Pełniący obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Pełniący obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej – osoba, która tymczasowo (łac. ad interim) wykonuje obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, z przysługującymi mu prerogatywami, w razie gdy urząd prezydenta jest nieobsadzony lub kiedy urzędujący prezydent nie może sprawować swoich obowiązków.

II Rzeczpospolita (1918–1939) Mała Konstytucja z 1919 Mała Konstytucja z 20 lutego 1919 – uchwała Sejmu Ustawodawczego z dnia 20 lutego 1919 r. w sprawie powierzenia Józefowi Piłsudskiemu dalszego sprawowania urzędu Naczelnika Państwa () nie przewidywała tymczasowego wykonywania obowiązków głowy państwa przez inną osobę niż Józef Piłsudski.

Konstytucja marcowa z 1921 Ustawa z 17 marca 1921 – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej () przewidywała zastępstwo Prezydenta Rzeczypospolitej. Konstytucja stanowiła, że jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie mógł sprawować urzędu oraz w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek śmierci, zrzeczenia się lub innej przyczyny, zastępował go Marszałek Sejmu (art. 40). Jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej przez trzy miesiące nie sprawował urzędu, Marszałek Sejmu był obowiązany zwołać niezwłocznie Sejm i poddać jego uchwale, czy urząd Prezydenta Rzeczypospolitej należy uznać za opróżniony. Uchwała uznająca urząd za opróżniony zapadała większością 3/5 głosów, przy obecności przynajmniej połowy ustawowej, to jest liczby głosów ustaloną ordynacją wyborczą.

Art. 51 Konstytucji marcowej z 1921 stanowił ponadto, że za zdradę kraju, pogwałcenie Konstytucji lub przestępstwa karne Prezydent Rzeczypospolitej mógł być pociągnięty do odpowiedzialności uchwałą przez Sejm, powziętą większością 3/5 głosów, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Właściwym dla rozpatrzenia sprawy i wydania wyroku był Trybunał Stanu. Z chwilą postawienia w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu, Prezydent Rzeczypospolitej miał być zawieszony w urzędowaniu. W takim przypadku zastosowanie miałoby również zastępstwo Prezydenta przez Marszałka Sejmu.

Zasad tych nie zmieniła nowela sierpniowa – ustawa z 2 sierpnia 1926 zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z 17 marca 1921.

W oparciu o przepisy Konstytucji marcowej z 1921 dwukrotnie nastąpiło zastępstwo Prezydenta Rzeczypospolitej przez Marszałka Sejmu Macieja Rataja: w okresie pomiędzy zamordowaniem prezydenta Gabriela Narutowicza a wyborem Stanisława Wojciechowskiego w 1922, w okresie pomiędzy rezygnacją Stanisława Wojciechowskiego a wyborem Ignacego Mościckiego w 1926.

Rataj równolegle pełnił wtedy funkcję marszałka i tymczasowej głowy państwa.

Konstytucja kwietniowa z 1935 Ustawa Konstytucyjna (Rzeczypospolitej Polskiej) z 23 kwietnia 1935 () przewidywała sprawowanie zastępczo funkcji Prezydenta oraz nową instytucję – w razie wojny – wyznaczenie następcy na wypadek opróżnienia urzędu Prezydenta.

Konstytucja kwietniowa z 1935 stanowiła, że czasie, gdy urząd Prezydenta Rzeczypospolitej jest opróżniony, funkcję Prezydenta sprawuje zastępczo Marszałek Senatu, a gdyby Senat był rozwiązany – Marszałek rozwiązanego Senatu. Korzystał on wówczas ze wszystkich uprawnień związanych z urzędem Prezydenta Rzeczypospolitej (art. 23). Opróżnienie urzędu mogło nastąpić w przypadku: zgonu Prezydenta Rzeczypospolitej przed upływem siedmioletniego okresu urzędowania, zrzeczenia się urzędu przez Prezydenta Rzeczypospolitej, gdy Prezydent Rzeczypospolitej nie mógł trwale sprawować urzędu – uchwałą połączonych Izb Ustawodawczych.

W oparciu o przepisy Konstytucji kwietniowej z 1935 żaden Marszałek Senatu nie sprawował zastępczo funkcji Prezydenta.

I. Ewentualni pełniący obowiązki Okres Głowa państwa Ewentualny pełniący obowiązki 14 listopada 1918 – 11 grudnia 1922 100pxJózef Piłsudski brak wskazania w konstytucji 11 grudnia 1922 – 16 grudnia 1922 100pxGabriel Narutowicz 100pxMaciej Rataj 16 grudnia 1922 – 22 grudnia 1922 100pxMaciej Rataj(pełniący obowiązki) brak wskazania w konstytucji 22 grudnia 1922 – 14 maja 1926 100pxStanisław Wojciechowski 100pxMaciej Rataj 15 maja 1926 – 4 czerwca 1926 100pxMaciej Rataj(pełniący obowiązki) brak wskazania w konstytucji 4 czerwca 1926 – 26 marca 1928 100pxIgnacy Mościcki 100pxMaciej Rataj 27 marca 1928 – 8 grudnia 1930 100pxIgnacy Daszyński 9 grudnia 1930 – 24 kwietnia 1935 100pxKazimierz Świtalski 24 kwietnia 1935 – 3 października 1935 100pxWładysław Raczkiewicz 4 października 1935 – 27 listopada 1938 100pxAleksander Prystor 28 listopada 1938 – 31 sierpnia 1939 100pxBogusław Miedziński

Polski Rząd na Uchodźstwie (1939–1990) Polski Rząd na Uchodźstwie funkcjonował w latach 1939–1990 w oparciu o Konstytucję Rzeczypospolitej Polskiej z 23 kwietnia 1935, która przewidywała w razie wojny wyznaczenie następcy na wypadek opróżnienia urzędu Prezydenta.

Zgodnie z art. 24 Konstytucji kwietniowej z 1935, w razie wojny, okres urzędowania Prezydenta Rzeczypospolitej przedłużał się do upływu trzech miesięcy od zawarcia pokoju. Prezydent Rzeczypospolitej osobnym aktem, ogłoszonym w gazecie rządowej, wyznaczał wówczas swego następcę na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju. W razie objęcia przez następcę urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej, okres jego urzędowania trwał do upływu trzech miesięcy od zawarcia pokoju. Na podstawie tego przepisu, po wybuchu II wojny światowej, wobec napaści III Rzeszy na Polskę, prezydent Ignacy Mościcki wyznaczył 1 września 1939 Edwarda Śmigłego-Rydza „na swego następcę na wypadek opróżnienia się urzędu przed zawarciem pokoju”Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 1 września 1939 r. o wyznaczeniu następcy Prezydenta Rzeczypospolitej ().. Decyzja została odwołana 25 września 1939, w związku z internowaniem Rydza-Śmigłego w Rumunii. W konsekwencji, prezydent Mościcki wyznaczył 25 września 1939 Bolesława Wieniawę-DługoszowskiegoZarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 17 września 1939 r. o wyznaczeniu następcy Prezydenta Rzeczypospolitej., który jednak zrzekł się urzędu następcy prezydenta RP. Decyzja o wyznaczeniu następcy została odwołana 29 września 1939. Kolejną osobą wyznaczoną na następcę został Władysław Raczkiewicz, który w momencie złożenie przez Ignacego Mościckiego urzędu 30 września 1939, został Prezydentem RzeczypospolitejProtokół zaprzysiężenia Prezydenta Rzeczypospolitej Władysława Raczkiewicza.. W tym przypadku nie można jednak mówić o osobie pełniącej obowiązki Prezydenta Rzeczypospolitej, a o pełnoprawnym Prezydencie Rzeczypospolitej. Urząd Prezydenta Rzeczypospolitej na Uchodźstwie, w oparciu o art. 24 Konstytucji kwietniowej, pełnili po Władysławie Raczkiewiczu kolejno: August Zaleski, Stanisław Ostrowski, Edward Raczyński, Kazimierz Sabbat i Ryszard Kaczorowski, który po zaprzysiężeniu Lecha Wałęsy 22 grudnia 1990, przekazał mu swe uprawnienia, a rząd emigracyjny utworzył komisję likwidacyjną, która do 31 grudnia 1991 zakończyła działalność wszelkich emigracyjnych struktur władzy.

Okres Głowa państwa Następca na wypadek opróżnienia się urzęduprzed zawarciem pokoju 1 września 1939 – 24 września 1939 100pxIgnacy Mościcki 100pxEdward Śmigły-Rydz 25 września 1939 – 28 września 1939 100pxBolesław Wieniawa-Długoszowski 29 września 1939 – 30 września 1939 100pxWładysław Raczkiewicz 30 września 1939 – 16 października 1939 100pxWładysław Raczkiewicz brak wyznaczonej osoby 16 października 1939 – 7 sierpnia 1944 100pxKazimierz Sosnkowski 7 sierpnia 1944 – 26 kwietnia 1947 100pxTomasz Arciszewski 26 kwietnia 1947 – 6 czerwca 1947 100pxAugust Zaleski 9 czerwca 1947 – 10 sierpnia 1950 100pxAugust Zaleskicentruj|bezramki|123x123pxTadeusz Tomaszewski 10 sierpnia 1950 – 3 września 1954 100pxWładysław Anders 3 września 1954 – 21 sierpnia 1959 100pxEustachy Sapieha 21 sierpnia 1959 – 24 lutego 1971 156x156pxAleksander Zawisza 24 lutego 1971 – 7 kwietnia 1972 100pxStanisław Ostrowski 7 kwietnia 1972 – 18 grudnia 1972 100pxStanisław Ostrowski brak osoby wyznaczonej 18 grudnia 1972 – 8 kwietnia 1979 100pxEdward Raczyński 8 kwietnia 1979 – 5 lutego 1980 100pxEdward Raczyński brak osoby wyznaczonej 5 lutego 1980 – 8 kwietnia 1986 100pxKazimierz Sabbat 8 kwietnia 1986 – 25 stycznia 1988 100pxKazimierz Sabbat brak osoby wyznaczonej 25 stycznia 1988 – 19 lipca 1989 100pxRyszard Kaczorowski 19 lipca 1989 – 22 grudnia 1990 100pxRyszard Kaczorowski nie został ujawniony

Polska Ludowa / Polska Rzeczpospolita Ludowa (1944–1989) Manifest PKWN Ogłoszony z datą 22 lipca 1944 Manifest PKWN stwierdzał, że Krajowa Rada Narodowa i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego działają na podstawie Konstytucji 17 marca 1921 roku, jedynie obowiązującej konstytucji legalnej, uchwalonej prawnie. Podstawowe założenia Konstytucji 17 marca 1921 r. obowiązywać będą aż do zwołania wybranego w głosowaniu powszechnem, bezpośredniem, równem, tajnem i stosunkowem Sejmu Ustawodawczego, który uchwali jako wyraziciel woli narodu nową konstytucję. W przyjętej 11 września 1944 ustawie o kompetencji Przewodniczącego Krajowej Rady NarodowejUstawa z dnia 11 września 1944 r. o kompetencji Przewodniczącego Krajowej Rady Narodowej ()., art. 2 stanowił, że wobec opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej, zastępuje go Przewodniczący Krajowej Rady Narodowej. Zgodnie z art. 5 tej ustawy, wygasała ona jednak automatycznie z chwilą ukonstytuowania się ciał parlamentarnych wybranych na zasadzie powszechnych wyborów.

Biorąc pod uwagę obowiązywanie art. 40 ustawy z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej, w myśl którego jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie może sprawować urzędu, oraz w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek śmierci, zrzeczenia się lub innej przyczyny – zastępuje go Marszałek SejmuUstawa z dnia 17 marca 1921 r. – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej ()., można doszukiwać się sprawowania zastępczo urzędu prezydenta przez marszałka seniora Franciszka Trąbalskiego (Polska Partia Socjalistyczna) 4 lutego 1947 przez kilka godzin – od otwarcia pierwszego posiedzenia Sejmu Ustawodawczego do czasu obsadzenia funkcji Marszałka Sejmu i Marszałka Sejmu Władysława Kowalskiego (Stronnictwo Ludowe) 4-5 lutego 1947 – od momentu wyboru na funkcję Marszałka Sejmu Ustawodawczego do zaprzysiężenia Bolesława Bieruta na urząd Prezydenta RP.

Mała Konstytucja z 1947 Ustawa Konstytucyjna z dnia 19 lutego 1947 o ustroju i zakresie działania najwyższych organów Rzeczypospolitej Polskiej () stanowiła, że do sprawowania urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej stosuje się odpowiednio m.in. przepisy art. 40, 42 i 51 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 17 marca 1921 r. (). Przepisy te stanowiły, że jeżeli Prezydent Rzeczypospolitej nie mógłby sprawować urzędu, oraz w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej wskutek śmierci, zrzeczenia się lub innej przyczyny, zastępowałby go Marszałek Sejmu. Nie obowiązywał art. 41 stanowiący, że w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej Sejm i Senat łączą się natychmiast na zaproszenie Marszałka Sejmu i pod jego przewodnictwem z samego prawa w Zgromadzenie Narodowe celem wyboru Prezydenta. Gdyby Sejm był rozwiązany w chwili, gdy urząd Prezydenta Rzeczypospolitej jest opróżniony, Marszałek Sejmu zarządzi niezwłocznie nowe wybory do Sejmu i Senatu. W zamian tego przepisu, Mała Konstytucja z 1947 w art. 14 wprowadzała zasadę, że w razie opróżnienia urzędu Prezydenta Rzeczypospolitej, niezwłocznie wyboru Prezydenta dokona Sejm.

II. Ewentualni pełniący obowiązki

Pełniący obowiązki prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej

Czytaj w krótszych częściach

Źródło i licencja