thumb|150px|Herb Nałęcz Nałęcze – polski, średniowieczny ród możnowładczy, później w czasach Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów bardzo rozgałęziony liczący kilkaset rodów szlacheckich o różnych nazwiskach. Do największego znaczenia politycznego doszedł w XIII i XIV wieku.
Od rodowego godła Nałęczów pochodzi polski herb szlachecki Nałęcz oraz zawołania rycerskie Pomłość i Nałęcz.
Historia rodu w średniowieczu Geneza rodu Nałęczów Mityczne początki rodu przedstawione są w legendach herbowych. Najstarsze ich wersje zostały podane przez Bartosza Paprockiego pod koniec XVI wieku. Według jednej z nich, praojcem Nałęczów był książę Gniewomir, władający na Pomorzu, który herb otrzymał od władcy polskiego Mieszka I na pamiątkę przyjęcia chrztu świętegoB. Paprocki, Gniazdo cnoty, Kraków 1578.. Według innej legendy protoplastą Nałęczów miał być Dzierżykraj z Człopy, wywodzący się z książęcego rodu pochodzącego od legendarnego władcy Popiela. W tej wersji chusta miała być zawiązana przez Mieszka I na jego głowie, gdy przyjął wiarę chrześcijańską (tak samo jak w przypadku Gniewomira) lub przez księcia Bolesława III Krzywoustego po bitwieB. Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1584.Analiza błędów i nieścisłości zawartych w legendach przytoczonych przez B. Paprockiego zawarta jest w: M. Kazańczuk, Staropolskie legendy herbowe, Wrocław-Warszawa-Kraków 1990, s. 64-67.. W późniejszych źródłach te wersje legend były powielane, np. w herbarzu Kaspra NiesieckiegoK. Niesiecki, Herbarz polski, tom 3, Lipsk 1839, s. 202..
Źródła pisane o rodzie Nałęczów pochodzą dopiero od XII wieku. W związku z czym za pierwszego ich historycznego antenata uznaje się możnego z kręgu dworu księcia Bolesława III Krzywoustego, Dobrogosta Starego, który był fundatorem kościoła św. Klemensa w MogilnieJ. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 21-23.. W tym okresie Nałęcze wchodzili w skład możnowładztwa wielkopolskiego i dążyli do wywierania wpływu na politykę państwową. Pierwotne ziemie rodowe Nałęczów znajdowały się na terenie Wielkopolski z głównymi skupiskami dóbr w okolicach: Żnina, Mogilna, Chomiąży, Szamotuł i CzarnkowaJ. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 69-71..
Rozbicie dzielnicowe Podczas rozbicia dzielnicowego Nałęcze umocnili swoją pozycję w Wielkopolsce, stając się jednym z najważniejszych rodów w tej prowincji Polski. Niektórzy historycy uważali, że wraz z rodem Zarębów byli w sojuszu z Brandenburczykami i odegrali rolę w zamachu na króla Przemysła II w Rogoźnie. Znawca rycerstwa średniowiecznego prof. Janusz Bieniak w najnowszym, całościowym opracowaniu tego zagadnienia wykluczył taką możliwość. Wina spada jedynie na BrandenburczykówJ. Bieniak, Zarębowie i Nałęcze a królobójstwo w Rogoźnie, Warszawa 2018, s. 203..
Nałęcze, ród z Wielkopolski, pojawił się na Mazowszu już w XII wieku, gdzie później również odgrywał ważną rolę polityczną. Najstarszym znanym protoplastą Nałęczów mazowieckich jest Niemierza. Brak jest o nim szczegółowych informacji, oprócz tego, że był ojcem Abrahama, podczaszego, cześnika, a następnie wojewody mazowieckiego występującego w latach 1218-1257 w kręgu najbliższych współpracowników Konrada I i jego syna Siemowita I, książąt mazowieckichA. Supruniuk, Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku, Toruń 2008, s. 10..
Korona Królestwa Polskiego Podczas wojny z zakonem krzyżackim w latach 1327-1332 przedstawiciele rodu Nałęczów znaleźli się w obozie królewskim, na co wskazuje ich aktywny udział w bitwie pod Płowcami w 1331 r. Podważa się jednak ich całkowitą lojalność wobec króla Władysława I ŁokietkaJ. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 131-133..
W latach 1352–1358 Nałęcze uczestniczyli aktywnie w konfederacji wielkopolskiej Macieja Borkowica wymierzonej przeciwko polityce administracyjnej króla Kazimierza III WielkiegoJ. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 134-143..
W II połowie XIV wieku Nałęcze na czele z wojewodą płockim Abrahamem Sochą i arcybiskupem Dobrogostem wspierali pretensje Piastów mazowieckich do tronu polskiego po śmierci Kazimierza Wielkiego i Ludwika AndegaweńskiegoD. Wróbel, Na pierwszym planie możni i szlachta polska wobec bezkrólewia po śmierci Ludwika Andegaweńskiego, Lublin 2020.. Częściowo charakter walki o tron miał trwający w latach 1382-1385 konflikt w Wielkopolsce pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów, zwany wojną Grzymalitów z Nałęczami.
Od końca XIV wieku przedstawiciele rodu Nałęczów znaleźli się w otoczeniu królewskim, wspierając politykę pierwszych Jagiellonów. Wyróżniał się wśród nich Sędziwój z Ostroroga, który był jednym z głównych doradców króla Władysława II JagiełłyA. Gąsiorowski, J. Topolski (red.), Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1981, s. 539.. Nałęcze brali udział w wojnie z zakonem krzyżackim w latach 1409-1411. W bitwie pod Grunwaldem uczestniczyły m.in. dwie chorągwie Nałęczów. Miały one charakter wojsk prywatnych. Wystawili je możnowładczy przedstawiciele rodu z Wielkopolski: wojewoda poznański Sędziwój z Ostroroga oraz Dobrogost Świdwa z SzamotułS.K. Kuczyński, Chorągwie grunwaldzkich zwycięzców, Warszawa 1989, s. 14.. Podczas unii polsko-litewskiej w Horodle, Sędziwój z Ostroroga i Mikołaj z Czarnkowa adoptowali do swojego herbu bojara litewskiego, Koczana, który był protoplastą rodzin szlacheckich: Koczanów, Koczanowiczów i KoczanowskichW. Semkowicz, Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1928–1929, tom IX, Kraków 1930, s. 337..
Polskie rody szlacheckie wywodzące się ze średniowiecznego rodu Nałęczów Pierwszy historyczny przedstawiciel rodu Dobrogost Stary miał trzech synów: Dzierżykraja, Dobrogosta i Jana. Dali oni początek trzem głównym liniom NałęczówJ. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, 21-25.: Dzierżykrajowice – linia wielkopolsko-śląska pochodząca od Dzierżykraja, od której pochodzą m.in. rody: Dziewierzewskich, Gosławskich, Jaktorowskich, Malskich, Marcinkowskich i Moszczeńskich; Dobrogostowice starsi – linia wielkopolska pochodząca od Dobrogosta, od której pochodzą m.in. rody: Ostrorogów, Szamotulskich i Rostworowskich; Dobrogostowice młodsi – linia wielkopolsko-mazowiecka pochodząca od wojewody gnieźnieńskiego i poznańskiego Dobrogosta, wnuka wspomnianego Jana, z której wywodzą się rody: Czarnkowskich, Górskich, Kamieńskich, Leżeńskich, Małachowskich i NowodworskichI. Sitnicki, Dzieje rodu, strona Koła Rodu Nałęczów: www.kolo-naleczow.waw.pl [dostęp 2023-12-31]..
Przedstawiciele rodu z okresu średniowiecza Dobrogost – wojewoda poznański Tomisław z Szamotuł – wojewoda poznański Kiełcz – wojewoda poznański Jan Abrahamowic – biskup płocki Dobrogost z Dzwonowa – wojewoda poznański Wincenty z Szamotuł – wojewoda poznański Piotr z Chomiąży – penitencjarz papieski, prowincjał dominikanów polskich Abraham Socha – wojewoda płocki Jan Głowacz – wojewoda czerski, płocki i łęczycki Mikołaj z Wenecji – sędzia ziemski kaliski Dobrogost z Nowego Dworu – arcybiskup gnieźnieński Sędziwój z Szamotuł – kasztelan nakielski, kasztelan gnieźnieński, wojewoda poznański Koczan – bojar litewski, adoptowany do rodu Nałęczów podczas unii horodelskiej Mikołaj z Czarnkowa – sędzia ziemski poznański Mikołaj Kiełbasa z Tymieńca – podczaszy poznański, kasztelan bydgoski Sędziwój z Ostroroga – starosta generalny Wielkopolski Abraham Głowacz ze Zbąszynia – sędzia ziemski poznański, przywódca husytów wielkopolskich Niemierza z Gawarca – rycerz Dobrogost z Szamotuł – podkomorzy kaliski, starosta generalny Wielkopolski, kasztelan poznański Jan z Czarnkowa – kasztelan gnieźnieński, podkomorzy poznański Piotr z Szamotuł – rycerz Sędziwój z Czarnkowa – wojewoda poznański i kaliski, kasztelan gnieźnieński i santocki Jan z Ostroroga – wojewoda poznański, kasztelan poznański, kasztelan międzyrzecki
Przypisy
Bibliografia J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982. J. Bieniak, Zarębowie i Nałęcze a królobójstwo w Rogoźnie, Warszawa 2018.
Linki zewnętrzne
!