Historia Węgier – całokształt dziejów polityczno-społecznych, gospodarczych i kulturalnych narodu i państwa węgierskiego oraz terytorium, na którym w przyszłości miało się ono rozwinąć.

Obszar geograficzny

Węgry historyczne thumb|upright=1.2|Rzeźba terenu Węgier historycznych Węgry historyczne powstały w wyniku ekspansji węgierskich władców na sąsiednie tereny, głównie południowe. Na początku X wieku Węgry zajmowały niewielki obszar w Kotlinie Naddunajskiej. Ekspansja terytorialna Węgier rozpoczęła się za panowania Stefana I Świętego, który prawdopodobnie przyłączył zachodnią część Siedmiogrodu, zaś pod koniec swoich rządów opanował tereny dzisiejszej Słowacji. Z kolei św. Władysław włączył do państwa węgierskiego wschodnią część Siedmiogrodu. Następca Władysława, Koloman Uczony, podbił Chorwację, która od 1102 roku była w unii personalnej z Węgrami. Kolejni władcy Węgier bronili dotychczasowego stanu posiadania i nie prowadzili ekspansji. Dopiero za rządów Ludwika I, w wyniku zwycięskiej wojny z Wenecją, przyłączono Dalmację. Przejściowo węgierskimi lennami stały się także za jego rządów Serbia i Bułgaria. W kolejnych latach Węgry musiały bronić swoich południowych granic przed Turkami, którzy prowadzili silną ekspansję na Bałkanach. W 1526 roku Węgrzy przegrali w bitwie pod Mohaczem, czego późnym następstwem była utrata niepodległości i podział kraju na trzy części: zachodnią (Habsburgów), środkową włączoną do Imperium Osmańskiego oraz będący lennem Turcji Siedmiogród (1541). W 1699 roku, na mocy traktatu w Karłowicach, całość dawnych Węgier znalazła się we władaniu Habsburgów i pozostała w nim do końca I wojny światowej, po której przestały istnieć Austro-Węgry.

Węgry potrianiońskie Terytorium dzisiejszych Węgier powstało w 1920 roku na mocy układu trianońskiego. Obejmuje ono większość obszaru etnicznych Węgier, niemal pokrywający się z obszarem kraju na początku X wieku, zajmując tym samym ok. 93 tys. km². Węgierskie władze, z regentem Miklósem Horthym na czele, nie mogły pogodzić się z postanowieniami traktatu z Trianon i prowadziły politykę zmierzającą do jego rewizji, realizowaną sojuszami z hitlerowską III Rzeszą i Włochami Mussoliniego. Państwa te pomogły Węgrom odzyskać część ich historycznego terytorium (południowe tereny Słowacji i część Rusi Zakarpackiej), co nastąpiło na mocy postanowień tzw. I arbitrażu wiedeńskiego. W czasie II wojny światowej, na mocy II arbitrażu wiedeńskiego, Węgrom przyznano północny Siedmiogród. Ceną za odzyskanie terytoriów była ścisła współpraca wojskowa z III Rzeszą, która wiązała się z dużymi stratami w walkach przeciw ZSRR na froncie wschodnim. Węgry niemal do końca wojny pozostały w obozie państw Osi, które ostatecznie poniosły klęskę, a skutkiem przegranej było dla państwa węgierskiego narzucenie przez Stalina granic wprowadzonych uprzednio przez traktat trianoński. Stosowny traktat strona węgierska podpisała z aliantami w Paryżu 10 lutego 1947 roku, a wszedł on w życie 15 września.

Prehistoria thumb|Rekonstrukcja świątyni w Sarmizegethusa Przed osiedleniem się na Wielkiej Nizinie Węgierskiej Węgrów zamieszkiwały tam liczne ludy. Na podstawie wykopalisk archeologicznych można potwierdzić występowanie populacji ludzkich na tym terenie już we wczesnej epoce kamienia, szczególnie grup neolitycznych rolników, którzy migrowali do wnętrza Europy wzdłuż Dunaju.

.

Starożytność thumb|Ruiny forum w Aquincum Pod koniec II wieku większą część Wielkiej Niziny Węgierskiej zajęli Dakowie, którzy już pół tysiąca lat wcześniej opanowali tereny Siedmiogrodu. W latach 105–106, po ciężkich walkach z cesarstwem rzymskim cesarza Marka Ulpiusza Trajana, Dakowie ulegli sile Imperium, którego granicę wyznaczał odtąd Dunaj. Rzymianie odwrót z Kotliny Węgierskiej rozpoczęli w III wieku od wycofania się z Dacji w 271. Ostatni skrawek Panonii został pod władzą rzymską do podziału cesarstwa w 395 roku. W okresie wielkiej wędrówki ludów, na przełomie IV i V wieku, nad Dunajem swoje państwo założyli Hunowie, będące rodzajem federacji wojskowej. Po śmierci Attyli w 453 roku jego państwo uległo nagłej rozsypce.

Średniowiecze Po rozpadzie imperium Hunów Kotlinę Węgierską zdominowali Goci, Gepidowie, Longobardowie, Dakowie i inne plemiona germańskie, które władały nią do połowy VI wieku, ustępując Awarom. Państwo Awarów upadło ostatecznie po 250 latach pod wpływem ataków feudałów frankońskich i najazdu Bułgarów.

W połowie IX wieku w wyniku kolejnej nawały plemiona węgierskie w swej wędrówce na południe około 830 rozgromili, a następnie rozproszyli pobitych Normanów i Rusów po całym wschodzieRozprawy Wydziału Filologicznego. PAU. t. 64, 1935, s. 42..

U Geografa Bawarskiego (845 r.) Węgrzy występują wówczas pod łacińską nazwą Ungare. Jeszcze do 898 panowali w staroruskim grodzie Halicz„W czwartym tygodniu książę Almos przybył wraz ze swoimi do Halicza i tam dla siebie oraz swoich ludzi wybrał miejsce na odpoczynek. Na wieść o tym książę Halicza, z całym swoim otoczeniem wyszedł boso na spotkanie księcia Almosa. Ofiarował mu rozliczne dary do jego użytku i otwarłszy bramy miasta Halicza, przyjął go jak swojego. Dał na zakładnika swojego jedynego syna wraz z innymi synami dostojników swojego królestwa. [...] Kiedy jednak książę Almos odpoczywał przez miesiąc w Haliczu, książę halicki i pozostali jego towarzysze [...] zaczęli prosić księcia Almosa i jego możnych, by odeszli na zachód za Śnieżny Las, do krainy panońskiej.”, [w:] Ryszard Grzesik. Gesta Hungarorum. Kraków. 2006, s. 63–65.„Panują oni [Madziarzy] nad wszystkimi sąsiadującymi z nimi Słowianami, nakładają na nich ciężkie daniny, oni zaś są w ich rękach jako brańcy wojenni [...]. Urządzają na Słowian wyprawy łupieskie, prowadzą jeńców wzdłuż wybrzeża [morskiego] [...] do położonego w kraju Greków portu, zwanego K.r.h [Kercz?], [w:] Tadeusz Lewicki, Źródła arabskie do dziejów Słowiańszczyzny, t. II, cz. II, [współpraca: Maria Czapkiewicz, Anna Kmietowicz, Franciszek Kmietowicz], Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977, s. 35; op. cit. Ibn Rosteh, Relacja Anonimowa z II. poł. IX wieku.;.

Słowianie w Kotlinie Naddunajskiej Pod koniec okresu germańskiego do Kotliny Węgierskiej zaczęły napływać plemiona słowiańskie; szczyt imigracji przypadł na wieki VI i VII, przed przyjściem Awarów. Po zrzuceniu zwierzchności awarskiej powstały na terenie Kotliny Węgierskiej kraje słowiańskie; największym z nich było państwo wielkomorawskie, obejmujące część Słowacji i Księstwo Błatneńskie nad Jeziorem Błotnym. Od 896 roku zaczęła się migracja Węgrów na tereny naddunajskie.

Pradzieje Madziarów thumb|Arpad z drużyną

Pochodzenie i prahistoria Węgrów nie są dokładnie znane. Język węgierski należy do grupy języków ugrofińskich, wykazując pokrewieństwo z fińskim, lapońskim, estońskim, mansyjskim i chantyjskim.

Według jednej z hipotez kolebką Ugrofinów był obszar Azji Środkowej pomiędzy Jeziorem Aralskim a Uralem lub Sajany na pograniczu Syberii i Mongolii. Około 3000 roku p.n.e. Ugrofinowie żyli nad rzeką Kamą, między zakolem Wołgi a Uralem, dzieląc się następnie na grupy fińską i ugryjską.

W I tysiącleciu ludy ugryjskie osiadły nad brzegami Wołgi, w strefie lasów liściastych i na skraju stepów, zajmując się uprawą roli i hodowlą bydła. W następstwie kontaktów z ludami koczowniczymi, głównie Sarmatami, rozpoczęli hodowlę koni i koczowniczy tryb życia. W połowie I tysiąclecia doszło do wyodrębnienia się Węgrów od innych ludów ugryjskich i wejście w związek z ludami bułgarsko-tureckimi, co znajduje potwierdzenie w pozostałościach językowych i relacjach historycznych z Bizancjum. Od Bułgarów Węgrzy przejęli wiele wzorców kulturowych w dziedzinie armii i systemu państwowo-plemiennego. Wtedy też Węgrzy zamieszkiwali na stepach czarnomorskich, będąc kolejno w zależności od Hunów, Awarów, Onogurów-Bułgarów i Chazarów.

Pod koniec V wieku Węgrzy weszli wraz z plemionami tatarskimi w związek plemion pod zwierzchnictwem Chazarów. W źródłach bizantyjskich zachowały się z tego okresu nazwy poszczególnych plemion węgierskich: Niejkowie, Madzierzy, Kyrt-Dżarmaci, Tarjani, Joni, Korowie, Koszowie.

Około IX wieku Węgrzy po dłuższych walkach zrzucili zwierzchność Chazarów, ale pod naporem Pieczyngów przenieśli się na południowy zachód, na obszar między Dniestrem, Dnieprem, Prutem i Seretem, nazwany później Etelköz. Tam też nastąpiły pierwsze kontakty ze Słowianami, które pozostawiły ślady w języku węgierskim.

W 892 roku król niemiecki Arnulf zawarł z Węgrami sojusz przeciwko państwu wielkomorawskiemu Świętopełka I. Trzy lata później Węgrzy jako sojusznicy Bizancjum walczyli przeciw carowi bułgarskiemu Symeonowi, ponosząc jednak klęskę, która zachęciła Pieczyngów do napaści na Węgrów i zmuszenia ich do migracji do Kotliny Naddunajskiej.

Nie wszystkie plemiona węgierskie wywędrowały tak daleko na zachód, były też grupy Madziarów, na które jeszcze w 1236 natrafił dominikański mnich Julianus na terenach między Uralem i Wołgą.

Osiedlanie się Madziarów w Kotlinie Naddunajskiej thumb|250px|Obraz Árpáda Fesztiego Przybycie Węgrów thumb|250px|Osiedlanie się Madziarów w Kotlinie Naddunajskiej

Osiedlanie się Węgrów nad środkowym Dunajem i Cisą trwało kilka lat, a w historiografii węgierskiej nazwane zostało honfoglalás, co znaczy osiedlanie lub zasiedlanie. Początkowo Węgrzy zasiedlili stepy nadcisańskie, w 900 roku podbili Transdanubię i prawdopodobnie Siedmiogród. Pod naporem Węgrów ludność słowiańska opuszczała otwarte tereny i przenosiła się w góry. Słowianie, którzy pozostali na terenach naddunajskich, stosunkowo szybko ulegli madziaryzacji. Szacunkowa liczba Węgrów sięgała 400 tysięcy, a Słowian połowę tej liczby. Może to być także powodem łatwego podboju i asymilacji ludności słowiańskiej. W okolicach dzisiejszego Budapesztu osiadł szczep Arpada, a wokół niego pierścieniem pozostałe szczepy, przedzielając się, dla uniknięcia okazji do konfliktów, pasami niezamieszkanej ziemi.

Wyprawy łupieżcze thumb|250px|Wyprawy łupieżcze Madziarów Okres po zajęciu Kotliny Naddunajskiej był okresem wykorzystywania tego regionu jako bazy wypadowej dla wypraw łupieżczych na Europę Zachodnią i Południową. Sprzyjał temu kryzys państwa Karolingów oraz stepowa przeszłość Węgrów.

W latach 899–900 Węgrzy splądrowali Lombardię, w następnej dekadzie Bawarię, gdzie w 904 roku zginął kondo Kurszán, dotychczasowy wódz madziarski. Jego śmierć wykorzystał dżula Arpad do umocnienia własnej pozycji. W 907 Węgrzy zajęli Marchię Wschodnią, przekształcając ją w nową bazę dla rajdów w głąb Niemiec. W latach 919–926 przemierzyli Półwysep Apeniński. Chwilowo zatrzymała ich wyprawa króla niemieckiego Henryka I i klęska w bitwie pod Merseburgiem w 933 roku. Spowodowało to przekierowanie wypraw w stronę Bizancjum. W swych najazdach Węgrzy docierali regularnie do Bosforu pod wodzą horka Bulscu. On też wznowił wyprawy przeciwko Niemcom, gdzie po śmierci Henryka I zapanowała anarchia. Drużyny Bulscu przeszły Pireneje, docierając do Atlantyku. Liczni władcy zachodnioeuropejscy oraz bizantyjski cesarz płacili Węgrom roczny trybut.

Kres węgierskim wyprawom na Zachód położył cesarz Otton I w bitwie nad rzeką Lech (955), w której do niewoli dostał się Bulscu, później publicznie powieszony wraz z innymi jeńcami. Cesarz bizantyjski, opanowawszy w 970 roku linię Dunaju, zahamował ich ekspansję także na południu kontynentu, co ostatecznie zakończyło okres najazdów węgierskich i organizację życia osiadłego w Kotlinie Naddunajskiej.

Powstanie gospodarki rolniczej W następstwie długotrwałych wypraw łupieżczych wracający wojownicy przejmowali ziemię na prywatny użytek i wykorzystywali niewolników do jej uprawiania. W przejściu do gospodarki rolniczej dużą rolę odegrała podbita ludność słowiańska. W języku węgierskim istnieje wiele słów pochodzenia słowiańskiego odnoszących się do rolnictwa.

Uniezależnienie się Siedmiogrodu