thumb|Tojeść kropkowana thumb|Tojeść bukietowa Tojeść (Lysimachia L.) – rodzaj roślin z rodziny pierwiosnkowatych. W tradycyjnym, wąskim ujęciu taksonomicznym należy tu ok. 150–160 gatunków, ale w szerokim ujęciu zaliczanych jest tu 266 gatunków. Niezależnie od ujęcia rośliny te spotykane są niemal wszędzie, przy czym najbardziej zróżnicowane są w strefie umiarkowanej na półkuli północnej. Rosną w różnych siedliskach, często wilgotnych lub na brzegach wód, ale też w formacjach trawiastych i leśnych oraz na terenach skalistych. Kwiaty zawierają elajofory wabiące owady zapylające, głównie pszczoły.

Niektóre gatunki uprawia się jako ozdobne, do popularnych należą: tojeść pospolita L. vulgaris, tojeść orszelinowa L. clethroides, tojeść kropkowana L. punctata, tojeść rozesłana L. nummularia. Napary, pijane podobnie jak herbata, sporządza się z tojeści rozesłanej i L. quadrifolia. Niektóre gatunki wykorzystywane były jako lecznicze.

Rozmieszczenie geograficzne thumb|Tojeść rozesłana thumb|Tojeść gajowa Rodzaj nawet w wąskim ujęciu jest niemal kosmopolityczny – rośliny te występują na wszystkich kontynentach z wyjątkiem Antarktydy. Centrum zróżnicowania znajduje się w strefie umiarkowanej na półkuli północnej, w Azji, z obszarem występowania największej liczby gatunków w rejonie Himalajów (tylko w Chinach rośnie co najmniej 138 gatunków). Pojedyncze gatunki rosną w Afryce, Australii i Ameryce Południowej. W Ameryce Północnej obecnych jest 20 gatunków (w wąskim ujęciu rodzaju), a w Europie – 14 (także w wąskim ujęciu). W Polsce w wąskim ujęciu rodzaju rośnie 5 gatunków rodzimych i jeden zadomowiony antropofit, a w szerokim ujęciu – jeszcze trzy kolejne gatunki rodzime i dwa zadomowione obce.

Gatunki flory Polski (w wąskim ujęciu taksonomicznym) tojeść bukietowa Lysimachia thyrsiflora L. tojeść gajowa Lysimachia nemorum L. tojeść kropkowana Lysimachia punctata L. – antropofit zadomowiony tojeść pospolita Lysimachia vulgaris L. tojeść rozesłana Lysimachia nummularia L. Gatunki flory Polski włączane tu w szerokim ujęciu rodzaju Pierwsza nazwa naukowa według listy krajowej, druga – obowiązująca według bazy taksonomicznej Plants of the World online kurzyślad błękitny Anagallis foemina Mill. ≡ Lysimachia foemina (Mill.) U.Manns & Anderb. – antropofit zadomowiony kurzyślad maleńki, niedośpiałek maleńki Centunculus minimus L. ≡ Lysimachia minima (L.) U.Manns & Anderb. kurzyślad polny Anagallis arvensis L. ≡ Lysimachia arvensis (L.) U.Manns & Anderb. – antropofit zadomowiony kurzyślad wątły Anagallis tenella (L.) J.A.Murray ≡ Lysimachia tenella L. – efemerofit mlecznik nadmorski Glaux maritima L. ≡ Lysimachia maritima (L.) Galasso, Banfi & Soldano siódmaczek leśny Trientalis europea L. ≡ Lysimachia europaea (L.) U.Manns & Anderb.

Morfologia thumb|Tojeść orszelinowa Pokrój Byliny, rośliny dwuletnie i roczne, rzadziej krzewy. Zwykle o pędach wzniesionych, osiągających do 1,6 m wysokości, rzadziej płożących, pojedynczych lub rozgałęzionych, nagich lub owłosionych, także gruczołowato. Zwykle z kłączem i korzeniami tworzącymi system wiązkowy. Liście Całobrzegie (rzadko płytko piłkowane), skrętoległe, naprzeciwległe lub okółkowe. Siedzące lub ogonkowe, często o nasadzie blaszki zbiegającej po ogonku lub także po łodydze. Kształt blaszki zróżnicowany od równowąskiego, przez lancetowaty, eliptyczny, jajowaty, po zaokrąglony lub trójkątny. Kwiaty Wyrastają pojedynczo w kątach liści lub w szczytowych gronach albo wiechach, czasem gęstych. Kwiaty są szypułkowe, rzadko siedzące (L. maritima), pięciokrotne. Działki kielicha zwykle w liczbie 5 (rzadziej w większej – do 9), tylko u nasady są zrośnięte, mają kształt lancetowaty, jajowaty lub trójkątny, są zielone, rzadziej białawe lub różowe. Płatki w takiej liczbie jak działki kielicha, podobnie zrośnięte tylko w dole, z łatkami dłuższymi od rurki. Przeważnie żółte lub białe, często z ciemniejszymi, różnej barwy wzorami, rzadziej kwiaty są różowe, fioletowe lub czerwone. Pręcików jest 5, z nitkami w dole zrośniętymi lub wolnymi. Zalążnia górna, jednokomorowa z pojedynczą szyjką, zwieńczoną nieco główkowatym lub skośnym znamieniem. Owoce Kulistawe torebki otwierające się klapami lub rozpadające się nieregularnie. Nasiona liczne, z łupiną siateczkowatą, brodawkowatą, czasem oskrzydlone lub gąbczaste.

Systematyka thumb|Kurzyślad polny thumb|Kurzyślad maleńki thumb|Lysimachia monelli thumb|Siódmaczek leśny Pozycja systematyczna W systemach APG rodzaj zaliczany jest do podrodziny borowicowych (myrsinowych) Myrsinoideae, rodziny pierwiosnkowatych Primulaceae. W niektórych ujęciach systematycznych podrodzina ta podnoszona jest do rangi rodziny Myrsinaceae.

W XX wieku rodzaj był na podstawie cech morfologicznych dzielony na 5 podrodzajów i obejmował około 160 gatunków. Analizy filogenetyczne oparte na badaniach molekularnych wskazały na początku XXI wieku na wzajemne zagnieżdżenie rodzajów tojeść Lysimachia, kurzyślad Anagallis, niedośpiałek Centunculus, mlecznik Glaux, siódmaczek Trientalis, Asterolinon i Pelletiera. W tradycyjnym ujęciu wszystkie te rodzaje mają charakter parafiletyczny lub polifiletyczny. Klad bazalny w całej grupie stanowi rodzaj Trientalis wraz z częścią gatunków z rodzaju Lysimachia. W efekcie zarekomendowano połączenie wszystkich tych taksonów w jeden rodzaj Lysimachia. Takie rozwiązanie przyjęte zostało m.in. w bazie taksonomicznej Plants of the World online publikowanej przez Kew Gardens oraz w bazie The World Flora Online.

Alternatywne rozwiązanie zachowujące drobne rodzaje wymagałoby dla uzyskania taksonów monofiletycznych daleko idących zmian w stosunku do tradycyjnych ich ujęć. Przykładowo do rodzaju kurzyślad Anagallis włączone musiałyby zostać rodzaje Asterolinon i Pelletiera, ale też niektóre gatunki z rodzaju tojeść (Lysimachia nemorum i L. serpyllifolia).

Wykaz gatunków

Przypisy

Kategoria:Pierwiosnkowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza