętana przez Fryderyka II Wielkiego, króla Prus 1742 – pokój wrocławski podpisany 11 czerwca zakończył I wojnę śląską, na jego mocy hrabstwo kłodzkie przechodzi do Prus lata 1744–1745 – II wojna śląska lata 1756–1763 – III wojna śląska (wojna siedmioletnia) 1763 – traktat w Hubertusburgu ugruntował panowanie Prus nad Śląskiem i hrabstwem kłodzkim lata 1778–1779 – wojna o sukcesję bawarską zwana „wojną kartoflaną” spustoszyła hrabstwo kłodzkie i utwierdziła panowanie Prus 1794 – z hrabstwa wyruszył drugi pułk piechoty w celu stłumienia insurekcji kościuszkowskiej w Polsce 1806–1807 – inwazja wojsk napoleońskich kwiecień-czerwiec 1807 – oblężenie twierdzy kłodzkiej 1 maja 1816 – administracyjne zniesienie hrabstwa kłodzkiego poprzez włączenie go jako Landkreis Glatz (podzielonego od 24 stycznia 1818 na powiaty Kłodzko i Bystrzyca Kłodzka) do rejencji dzierżoniowskiej, a po jej rozwiązaniu 1 maja 1820 do rejencji wrocławskiej w prowincji śląskiej.

W kulturze Hrabstwo kłodzkie wspomniane jest w słowach pieśni – marszu pruskich grenadierów

Zobacz też ziemia kłodzka czeski kątek hrabiowie kłodzcy namiestnicy ziemi kłodzkiej starostowie powiatu kłodzkiego Landkreis Glatz

Uwagi

Przypisy Zdzisław Szczepaniak, hasło Hrabstwo Kłodzkie, w: Popularna Encyklopedia Ziemi Kłodzkiej, t. 1, Kłodzkie Towarzystwo Oświatowe, Kłodzko-Nowa Ruda 2009. Słownik geografii turystycznej Sudetów. Kotlina Kłodzka, pod red. M. Staffy, wyd. I-BIS, Wrocław 1994, t. 15, . A. Herzig, M. Ruchniewicz, Dzieje Ziemi Kłodzkiej, wyd. Dobu Verlag/Oficyna Wydawnicza Atut, Hamburg/Wrocław 2006, .

T. Broniewski, Kłodzko. Śląsk w zabytkach sztuki, wyd. Ossolineum, Wrocław 1970, s. 5–11.

Ks. Józef Pater, Z dziejów archidiecezji wrocławskiej. W polskiej rzeczywistości (1945–1951). A. i A. Galasowie, Dzieje Śląska w datach, Wyd. „Rzeka”, Wrocław, 2001, s. 255. A. i A. Galasowie, Dzieje Śląska w datach, Wyd. „Rzeka”, Wrocław, 2001, s. 274. Pruskie reformy na Naszemiasto.pl Opole. Rolf Jehke, Territoriale Veränderungen in Deutschland und deutsch verwalteten Gebieten 1874–1945 .

Bibliografia M. Czapliński, Historia Śląska, wyd. UWr, Wrocław 2002. S. Mizia, Historia Śląska. Popularny zarys dziejów, wyd. Rzeka, Wrocław 1997. J. Tazbir, Polska na przestrzeni dziejów, wyd. PWN, Warszawa 1995. P. Migoń, Ziemia Kłodzka, wyd. Eko-Graf, Wrocław 2000.

Kategoria:Historia ziemi kłodzkiej Kłodzko