Historia świata (inaczej: historia powszechna) zwyczajowo utożsamiana jest z historią gatunku ludzkiego, liczoną od momentu pojawienia się na świecie pierwszych Homo sapiens do czasów dzisiejszych. Historia rodzaju ludzkiego znaczona jest stopniowym rozwojem wynalazczości i odkrywczości, jak też wydarzeniami mającymi gwałtowną naturę – rewolucjami – definiującymi epoki w rozwoju materialnym i duchowym ludzkości.

W przeszłości ustalano początek historii rodzaju ludzkiego w odróżnieniu od prehistorii, w momencie niezależnego wynalezienia w kilku miejscach Ziemi pisma, które dało początek swoistej infrastrukturze umożliwiającej uwiecznianie i przekazywanie kolejnym pokoleniom pamięci rodzaju ludzkiego, a przez to rozprzestrzenianie i wzrost wiedzyWedług Encyclopedia Americana z roku 1986, tom 29, s. 558: „Writing gives permanence to men’s knowledge and enables them to communicate over great distances.... The complex society of a higher civilization would be impossible without the art of writing”.. Pismo z kolei stało się niezbędnym wskutek rewolucji agrarnej z epoki neolitu (tzw. rewolucja neolityczna) która spowodowała wyłonienie cywilizowanych, osiedlonych w stałych siedzibach społeczeństw, co umożliwiało opracowanie systemu społecznego podziału pracy.

Rozproszone społeczności, najczęściej zlokalizowane w pobliżu niezbędnej dla życia wody (rzek i jezior) z czasem przeistaczały się w coraz większe jednostki, co szło w parze z opracowywaniem coraz efektywniejszych środków transportu. Spajanie społeczności, przerywane chwilowymi konfliktami i rywalizacją pomiędzy przyległymi grupkami osadniczymi przez milenia doprowadziło do powstania jeszcze większych jednostek społecznych – państw, a nawet imperiów. Upadek europejskiego Imperium Rzymskiego, który dokonał się pod koniec ery starożytnej, oznaczał początki średniowiecza.

W połowie XV wieku Johannes Gutenberg wynalazł druk bazujący na ruchomych czcionkach, co doprowadziło do zupełnego przeorganizowania sposobów komunikacji między ludźmi. Druk odegrał ważną rolę w zamknięciu historii średniowiecznej i przeniesienia historii do czasów nowożytnych, podczas których nastąpiła między innymi epoka Renesansu, czy rewolucja przemysłowa.

Do XVIII wieku gromadzenie wiedzy i zdobycze technologiczne, szczególnie w Europie, spowodowało powstanie pewnej „masy krytycznej”, która zainicjowała rewolucję przemysłową. Przez ostatnie 250 lat, od czasów owej rewolucji, postęp wiedzy, technologii, handlu i – w nieunikniony sposób – sztuki wojennej można wyrażać wykładniczo, sprawiając, że dzisiejszy świat i ludzie żyjący na planecie o skończonej ilości zasobów stają zarówno w obliczu szans, jak i zagrożeń.

Paleolit

mały|Mapa migracji wczesnych ludzi opracowana w oparciu o dane genetyczne. Liczby oznaczają milenia wstecz. (prawidłowość mapy została podważona) „Paleolit” to inaczej wczesna epoka kamienia.

Dowody naukowe oparte na badaniach genetycznych i paleontologii umiejscawiają pierwszych przedstawicieli gatunku Homo sapiens w Afryce. Pojawili się oni około dwustu tysięcy lat temu w epoce paleolitu. Przodkowie ‘ludzi rozumnych’, gatunki pokroju Homo erectus, korzystały z prostych narzędzi od około miliona lat, a z biegiem czasu narzędzia te stawały się coraz bardziej wyrafinowane i skomplikowane. Ludzkość paleolityczna wykształciła również język, jak też repertuar obrządków, który przewidywał między innymi ceremonię pochówku zmarłych. Ludzie paleolitu żyli z łowiectwa i zbieractwa, prowadząc zwykle wędrowny tryb życia. W okresie tym pojawiły się też pierwsze oznaki prehistorycznej sztuki.

Kontrowersyjna teoria katastrofy jeziora Toba sugeruje, że ostatnia erupcja superwulkanu Toba, która wydarzyła się ok. 75 tys. lat temu, mogła mieć globalne skutki, zabijając większość przedstawicieli gatunku ludzkiego.

Współczesny gatunek ludzki rozprzestrzeniał się szybko po całej powierzchni kuli ziemskiej, od Afryki, poprzez wolne od zlodowacenia obszary Europy, aż do Azji. Szczyt ekspansji ludności na terenach Ameryki Północnej i Oceanii nastąpił podczas ostatniego zlodowacenia – wtedy tereny objęte klimatem umiarkowanym nie nadawały się do zasiedlenia. Mimo niedogodności, pod koniec ostatniego zlodowacenia, czyli około 12 tysięcy lat temu, ludzkość zdołała skolonizować prawie wszystkie wolne od lodu części planety.

Społeczeństwa pozyskujące żywność ze zbieractwa i myślistwa zwykle były niezbyt liczne, choć istnieją wśród pierwszych skupisk ludzi przypadki rozbudowanego systemu społecznego. Możliwa również była komunikacja między społecznościami podzielonymi dużą odległością, czego przykładem są „autostrady” Aborygenów.

Większość wędrujących grup polujących i zbierających żywność została albo przekształcona w większe społeczeństwa rolnicze, albo przez takie społeczeństwa wchłonięta. Pozostałe grupki ludności albo wyginęły, albo pozostały w izolacji. Takie skupiska ludności spotykane są jeszcze dziś w oddalonych od cywilizacji regionach.

Mezolit

mały|Łódź dłubanka Mezolit, czyli średnia epoka kamienia (z języka greckiego „mezos” – „środkowy”, „lithos” – „kamień”) to okres rozwoju technicznego ludzkości – etap przejścia z paleolitu do neolitu.

Mezolit rozpoczął się pod koniec plejstocenu, około 10 tysięcy lat temu, zakończył się zaś wraz z wprowadzeniem rolnictwa. Zamknięcie epoki mezolitycznej datuje się różnie w różnych częściach świata. Dla przykładu, na Bliskim Wschodzie rolnictwo istniało już pod koniec plejstocenu, więc epoka mezolityczna na tych obszarach jest krótka i skąpo opisana. W odniesieniu do obszarów, gdzie zlodowacenie było najwyżej częściowe, zamiast określenia „mezolit” spotyka się czasami słowo epipaleolit.

W regionach, gdzie zmiany klimatyczne po ostatnim zlodowaceniu były poważniejsze, era mezolityczna utrzymywała się dłużej, czasami nawet całe milenia. Społeczności zamieszkujące Europę Północną były w stanie utrzymać się przy życiu dzięki bagnistym obszarom, których istnieniu sprzyjało ocieplenie klimatu. Warunki klimatyczne znalazły odzwierciedlenie w zachowaniu zamieszkujących określone obszary społeczności, co widać w zachowanych śladach kultury maglemoskiej i azylskiej. Kwestie środowiskowe dodatkowo opóźniły nastanie neolitu w północnej Europie do około 4000 roku p.n.e.

Pozostałości z epoki mezolitycznej są rzadkością i najczęściej ograniczają się do odpadków z domostw. W obszarach zalesionych znaleźć można pozostałości wyrębu drzew z tego właśnie okresu, choć szerzej zakrojona wycinka lasów nastąpiła dopiero w neolicie, wraz z rosnącym zapotrzebowaniem na ziemię pod uprawy.

Z epoki mezolitu w większości obszarów pozostały małe złożone narzędzia krzemienne – mikrolity i mikroburiny. Gdzieniegdzie znaleziono również osprzęt wędkarski, topory ciesielskie i obiekty drewniane – łodzie i łuki. Przykłady nowszych technologii pojawiły się najwcześniej w Afryce, co należy skojarzyć z kulturą azylską, po czym przeniknęły do Europy dzięki wczesnym plemionom zamieszkującym obszary dzisiejszej Hiszpanii i Portugalii oraz plemionom zamieszkującym Palestynę. Niewykluczone jest, że bardziej zaawansowane narzędzia pojawiły się w kilku miejscach równocześnie, za sprawą wzajemnie niezależnego postępu cywilizacyjnego.

Neolit

Słowo „Neolit” oznacza „nową epokę kamienia”. Był to okres rozwoju prymitywnych technologii i społeczeństw, zamykający epokę kamienia. Początek epoki datuje się na 10 tysięcy lat p.n.e., zaś osiągnięcia epoki obejmują osiedlanie się ludzi we wsiach, rozwój rolnictwa, udomowienie zwierząt i rozwój narzędzi.

Rozwój rolnictwa

mały|lewo|Krowa i pług namalowane w Starożytnym Egipcie, około 1200 roku p.n.e Ważną zmianą, która zaszła w neolicie, według historyka Vere Gordon Childe określaną jako „rewolucja agrarna” jest przestawienie się społeczności na pozyskiwanie żywności z rolnictwa około 10 tysięcy lat p.n.e. Około 9500 roku p.n.e. uprawę roli podjęli mieszkańcy Żyznego Półksiężyca. Do roku 7000 p.n.e. rolnictwo zakorzeniło się w Indiach, a do roku 6000 p.n.e. w Egipcie. Około 5 tysięcy lat p.n.e. ziemię uprawiali Chińczycy, a ślady działalności rolniczej w Ameryce Środkowej datuje się na około 2700 lat p.n.e.

Mimo że odkrycia archeologów z epoki neolitu pochodzą raczej z Żyznego Półksiężyca na Bliskim Wschodzie, ślady z kontynentu amerykańskiego oraz wschodniej i południowo-wschodniej Azji pokazują, że rolnictwo wykorzystujące różne rośliny uprawne i zwierzęta hodowlane mogło się rozwinąć w tych miejscach w tym samym czasie, co na Środkowym Wschodzie.

Dalszy rozwój rolnictwa na Środkowym Wschodzie nastąpił w wyniku opracowania przez Sumerów około 5500 lat p.n.e. zorganizowanego nawadniania pól uprawnych i wykorzystania na polach specjalizowanej siły roboczej. Kamień został wyparty przez brąz i żelazo – zarówno w uprawie roli, jak i w sztuce wojennej. Do tego czasu siedliska rolnicze były w zupełności zależne od zapasów kamienia. W Eurazji narzędzia, broń i ozdoby z miedzi i brązu pojawiły się około 3 tysięcy lat p.n.e. Na wschodzie rejonu śródziemnomorskiego, Bliskim Wschodzie i w Chinach w późniejszych latach pojawiły się broń i narzędzia z żelaza.

Mieszkańcy Ameryki prawdopodobnie nie wykształcili metod produkcji narzędzi z metalu do roku 900 p.n.e. (czasy kultury Chavin). Przedstawiciele kultury Mochica korzystali jednak z metalowych zbroi, noży i zastawy stołowej. Nawet Inkowie, nieposiadający dostępu do bogatych złóż metali, posiadali pługi zakończone metalowymi lemieszami, przynajmniej od czasu podboju ludu Chimú. Niewiele jak do tej pory wiadomo o rdzennych mieszkańcach dzisiejszego Peru, a kipu (forma zapisu informacji wykorzystywana przez Inków) spłonęły podczas podboju Peru przez Hiszpanów. Nawet w roku 2004 archeolodzy odnajdywali na terenie Peru starożytne miasta. Niektóre z wykopalisk sugerują jednak, że stal mogła być wykorzystywana w Ameryce jeszcze zanim pojawiła się w Europie.

Ośrodki, gdzie skupiała się ludność neolitu leżały w pobliżu rzek i kotlin – przykłady to dolina Żółtej Rzeki w Chinach, Nilu w Egipcie, czy Indusu na subkontynencie indyjskim. Niektóre plemiona prowadzące wędrowny tryb życia, jak na przykład rdzenni Australijczycy i Buszmeni z południowej Afryki, nie przestawiły się na produkcję rolną do względnie późnych lat.

Do 1800 roku nie wszystkie skupiska ludności były jeszcze upaństwowione. Naukowcy nie są zgodni co do tego, czy takie grupy można już nazwać plemionami. Czynnikiem przyspieszającym transformację struktur plemiennych w państwa europejskie i pozaeuropejskie było zagrożenie lub innego rodzaju wpływ upaństwowionych społeczeństw. Przykładami mogą być Markomanowie, plemiona polskie i litewskie. Niektóre plemiona, takie jak Kasyci czy Mandżurowie podbijali inne państwa, po czym byli przez nie wchłaniani.

Rolnictwo umożliwiło powstanie złożonych społeczeństw – cywilizacji. Pojawiały się państwa i handel. Rozwój technologiczny dawał ludziom możliwość wpływania na przyrodę i rozwoju transportu oraz komunikacji.

Rozwój religii Właśnie w epoce neolitu większość historyków dopatruje się początków złożonych religii. Wierzenia religijne tego okresu najczęściej ograniczały się do kultu bogini-matki, ojca-nieba oraz Słońca i Księżyca w roli bóstw (zobacz też bóstwo solarne). Powstawały kapliczki, po pewnym czasie przemieniane w świątynie, które niosły ze sobą czasami skomplikowany system funkcji, w tym kapłanów i kapłanek. Typowym zachowaniem ludzi neolitu był kult bóstw antropomorficznych.

Początki cywilizacji Państwowość

Rewolucja neolityczna wprowadziła szereg zmian. Pozwoliła na koncentrację zaludnienia, co z czasem doprowadziło do uformowania się pierwszych państw. Istnieje kilka definicji słowa „państwo”. Max Weber i Norbert Elias zasugerowali, by państwem nazywać taką organizację ludności, która ma monopol na uzasadnione wykorzystanie siły w określonym obszarze geograficznym.