Synagoga w Mád () – synagoga znajdująca się w podtokajskiej osadzie Mád na Węgrzech, wybudowana w 1798 roku z funduszy dwóch żyjących tam rodzin żydowskich. Mimo tragicznych wydarzeń jest obecnie jedną z najlepiej zachowanych synagog na Węgrzech, z unikalną i bardzo dobrze zachowaną polichromią.
Historia żydowskiej gminy wyznaniowej w Mád Osada Mád leży w tokajskim regionie winiarskim, 10 km od miasta Szerencs. Okolice te były zamieszkane już w czasach prehistorycznych, na co wskazują znalezione tu i przechowywane w Muzeum Narodowym w Budapeszcie pozostałości naczyń z epoce brązu. Sama osada istniała już w XIII wieku.
Żydzi przybyli do Mád i na teren Pogórza Tokajskiego na początku XVII wieku i od razu włączyli się do handlu winogronami oraz winem z tych okolic – Tokajem. Z tego okresu pochodzi list rabbiego z Krakowa, Joela Sirkesa, w którym referuje o produkcji koszernego wina we wsi Zombor koło Mád.
Kiedy w połowie XVII wieku Węgry rozpadły się na trzy części, Pogórze Tokajskie oraz sam Mád leżały w strefie buforowej trzech mocarstw – Królestwa Węgier Domu Habsburgów, Imperium Osmańskiego i Siedmiogrodu – i bardzo często wędrowały z rąk tureckich do habsburskich i z powrotem, a w roku 1667 osada zupełnie została zniszczona w wyniku działań wojennych armii tureckiej.
Chociaż sporadyczne źródła wskazują na fakt, że w Mád Żydzi żyli już na początku XVII wieku, o ich zorganizowanym życiu religijnym można mówić dopiero od pierwszej połowy XVIII wieku. O ile spis ludności z 1726 roku mówi tylko o jednym Żydzie w Mád, to w 1736 roku odnotowano już osiem osiedlonych tu rodzin żydowskich. Cieszyli się oni opieką zagranicznej i węgierskiej szlachty i zajmowali się przede wszystkim winiarstwem i handlem. Już w drugiej połowie stulecia powołali do życia w Mád żydowską gminę wyznaniową. Pod koniec XVIII wieku stosunki między chrześcijanami a Żydami nie były dobre, lecz Żydom wcale to nie przeszkadzało prowadzić swoich codziennych czynności. Handlowali, uprawiali winorośl, produkowali wino i wzmacniali życie religijne gminy.
O życiu religijnym i jego rozkwicie świadczy najlepiej powołanie do życia w drugiej połowie wieku chewra kadisza („święte stowarzyszenie” do załatwiania żydowskich spraw pogrzebowych) oraz zbudowanie pierwszej w Mád synagogi.
Od tej chwili przez 250 lat w Mád pokojowo współżyła ze sobą ludność katolicka, protestancka i wyznania mojżeszowego. Według danych spisu ludności z 1920 roku ludność tej osady była w 75% katolicka, w 10% protestancka, oraz w 15% izraelicka. Pokojowemu współżyciu położył kres Holocaust, który zupełnie wytrzebił stąd życie żydowskie.
Czasy świetności i upadek żydowskiej gminy wyznaniowej thumb|250px|Szkoła Rabinów, Jesziwa W XIX wieku życie religijne Żydów w Mád już daleko przekroczyło miejscowe ramy i sięgało nawet do bardzo dalekich gmin żydowskich. Uczeni Talmudu pielęgnowali naukę, a tutejsza Jesziwa, żydowska szkoła Talmudu, przyciągała młodzież z bardzo dalekich miast, miasteczek i wsi.
Ludność żydowska bogaciła się, zdobywając coraz większy majątek. Z wielkim zainteresowaniem zwracała się w stronę miejscowych i narodowych problemów politycznych, a pod koniec stulecia domagała się udziału w miejscowych władzach samorządowych. Nie ma dokładnych danych o tym, jakim zajęciom hołdowali miejscowi Żydzi, ale z rozproszonych danych oraz dokumentów procesowych można wnioskować, że większość z nich utrzymywała się z winiarstwa i pokrewnych zawodów.
W okresie rewolucji i walk niepodległościowych 1848–1849 roku na Węgrzech Żydzi stali po stronie Lajosa Kossutha. Widzieli w nim gwaranta podstaw równouprawnienia. Zanotowano o Żydach z Mád, że wpłacili potężną sumę 300 forintów do kasy Rewolucji i Walk Niepodległościowych 1848–1849 roku na Węgrzech. O jednym z synów rodziny Neuman, który zmadziaryzował swoje nazwisko na Újfy, zapisano również, że przyłączył się do obozu Kossutha, a później towarzyszył mu podczas emigracji.
Od XX wieku w państwowej szkole dzieci żydowskie i chrześcijańskie uczyły się razem. Nieraz zdarzało się, że na szkolnych uroczystościach święta narodowego 15 marca najbardziej patriotyczny wiersz węgierski, „Pieśń Narodową” („Pora, Węgrzy! Czas, narodzie!”) recytowało żydowskie dziecko. Wtedy, na początku dwudziestego stulecia, życie Żydów w Mád było spokojne. Wielu z nich było członkami Stowarzyszenia Winiarzy Pogórza (węg. Hegyaljai Bortermelők Egyesülete).
Na początku lat trzydziestych władze samorządowe wsi postanowiły zbudować pomnik ku czci bohaterów poległych w I wojnie światowej (wśród Poległych Na Polu Chwały z Mád znajdujemy nazwiska dwunastu Żydów). Na ten cel przeprowadzono zbiórkę pieniędzy, a zbierano także wśród Żydów. Kiedy nastąpiło poświęcenie nowego pomnika, obok katolickiego księdza i ewangelickiego pastora obecny był żydowski rabin z Szerencs, który również wygłosił patriotyczne przemówienie.
W roku 1935 w mieszczańskim kasynie Żydzi byli zawsze mile widzianymi gośćmi. Wydawało się, że okolice te ominie antysemityzm tego okresu.
Względny spokój przepadł w 1939 roku, kiedy pierwsze fale antysemityzmu niespodziewanie wtargnęły także do Mád. W roku 1940, podczas pierwszych deportacji, z Mád uprowadzono trzy rodziny. Rok później zamierzano wywieźć kolejnych piętnaście rodzin. Zamiar ten wywołał olbrzymie oburzenie wśród mieszkańców Mád. Choć rodziny te w końcu zostały, od 1941 roku również z Mád zabierano chłopców żydowskich w wieku poborowym do przymusowej pracy na Ukrainie. Niejeden z nich stał się ofiarą brutalności policji i wojska. Lata 1942–1943 minęły we względnym spokoju, po których w 1944 roku nastąpiła okupacja niemiecka. Również i tu ruszyła machina śmierci: żółte gwiazdy, getto, deportacja.
W 1944 roku po żydowskim święcie Pesach wszystkich Żydów zapędzono do synagogi. Trzymano ich tam trzy dni i trzy noce, a następnie zawieziono do miasta Sátoraljaújhely, do centralnego getta. Stamtąd w trzech grupach wywieziono ich do obozu zagłady w Auschwitz. W ciągu kilku dni podróży, 230-osobowa grupa stopniała do 120, z której jedynie około trzydziestu ludzi pozostało przy życiu.
W styczniu 1945 roku do Mád przybyli pierwsi repatrianci – 7 młodych mężczyzn. W 1946 roku było ich 40. W 1947 roku wskrzesili miejscową gminę wyznaniową, a nawet wybrali sobie rabina. Trzy lata później odsłonili tablicę pamiątkową ku czci zamordowanych. W latach 1950–1956 wielu z nich opuściło Mád i w pozostały tu już tylko 3 rodziny żydowskie. W 1972 roku jeszcze żyła tu jedna rodzina żydowska. W 1994 roku zmarł ostatni z żydowskich mieszkańców Mád.
Synagoga w Mád thumb|250px|Wnętrze Synagogi w Mád
Pierwsze źródła wzmiankujące o żydowskim domu modlitwy we wsi Mád pochodzą z 1771 roku. Dopiero w 1798 roku, wybudowano nową synagogę, która zachowała się do dzisiejszych czasów. Budowę sfinansowały dwie bogate rodziny – Brenerów i Teitelbaumów, które w Mád osiedliły się zajmując się handlem winem.
Lokalni kronikarze zanotowali, że zgodnie z prawem żydowskim mężczyźni, kobiety i dzieci dźwigali kamienie na budowę synagogi z kamieniołomów w pobliskich górach, gdyż obce (nie-żydowskie) ręce nie mogły ich tknąć. Wyposażenie synagogi wykonał rabin z Bonyhádu Wolf Boskovitz (1740-1818).
Dzięki sumiennej i drobiazgowej pracy włoskich rzemieślników, od wewnątrz konstrukcję podtrzymują cztery kolumny nośne, pomiędzy którymi znajduje się bima otoczona kutą balustradą. Nad podium, nad aron ha-kodesz umieszczona została kopuła, a wokół w dwóch rzędach stoją ławki dla 130 osób.
Swoista mieszanka baroku i konserwatyzmu czyni ten budynek jedną z najpiękniejszych węgierskich synagog.
Forma synagogi oraz jej wnętrze reprezentuje jedną z grup ówczesnego węgierskiego żydostwa – ortodoksję sąsiadujących z Galicją północno-wschodnich komitatów Węgier. W strukturze i rozkładzie tego budynku, dawne tradycje reprezentuje dziewięciofunkcyjna główna sala modlitewna. Był to wynalazek XVI-wiecznego polsko-litewskiego renesansu.
Taka kompozycja architektoniczna, która tworzy łączność między bimą i strukturą architektoniczną, wyraża sedno przestrzeni przeznaczonej dla nauczania i modlitwy. (Zdaniem niektórych cztery kolumny, to cztery słupy akacjowe dzierżące w pustyni wewnętrzną świątynię przechowującą Arkę Przymierza (Exod. 27,32) – a więc sama synagoga to obraz przytułku stworzonego dla niego na rozkaz Boga.)
Na podstawie porównań synagogi z podobnymi budowlami i wyrytej nad wejściem do niej liczbą, rok 1795 uważany jest za wiarygodną datę jej budowy. Oprócz tego o pozostałych losach tej budowli nie ma żadnych danych. Bowiem poza archiwum gminy wyznaniowej, w innych miejscach takich dokumentów nie przechowywano, a archiwum to znikło.
Babiniec Na zachodniej stronie głównej sali modlitewnej, nad przedsionkiem znajduje się miejsce modlitwy dla kobiet, czyli babiniec, które wielkim łukiem otwiera się na salę modlitwy mężczyzn. Tę przestrzeń od dużej sali modlitewnej oddzielała wysoka barierka. Babiniec w późniejszych wiekach powiększono w ten sposób, że rozszerza się on na męską sekcję modlitewną. Dobudowę wykonano z drzewa, podpierały ją dwa drewniane słupy.
Wraz z budową nowego balkonu, oryginalną barierkę zburzono. Pozostały jednak ślady oryginalnej barierki: na stronie tynkowanych kolumn starego chóru, licząc od poziomu podłogi, na wysokości 94 cm w całej szerokości widoczna jest barierka, jeżeli lekko odłupiemy ścianę. Ściana chóru była na wysokości trzech stóp, a bez tynkowania jej szerokość wynosiła 72–74 cm.
Barierka starego babińca w synagogach składała się z dwóch elementów: przedniej balustrady i z górnej kraty uniemożliwiającej przejście.
Wewnętrzny wystrój synagogi thumb|250px|Wnętrze synagogi w Mád Malowanie wnętrz synagog XVI i XVIII wieku odbywało się wedle kilku tradycji: od zupełnego braku dekoracji do stosowania bogatych barw. Tradycja jest także różnorodna: polsko-litewskie drewniane synagogi w większości miały ściany i sklepienia pokryte malowanymi ornamentami roślinnymi, między którymi znajdowały się tablice z hebrajskimi inskrypcjami.
Kościół w Csaroda i podobne do niego kościoły w komitcie Vas wskazują, że w XVII wieku ten typ dekoracji pokrywał wnętrza wszystkich kościołów. Druga tradycja była podporządkowana większej surowości i dlatego zupełnie pomija dekorację, toleruje teksty jedynie na aron ha-kodesz (ארון הקודש) i na wschodniej ścianie.
Począwszy od średniowiecza reponsumy rabinackie zaczynają zajmować się zagadnieniem dekorowania synagog i zdania są przeważnie negujące, bo obawiano się odwrócenia uwagi modlących się. Obawiano się, żeby dekoracje nie tworzyły wrażenia, że Żydzi ubóstwiają roślinne i inne motywy dekoracyjne.
Malowanie wnętrz na przełomie lat 1947/1948 (na podstawie biegłej opinii historyka sztuki Ferenca Dávida) było następujące: „Przed ustaniem używania budynku dla celów modlitewnych, wielką salę synagogi oraz babiniec pokrywała ornamentyka w stylu mauretańskim, a więc geometryczne motywy ramowe oraz stylizowane rośliny wraz z najróżniejszymi indyjskimi liśćmi lianowymi tak zwaną palmetą. Leżnie pokrywają palmety ujmujące trzyćwierciowe kręgi. Duże sklepienie dekorują motywy gwiezdne wprawione w kręgi oraz wzajemnie nakładające się na siebie motywy o kształcie prostokątnym, które wyrysowują sześcioramienne gwiazdy. Środkowe i ślepe płaszczyzny pól dekorują liście i ozdoby lianowe o zmiennym kształcie. Mniejsze, prostokątne pola oprawiono, a ich wnętrza wypunktowano. Między czterema filarami bimy, cała powierzchnia sufitu jest jednolitego koloru ciemnoniebieskiego.
Podstawowy kolor malowideł bocznych ścian jest żółto-brązowy, ornamenty są purpurowo-brązowe. Ozdoby patronów są ze wzorami, na pozostałych powierzchniach można zauważyć powtarzanie się motywów. Na stronie zachodniej ponad łukami balkonowymi, w wąskiej resztkowej smudze widzimy tę samą kompozycję wzorów na dowód, że całą synagogę na wszystkich trzech ścianach bocznych dekorowano tak samo.