Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego (NDWP) – najwyższe dowództwo Wojska Polskiego Polski Ludowej, powołane Dekretem Krajowej Rady Narodowej z 21 lipca 1944 r. W myśl artykułu 4 dekretu, na czele Naczelnego Dowództwa miał stać Naczelny Dowódca, dwóch zastępców Naczelnego Dowódcy, a także dwie dalsze osoby. Głównym zadaniem Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego, wynikającym z założeń manifestu PKWN, była sprawa zwiększenia wkładu militarnego Polski w dzieło zwycięstwa nad Niemcami.

Historia 29 lipca 1944 r. ogłoszono w Lublinie pierwszy rozkaz Naczelnego Dowódcy WP. W rozkazie podano min: „Krajowa Rada Narodowa jako reprezentacja narodu, jedynie uprawniona do kierowania i zespalania wszystkich akcji prowadzonych w imię wyzwolenia Polski, objęła zwierzchnictwo nad Związkiem Patriotów Polskich w ZSRR i podległą mu Armią Polską w ZSRR. Krajowa Rada Narodowa dekretem z dnia 21 lipca 1944 r. zjednoczyła Armię Ludową, zorganizowaną w Polsce, z Armią Polską utworzoną w ZSRR, w jednolitą całość pod nazwą Wojsko Polskie. Rozkaz precyzował też inne uprawnienia Naczelnego Dowództwa WP (do nadawania wszystkich stopni oficerskich w Wojsku Polskim do stopnia pułkownika włącznie. Stopnie generalskie nadawać mogło Prezydium Krajowej Rady Narodowej na wniosek Naczelnego Dowództwa WP).

8 sierpnia 1944 roku został wydany w Lublinie pierwszy rozkaz organizacyjny Naczelnego Dowództwa WP (rozkaz nr 3), powołujący do życia m.in. Sztab Główny, a już 13 sierpnia 1944 Naczelne Dowództwo WP otrzymało dyrektywę Sztabu Generalnego Armii Czerwonej zalecającą formowanie nowych sztabów, dowództw, jednostek i instytucji. Organizację Sztabu Głównego powierzono płk. inż. Marianowi Spychalskiemu, który na podstawie ogólnych ram strukturalnych, podanych w rozkazie nr 3, miał opracować i przedstawić do zatwierdzenia szczegółowe etaty Sztabu Głównego, a następnie przystąpić do ich obsadzenia. Konkretnych prac organizacyjnych jednak nie rozpoczęto, toteż Naczelny Dowódca WP w oparciu o wspomnianą dyrektywę wydał 20 sierpnia 1944 roku rozkaz nr 8, w którym to polecał płk. Marianowi Spychalskiemu, aby w porozumieniu z szefem Sztabu Mobilizacji i Formowania zorganizował w terminie do 15 września 1944 roku w Lublinie Sztab Główny Naczelnego Dowództwa WP według etatu nr 02/401 (etat dowództwa Frontu) o stanie osobowym 269 ludzi. Rozkaz precyzował m.in., że: „W celu bezpośredniego dowodzenia i kierowania polskimi siłami zbrojnymi zostaje zorganizowany Sztab Główny Wojska Polskiego, w którego skład wchodzą: oddział operacyjny, oddział informacyjny, oddział organizacyjny, oddział zaopatrzenia, oddział personalny, oddział bezpieczeństwa, oddział komunikacji, oddział łączności, oddział łączności specjalnej (szyfrów), adiutantura i kancelaria.”

Mając zapewnioną daleko idącą pomoc Armii Czerwonej Naczelne Dowództwo WP przystąpiło do realizacji planu rozbudowy sił zbrojnych na rok 1944 (plan opracowany prawdopodobnie w sztabach Armii Czerwonej). Plan ten przewidywał m.in.: zorganizowanie naczelnych władz i instytucji wojskowych: sztabów, dowództw rodzajów wojsk i szefostw służb, organów kwatermistrzowskich, sprawiedliwości, instytucji kulturalnych i naukowych, duszpasterstwa oraz innych instytucji pomocniczych wraz z jednostkami obsługi i ochrony, zorganizowanie Frontu Polskiego w składzie trzech armii ogólnowojskowych, armii lotniczej oraz jednostek odwodu Naczelnego Dowództwa (OND), utworzenie terenowych organów administracji wojskowej i rozbudowanie aparatu mobilizacyjnego, zorganizowanie szkolnictwa wojskowego i jednostek zapasowych, przygotowanie bazy materiałowo-technicznej: składów, magazynów, warsztatów naprawczych, zakładów i baz przetwórczych, zakładów sanitarnych (szpitale, laboratoria, sanatoria), zakładów weterynaryjnych i jednostek kwaterunkowo-budowlanych.

Plan miał być realizowany w dwóch etapach. W pierwszym etapie (do 15 września 1944 r.) miano zorganizować instytucje centralne, 2 Armię Wojska Polskiego oraz kilka jednostek odwodu Naczelnego Dowództwa. Realizacja drugiego etapu rozpoczęła się w początkach października 1944 r. W związku z tym, że zakres działania Naczelnego Dowództwa WP był znacznie szerszy i wykraczał poza ramy pracy dowództwa i sztabu Frontu, formowano również instytucje poza etatem.

Od chwili swego powstania do końca stycznia 1945 Naczelne Dowództwo stacjonowało w Lublinie. Rozkazem nr 26 z 31 stycznia 1945 r. zostało przeniesione w rejon Warszawy, do Włoch,

Struktura organizacyjna i obsada Kierownictwo 150px|right|thumb|Karol Świerczewski, Marian Spychalski, Michał Rola-Żymierski Imienne kierownictwo Naczelnego Dowództwa WP zostało wyznaczone postanowieniem Prezydium Krajowej Rady Narodowej z 22 lipca 1944 r., wydanym na mocy dekretu z 21 lipca 1944 r. Prezydium Krajowej Rady Narodowej mianowało: gen. broni Michała Rolę-Żymierskiego, dowódcę Armii Ludowej, pełniącego jednocześnie funkcję kierownika Resortu Obrony Narodowej PKWN - Naczelnym Dowódcą Wojska Polskiego zastępcami Naczelnego Dowódcy: gen. dyw. Zygmunta Berlinga, dowódcę Armii Polskiej w ZSRR gen. bryg. Aleksandra Zawadzkiego, zastępcę dowódcy Armii Polskiej w ZSRR do spraw polityczno-wychowawczych płk. inż. Mariana Spychalskiego - jako osobę przewidzianą na stanowisko Szefa Sztabu Głównego Jana Czechowskiego – cywilnym przedstawicielem Krajowej Rady Narodowej, pełniącym tę funkcję do 4 września 1944 r.

Sztab Główny Struktura organizacyjna i obsada Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa WP przedstawiała się następująco: Kierownictwo i sekretariat Sztabu Głównego szef Sztabu Głównego, jednocześnie zastępca Naczelnego Dowódcy płk Marian Spychalski (22 lipca – 1 września 1944) gen. bryg. Władysław Korczyc (1 września – 4 października 1944 i 1 stycznia – 9 maja 1945) gen. bryg. Bronisław Półturzycki (4 października – 7 października 1944) gen. bryg. Bolesław Zarako-Zarakowski (7 października – 31 grudnia 1944) gen. bryg. Jan Jośkiewicz zastępca szefa sztabu gen. bryg. Bolesław Zarako-Zarakowski (1 stycznia – 19 kwietnia 1945) gen. bryg. Jan Rotkiewicz zastępca szefa sztabu do spraw polityczno-wychowawczych płk Jan Korniluk (30 listopada 1944 – 9 maja 1945) zastępca szefa sztabu do spraw operacyjnych płk Franciszek Andrzejewski (22 listopada 1944 – 9 maja 1945) zastępca szefa sztabu do spraw rozpoznawczych płk Nikonor Gołośnicki (28 listopada 1944 – 9 maja 1945)M. Aleksiejew, A. Kołpakidi, W Koczik, Энциклопедия военной разведки. 1918-1945 гг. Moskwa, 2012, s. 239.; główny cenzor Wojska Polskiego ppłk Roman Jarzębkiewicz (9 stycznia – 9 maja 1945) adiutanci szefa sztabu i jego zastępców oficerowie do specjalnych zleceń Zarząd operacyjny Sztabu Głównego – 42 osoby szef zarządu, jednocześnie zastępca szefa Sztabu Głównego do spraw operacyjnych 2 zastępców szefa zarządu. oddział operacyjny – 21 osób: szef oddziału i jego zastępca 8 starszych pomocników (jednocześnie szefów kierunków) 7 pomocników szefa oddziału (jednocześnie pomocników szefów kierunków) starszy pomocnik szefa oddziału do spraw obrony przeciwlotniczej starszy pomocnik szefa oddziału do spraw tyłów starszy pomocnik szefa oddziału do spraw rejonów umocnionych oddział przewozów – 3 osoby, oddział informacyjny – 2 osoby oddział studiowania doświadczeń wojennych – 6 osób wydział służby hydrometeorologicznej – 2 osoby kancelaria ogólna i tajna – 5 osób Oddział Rozpoznawczo-Wywiadowczy Sztabu Głównego Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego – 87 osób. Oddział topograficzny – 11 osób (Rozkazem Naczelnego Dowódcy WP nr 141/0rg. oddział topograficzny został rozformowany, a jego miejsce utworzono Wojskowy Instytut Geograficzny (WIG) podlegający szefowi Sztabu Głównego– etat nr 29/1 o składzie osobowym 332 ludzi) wydział topograficzny wydział zaopatrzenia w mapy wydział zaopatrzenia specjalistycznego składnica map Oddział organizacyjno-etatowy i uzupełnień – 29 osób (rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 69 z 24 października 1944 oddział organizacyjno-etatowy i uzupełnień został przeniesiony na nowy etat nr OSzG/20 – oddziału organizacyjno-etatowego, z powodu rozszerzenia kompetencji Sztabu Głównego w zakresie formowania, co pozostawało w ścisłym związku z reorganizacją Szefostwa Mobilizacji i Formowania na Szefostwo Mobilizacji i Uzupełnień) wydział organizacyjny wydział uzupełnień podoficerów i szeregowców wydział etatowy wydział służby wojskowej wydział uzupełnień koni wydział dyslokacji wojsk kancelaria. Oddział wyszkolenia bojowego i fizycznego – 7 osób (struktura bezwydziałowa; Został rozformowany rozkazem Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego nr 140/Org., a jego stan osobowy wcielony do Departamentu Piechoty i Kawalerii.) Oddział łączności specjalnej (oddział VIII) – 24 osoby (struktura bezwydziałowa; rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 73/0rg. z 22 listopada 1944 r. przy oddziale VIII został utworzony ośrodek szkolenia oficerów szyfrowych) Kancelaria główna – 7 osób ekspedycja drukarnia Komenda ochrony sztabu – 4 osoby Sekcja finansów – 3 osoby Oddział administracyjno-gospodarczy ambulatorium – 6 osób pluton gospodarczy – 45 osób drużyna specjalnej ochrony dwie drużyny agregatów AEST

Na podstawie dodatkowych rozkazów Naczelnego Dowództwa poza etatem 02/401 sformowano jeszcze kilka innych komórek organizacyjnych: Oddział cenzury wojskowej (zgodnie z rozkazem Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego z 30 listopada 1944 nr 78 główny cenzor WP ppłk Sergiusz Orzewski otrzymał zadanie zorganizować przy Sztabie Głównym Naczelnego Dowództwa WP oddział cenzury wojskowej (mwedług etatu nr D1/l4 o ogólnym stanie 18 ludzi; Orżewski wskutek przeniesienia najprawdopodobniej nie objął funkcji cenzora, a jego miejsce wkrótce zajął ppłk Anatol Bogatyrow, zaś funkcję zastępcy powierzono ppłk. Romanowi JarzębkiewiczowiMariusz Patelski, Cenzura wojskowa w komunistycznej Polsce i jej wpływ na powstanie i funkcjonowanie GUKPPiW, „Bibliotekarz Podlaski” 2020, nr1 https://bibliotekarzpodlaski.pl/index.php/bp; oddział ten istniał jedynie do 3 marca 1945 r., a kontrolę prasy przyjęło Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego, zaś Sztabie Głównym pozostała jedynie dwuosobowa komórka głównego cenzora) Oddział ewidencji strat podoficerów i szeregowców (powstał na mocy rozkazu Naczelnego Dowództwa WP nr 95/0rg. z 18 kwietnia 1945. Po kilku miesiącach został rozformowany, a jego skład wcielony do Departamentu Poboru i Uzupełnień MON) Wydział do spraw partyzanckich (powołany rozkazem Naczelnego Dowództwa WP nr 10 z 24 sierpnia 1944) sekcja materiałowo-technicznego zaopatrzenia sekcja administracyjno-gospodarcza baza zaopatrzenia sekcja sanitarna

Jednostki podległe Rozkazami Naczelnego Dowództwa WP powołano do życia m.in.: dowództwa rodzajów wojsk i szefostwa służb, zarząd zdobyczy wojennej, organy informacji (w tym Główny Zarząd Informacji) i cenzury wojskowej Departament Uzbrojenia Szefostwo Mobilizacji i Uzupełnień, Główny Zarząd Polityczno-Wychowawczy Oddział Personalny Dowództwo Żandarmerii, Generalny Dziekanat i Główny Rabinat, Departament Uzbrojenia, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy (WINW), redakcje pism: „Polska Zbrojna” „Skrzydlata Polska”. Zespół Pieśni i Tańca Teatr Wojska Polskiego wytwórnię filmową rejonowe komendy uzupełnień punkty przesyłkowe Główny Bank WP Wojskowe Przedsiębiorstwo Handlowe zarządy kwaterunkowo-budowlane okręgi wojskowe i I Wiceministerstwo Obrony Narodowej – powołane do życia wiosną 1945 r.

Przeformowanie