Anna O.

thumb|Bertha Pappenheim Bertha Pappenheim (ur. 27 lutego 1859 w Wiedniu, zm. 28 maja 1936 w Neu-Isenburg) – znana także jako Anna O. i von Pappenheim; żydowska sufrażystka, działaczka społeczna, poetka, autorka powieści oraz dramatów.

Życie Bertha Pappenheim była trzecim dzieckiem handlarzy zbożem – Rechy i Siegmunda Pappenheimów. Jej dwie starsze siostry zmarły w dzieciństwie. W 1880 roku, w trakcie lipcowych wakacji w alpejskim uzdrowisku Ischl, ojciec Berthy ciężko zachorował. Od tamtego momentu wymagał stałej opieki. Choć rodzinę było stać na opłacenie pielęgniarki, tradycja wymagała, by to żona z córką zajęły się schorowanym mężczyzną. Dwudziestojednoletnia wówczas Bertha zwykła pełnić nocne dyżury przy ojcu. Twierdzi się, że to w tamtym okresie pojawiły się u niej zaburzenia psychiczneRenata Lis, Histeria, feminizm i psychoanaliza, „Wysokie Obcasy”, nr 31, „Gazeta Wyborcza” (1999), nr 55, s. 30..

Leczyła się na histerię u psychoanalityka Josepha Breuera, który wiele lat później opisał ją w takich słowach: „Anna O. posiadała niebagatelną inteligencję, zdolna była do zdumiewająco skomplikowanych umysłowych kombinacji i przenikliwej intuicji; posiadała intelekt, który poradziłby sobie z solidną umysłową strawą i takiej też potrzebował, jednak po opuszczeniu szkoły już jej nie otrzymywał”.

W wieku dwudziestu dwóch lat przeprowadziła się do Frankfurtu nad Menem, gdzie zaangażowała się w działalność społeczną i polityczną. Pracowała w jadłodajni dla ubogich i w przedszkolu. Jako działaczka niemieckiego ruchu emancypacyjnego domagała się równych praw dla kobiet także w rodzinach żydowskich – chodziło jej przede wszystkim o dostęp kobiet do edukacji i o równouprawnienie w życiu zawodowym. Zakładała przedszkola, zakłady wychowawcze i instytucje oświatowe. W latach 1904–1924 była przewodniczącą powołanego do życia przez siebie oraz Sidonie Werner Związku Kobiet Żydowskich.

Pacjentka Breuera i Freuda Największą sławę zdobyła jako Anna O. – pacjentka Josefa Breuera. Anna O. miała duży udział własny w procesie terapii – stwierdzenie, że możliwość wypowiedzi przynosi jej poważną ulgę w cierpieniu, stało się punktem wyjścia teorii katartycznej, kładąc w ten sposób podwaliny pod ogólną teorię psychoanalizy. Freud określił ją mianem „prawdziwej twórczyni metody psychoanalitycznej”.

Do Josefa Breuera trafiła po raz pierwszy w listopadzie 1880Hirschmüller, A. (1978). Physiologie und Psychoanalyse in Leben und Werk Josef Breuers.Berlin: Huber (s.353)., w związku z nerwowym kaszlem, chociaż jej problemy zaczęły się już w połowie lipca 1880. Początkowo miała problemy z mową, ale z czasem jej stan się pogarszał. Josef Breuer rozpoznał u niej dwa stany świadomości. Jeden, w którym bez żadnych problemów rozpoznawała otoczenie. Była w tym stanie „humorzasta” i melancholiczna, ale nie przejawiała żadnych zaburzeń. W drugim stanie przeżywała halucynacje, miała bóle głowy, kompleksowe zaburzenie widzenia, paraliż mięśni karku oraz braki czucia w rękach i nogach. Jej problemy z mową zaczęły się rozszerzać. Początkowo powtarzała słowa, robiła długie pauzy w zdaniach. Później przestała mówić poprawnie gramatycznie, aż w końcu zaniemówiła na dwa tygodnieJ. Breuer, S. Freud,Studia nad histerią, przełożył Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2008 (s. 24–25)..

„W nocy z 17 na 18 lipca 1880 roku dwudziestojednoletnia dziewczyna z niepokojem oczekiwała na przybycie chirurga, który miał operować jej ciężko chorego ojca. Siedząc sama przy łóżku cierpiącego, z prawą rękę na oparciu krzesła, wpadła w stan nieobecności psychicznej: W tym stanie doznała halucynacji – widziała czarne węże, które wypełzały ze ścian, a jednego, który pełzł w stronę jej ojca, by go zabić. W prawej ręce straciła czucie wskutek jej położenia, a palce przekształciły się w małe węże z trupimi główkami (paznokcie)Prof. Malcolm Macmillan, Freud oceniony. Analiza krytyczna dzieła. Zamknięty krąg, tłum. Michał Zagrodzki, wyd. Wam, Kroków 2007, s. 33..”

Jej zachowanie (m.in. pojawianie się stanów auto-hipnotycznych na przemian z nasilonym pobudzeniem) wzbudziło u lekarza podejrzenia i niemal od razu stwierdził u niej chorobę psychiczną. Choroba szybko się rozwijała i od 11 grudnia Anna O. nie wstawała z łóżka. Rozpoczęła się wtedy druga faza choroby – pojawiły się bóle głowy, zaburzenia widzenia, porażenie mięśni szyjnych oraz zaburzenia czuciaProf. Malcolm Macmillan, Freud oceniony. Analiza krytyczna dzieła. Zamknięty krąg, tłum. Michał Zagrodzki, wyd. Wam, Kroków 2007, s. 34.. Bertha Pappenheim zaczęła skarżyć się także na rozdwojenie jaźni, gdzie jedna jest prawdziwa, a druga zmusza ją do postępowania źle.

Josef Breuer i Sigmund Freud opisali sposób leczenia tej pacjentki. Anna O. przychodziła do Breuera na codzienne wieczorne analizy. Zdarzało się czasem, że Breuer przychodził do niej do domu rano, aby wprowadzić ją w stan hipnozy i uzyskać w ten sposób materiał do pracy na wieczorną sesję. Problemy z mową Breuer przypisał wydarzeniom związanym z jej ojcem. Po tym, gdy zmusił ją do opowiedzenia o tym, odzyskała zdolność do poprawnej i płynnej mowy. Jednak w kwietniu 1881, z powodu gruźlicy zmarł jej ojciec, którym cały czas się opiekowała. Ta śmierć wprowadziła ją w stan stuporu. Wyglądała jak figura woskowa i nie rozpoznawała osób ją odwiedzających. Straciła nie tylko zdolność mowy, ale również rozumienia języka niemieckiego. Gdy Josef Breuer prosił ją, żeby opowiadała co się z nią dzieje w czasie stuporu, powoli zaczęła mówić i dzięki temu jej stan poprawiał się. Anna O. opowiadała mu o halucynacjach przepełnionych martwymi rękami i szkieletami. Rano jednak znowu stawała się apatyczna i nieobecna. Jej stan pogarszał się coraz bardziej. Samookaleczenia zaczęły zagrażać jej życiu, przez co 7 czerwca 1881, została wbrew własnej woli odwieziona do sanatorium w Inzersdorfie niedaleko Wiednia. Z sanatorium wróciła dopiero w listopadzie. Do jej poprzednich symptomów doszła niemożność przyjmowania napojów. Mimo ogromnego pragnienia, nie mogła przełknąć nawet kropli jakiegokolwiek płynu przez sześć tygodni. Pragnienie zaspokajała więc jedząc owoce (przede wszystkim arbuzy). Po pewnym czasie opowiedziała Breuerowi jak widziała psa, który pił ze szklanki. Bardzo ją to obrzydziło. Po przypomnieniu sobie tego zdarzenia wypiła od razu pół butelki wodyBreuer, J., Freud, Z. (1895) Studies on Hysteria. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud 2. (s. 34–35).. Josef Breuer skończył terapię Berthy Pappenheim w 1882. Jak uznał wraz z Freudem, histeria pacjentki została wyleczona, a jej przypadek został opisany jako sukces w sprawozdaniu z 1895J. Breuer, S. Freud, Studia nad histerią, przeł. Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2008 (s. 40–41)..

Wątpliwości Mimo tego stwierdzenia wydanego w 1895, Anna O. po skończonej terapii wcale nie była zdrowa. Pięć tygodni po zakończeniu terapii, 12 lipca 1882, Anna O. trafiła do sanatorium „Bellevue” w szwajcarskim mieście Kreuzlingen. Przebywała tam do 29 października 1882 rokuHirschmüller, A. (1978). Physiologie und Psychoanalyse in Leben und Werk Josef Breuers. Berlin: Huber (s.152–156; 362–364).. Z jej karty choroby wynika, że wiele symptomów pozostało: zaburzenia histeryczne, zaburzenia mowy czy zmiany świadomości. Mimo opuszczenia „Bellevue” jej symptomy nie zniknęły. Przez następne pięć lat Anna O. wysyłana była do sanatorium Inzensdorf trzy razy (od 30 lipca 1883 do 17 stycznia 1884; od 4 marca 1885 do 2 lipca 1885 oraz od 30 marca 1887 do 18 lipca 1887). Co więcej, Otto Binswanger informował Josefa Breuera o stanie Berthy 13 stycznia 1884Jones, E. (1953–1957) The Life and Work of Sigmund Freud tom 2, s. 225. New York:Basic Books. co oznacza, że Breuer skłamał, pisząc o jej całkowitym wyleczeniu. Sigmund Freud, współautor Studien über Hysterie (Studia nad histerią) również wiedział o złym stanie Anny O. po skończonej terapii u Breuera. Narzeczona Freuda, Martha Bernays, znała matkę Berthy Pappenheim i od niej pozyskiwała wiedzę o jej stanie zdrowia.

To, że Anna O. nie została wyleczona przez Josefa Breuera, nie było tajemnicą. Wielu psychoanalityków dywagowało, dlaczego terapia Berthy Pappenheim nie powiodła się. Wielu z nich (m.in. Goshen, Reichard, Bram, Schur, Masterson i Noshpitz) uznało, że nie cierpiała ona na histerię, ale na schizofrenię lub zaburzenie z pogranicza. Inni uznali, że Breuer ją wyleczył, a po skończonej terapii w szpitalach psychiatrycznych była leczona na uzależnienie od morfiny, a nie histerię. Tej ostatniej wersji nie potwierdzają jej karty choroby, w których o uzależnieniu nie ma nawet wzmiankiHirschmüller, A. (1978). Physiologie und Psychoanalyse in Leben und Werk Josef Breuers. Berlin: Huber (s. 367–369).. Z kartotek z Bellevue Sanatorium wynika, że Anna O. cierpiała na gruźlicze zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych (łac. meningitis tuberculosa)Thornton, E.M. (1986). The Freudian Fallacy: Freud and Cocaine. London: Paladin.. Jego objawy są bardzo podobne do tych, które miała pacjentka Breuera. Mimo tej diagnozy, późniejsze hospitalizacje w Inzersdorf Sanatorium określały chorobę Berthy jako histerię.

Malcolm Macmillan zarzuca Breuerowi błędy metodologiczne w jego terapii i późniejszym jej opisie. Według niego Josef Breuer sugerował Annie O. wszystkie wyjaśnienia, co nawet znajduje swoje potwierdzenie w Studien über Hysterie:

Tak jak myślałem, została urażona i zdecydowała się o tym nie mówić. Kiedy zacząłem to podejrzewać, zacząłem naciskać, żeby mi o tym opowiedziałaJ. Breuer, S. Freud, Studia nad histerią, przeł. Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2008 (s. 25).

Co więcej, MacmillanMacmillan,M. (1997) Freud Evaluated. MIT Press edition. porównał oryginalne zapiski Breuera z sesji terapeutycznych z Anną O.Przedruk znajduje się w: Hirschmüller, A. (1978). Physiologie und Psychoanalyse in Leben und Werk Josef Breuers. Berlin: Huber., z tym co zostało opisane w Studien über HysterieJ. Breuer, S. Freud, Studia nad histerią, przeł. Robert Reszke, Wydawnictwo KR, Warszawa 2008.. Okazało się, że w żadnej wypowiedzi pacjentki nie ma emocjonalnych reakcji na opowiadane przez nie historie. Macmillan pokazuje w swojej książce, że emocjonalne reakcje do opisywanych historii były dodawane przez Freuda i Breuera dopiero w 1895. Tyczy się to zarówno opisów śmierci ojca, historii ze spaniem w skarpetkach, jak i reakcji na picie psa ze szklanki. Z jego oryginalnych zapisków wynika, że ulgę Annie O. przynosiło omawianie problemów, a nie wyzwolenie wypartych emocji. Według Malcolm Macmillana, Josef Breuer sugerował Annie O. przyczyny jej choroby podczas porannej sesji hipnozy, a ona podczas wieczornych sesji analitycznych opowiadała mu to, co on chciał usłyszeć.

Nie ma informacji, w jaki sposób w końcu udało się Annie O. pozbyć swoich objawów. Wiadomo tylko, że nastąpiło to pod koniec lat 80. XIX w., a zaraz potem rozpoczęła swoją działalność społeczną i literacką. Sama Bertha Pappenheim była dość krytycznie nastawiona do psychoanalizy, sprzeciwiała się poddawaniu terapii psychoanalitycznej młodych ludzi, którymi się opiekowała.

Działalność literacka Po zakończeniu leczenia w 1888 roku wyjechała wraz z matką do Frankfurtu. Pierwsze próby literackie opublikowała w roku 1890 pod pseudonimem „Paul Berthold” – opowieści, a później także artykuły i dramaty o sytuacji społecznej kobiet. W 1902 zaczęła publikować pod własnym nazwiskiem, dała się poznać jako autorka powieści i dramatów. Jest autorką wielu przekładów z jidysz na niemiecki. W swej twórczości podejmowała problematykę społeczną, zajmowała się kwestią wychodźców żydowskich oraz handlem kobietami. W 1930 opublikowała swe największe dzieło – książkę o prostytucji kobiecej w Europie Wschodniej. Wiele tekstów Berthy Pappenheim zostało opublikowane po jej śmierci, a jeszcze więcej zaginęło.