thumb|Tadeusz Stryjeński z grupą polskich inżynierów w Peru, 1874. Siedzą (od lewej): Tadeusz Stryjeński, Władysław Folkierski (ojciec), Ernest Malinowski, Edward Jan Habich i Leonard Laskowski. Stoją (od lewej): Ksawery Wakulski, Aleksander Babiński, Władysław Kluger i Jan Sztolcman thumb|Grobowiec Tadeusza Stryjeńskiego na cmentarzu Rakowickim Tadeusz Stryjeński (ur. 29 sierpnia 1849 w Carouge k. Genewy w Szwajcarii, zm. 3 czerwca 1943 w Krakowie) – polski architekt tworzący m.in. w stylu secesji, konserwator zabytków, przedsiębiorca budowlany.
Życiorys Urodził się w rodzinie Aleksandra, inżyniera, i Pauliny de Lestocq (1820–1902). Był bratem: Leokadii (1840–1902), Władysława (1844–1865), Caroline (1846–1913), Edmee (1848–1928) i Kazimierza (1853–1912). W latach 1868–1872 studiował architekturę na politechnice w Zurychu u Gottfrieda Sempera, w 1877 studia uzupełnił w École des Beaux-Arts w Paryżu. W latach 1874–1877 pracował jako architekt rządowy w Limie w Peru.
W 1879 otworzył w Krakowie własną firmę projektowo-budowlaną. Był członkiem Komisji Historii Sztuki Akademii Umiejętności. W latach 1906–1910 był dyrektorem Muzeum Techniczno-Przemysłowego, w 1913 wraz z Franciszkiem Mączyńskim zaprojektował dla niego nową siedzibę przy ulicy Smoleńsk 9.
Jako pierwszy w Polsce architekt stosował konstrukcje żelbetowe. Jego dziełami są: Pałacyk Straszewskich przy ulicy Straszewskiego 1 z 1885, willa „Pod Stańczykiem” przy ulicy Batorego 12 z lat 1882–1883, pałac Wołodkowiczów przy ulicy Lubicz 4, wspólnie z Władysławem Ekielskim wzniósł Schronisko Fundacji im. Aleksandra Lubomirskiego przy ulicy Rakowickiej 27 (obecnie Uniwersytet Ekonomiczny). Wzniósł także gmach Powiatowej Kasy Oszczędności przy ulicy Pijarskiej 1 w latach 1897–1899 oraz kamienicy położonej w Krakowie przy ul. Dietla 109.
Wraz z Franciszkiem Mączyńskim wzniósł budynek Izby Przemysłowo-Handlowej znany jako Dom „Pod Globusem” ul. Długa 1, przebudował fasadę budynku Teatru Starego (1904–1906), zaprojektował Bazar Polski znany obecnie jako Pałac Prasy przy ul. Wielopole 1 oraz (w latach 1903–1905) kościół i klasztor karmelitanek bosych przy ulicy Łobzowskiej 40.
Prowadził prace konserwatorskie w kościele św. Krzyża i w kościele Mariackim (1889–1891), gdzie w dowód wdzięczności za poniesiony trud przy prawym wyjściu z prezbiterium kościoła na plac Mariacki wykonano rzeźbioną głowę Stryjeńskiego na podstawie rysunku Jana Matejki, odrestaurował willę Decjusza w 1882 oraz zaprojektował stolarkę i meble do gmachu Collegium Novum UJ.
Był jednym z projektantów i współtwórcą planów Wielkiego Krakowa w 1910, członkiem Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krakowie.
Uchwałą Rady Wydziału Architektonicznego Politechniki Lwowskiej z dnia 5 czerwca 1939 zatwierdzoną przez Senat Politechniki Lwowskiej za zasługi na polu nauki otrzymał stopień akademicki doktora nauk technicznych honoris causa.
Zmarł w Krakowie. Pochowany na cmentarzu Rakowickim (kwatera FD-wsch-po lewej Popielów).
Małżeństwo i dzieci 25 stycznia 1880 poślubił Mariannę z Bobrownickich (1854–1914). Miał z nią sześcioro dzieci: Joannę (1881–1967), Pawła (1883–1919), Karola (1887–1932), Władysława Jana (1889–1956), Andrzeja (1891–1892) i Leokadię (1895–1967).
Galeria Materiały archiwalne Tadeusza Stryjeńskiego znajdują się w PAN Archiwum w Warszawie pod sygnaturą III-135Spis inwentarzy, Polska Akademia Nauk Archiwum w Warszawie, [dostęp 2024-02-28]..
Realizacje (wybór)
Ordery i odznaczenia Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (28 kwietnia 1926)M.P. z 1926 r. nr 99, poz. 294 „za zasługi w dziedzinie rozwoju przemysłu budowlanego oraz na polu sztuki”. Krzyż Oficerski Orderu Legii Honorowej (Francja) Order Palm Akademickich (Francja)
Upamiętnienie Jedna z ulic w XII dzielnicy Krakowa Bieżanów-Prokocim została nazwana imieniem Tadeusza Stryjeńskiego.
Przypisy
Bibliografia M. Wallis, 1974: Secesja. Wydanie II. Wydawnictwo Arkady, Warszawa.
Linki zewnętrzne Tadeusz Stryjeński – publikacje w bibliotece Polona Tadeusz Stryjeński, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-02-19].
Kategoria:Absolwenci i studenci École nationale supérieure des beaux-arts de Paris Kategoria:Architekci związani z Krakowem Kategoria:Architekci związani z Paryżem Kategoria:Członkowie Akademii Umiejętności Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Politechnicznego we Lwowie Kategoria:Ludzie związani z Krakowem Kategoria:Ludzie związani z Limą Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Pochowani na cmentarzu Rakowickim Kategoria:Polacy – Oficerowie Legii Honorowej Kategoria:Polacy odznaczeni Orderem Palm Akademickich Kategoria:Polscy architekci Kategoria:Urodzeni w 1849 Kategoria:Zmarli w 1943