Język rosyjski jest drugim po ukraińskim najczęściej używanym językiem na Ukrainie. Dominuje na Krymie, w Donbasie oraz w dużych miastach na południu i wschodzie kraju. thumb|upright=1.3|Język rosyjski w radach lokalnych Ukrainy według spisu powszechnego z 2001 roku thumb|upright=1.3|Populacja osób, których językiem ojczystym jest ukraiński (2001) thumb|upright=1.3|Ukraińcy na Ukrainie według spisu powszechnego 2001 (według kryterium zadeklarowanej narodowości)

Spis powszechny 2001 Według spisu powszechnego z 2001 roku język rosyjski określiło mianem swojego ojczystego języka 14 273 000 obywateli Ukrainy, to jest 29,6% mieszkańców.. Na tę liczbę składają się przede wszystkim etniczni Rosjanie (56% z tej liczby), ponadto językiem tym włada na co dzień pięć i pół miliona Ukraińców, 172 tysiące spośród zamieszkujących Ukrainę Białorusinów, 86 tysięcy Żydów, 81 tysięcy Greków, 62 tysiące Bułgarów, 46 tysięcy Mołdawian, 43 tysiące Tatarów, 43 tysiące Ormian, 22 tysiące Polaków, 21 tysięcy Niemców, 15 tysięcy Tatarów krymskich.

Rosyjskojęzyczna populacja Ukrainy jest nie tylko najliczniejszą rosyjskojęzyczną wspólnotą poza Federacją Rosyjską, ale i najliczniejszą w Europie spośród tych, których język nie ma statusu urzędowego.

Badania sondażowe thumb|upright=1.3|Procentowy rozkład ludności rosyjskojęzycznej według regionów (spis powszechny 2001) thumb|upright=1.3|Procentowy rozkład ludności preferującej język rosyjski według makroregionów (badania 2003)

Sondaże wskazują, że język rosyjski jest używany znacznie częściej, niż by wynikało to z wyników spisu powszechnego. Badania Kiev International Sociology Institute wskazują, że języka rosyjskiego używa w domu około 43–46% populacji Ukrainy. Ludność rosyjskojęzyczna stanowi zdecydowaną większość w kilku regionach: Krym – 97% ludności Obwód dniepropetrowski – 72% Obwód doniecki – 93% Obwód zaporoski – 81% Obwód ługański – 89% Obwód mikołajowski – 66% Obwód odeski – 85% Obwód charkowski – 74%.

Ponadto język ten dominuje w nieformalnej komunikacji w Kijowie oraz jest zauważalny w centrum i na zachodzie kraju (4–5%)Лариса Масенко, Мовна ситуація України..

+ Język ojczysty (według corocznych badań Institute of Sociology of the National Academy of Sciences).199419951996199719981999200020012002200320042005 Język rosyjski 34,7 37,8 36,1 35,1 36,5 36,1 35,1 38,1 34,5 38,1 35,7 34,1

+ Język codziennie używany w domu (według corocznych badań Institute of Sociology of the National Academy of Sciences).199419951996199719981999200020012002200320042005 Głównie rosyjski 32,4 32,8 33,1 34,5 33,4 33,6 36,0 36,7 33,2 36,0 34,3 36,4 rosyjski i ukraiński 29,4 34,5 29,6 26,8 28,4 29,0 24,8 25,8 28,0 25,2 26,3 21,6

Według badań Research & Branding Group 68% obywateli Ukrainy swobodnie włada językiem rosyjskim (ukraińskim – 57%).. 75% ludności miast obwodowych preferuje ożywianie języka rosyjskiego (ukraińskiego – 9%), językiem rosyjskim posługuje się tylko 18% ludności wiejskiej (65% – ukraińskim)На Украине русскоязычных больше, чем украиноязычных..

Sondaż przeprowadzony w marcu 2022 r. przez Grupę Socjologiczną Rating wykazał, że 83% Ukraińców uważa, że ukraiński powinien być jedynym językiem państwowym Ukrainy. Opinia ta dominuje we wszystkich makroregionach, grupach wiekowych i językowych. Z drugiej strony, przed wojną prawie jedna czwarta Ukraińców opowiadała się za nadaniem rosyjskiemu statusu języka państwowego, podczas gdy obecnie popiera to tylko 7%. W czasie pokoju język rosyjski był tradycyjnie wspierany przez mieszkańców południa i wschodu. Ale nawet w tych regionach tylko jedna trzecia z nich była za, a po inwazji Rosji na pełną skalę ich liczba spadła o prawie połowę.

Według badania przeprowadzonego przez Grupę Socjologiczną Rating w dniach 16-20 sierpnia 2023 r., prawie 60% ankietowanych zwykle mówi w domu po ukraińsku, około 30% - po ukraińsku i rosyjsku, tylko 9% - po rosyjsku. Od marca 2022 r. użycie języka rosyjskiego w życiu codziennym zauważalnie spada. Dla 82% respondentów językiem ojczystym jest ukraiński, a dla 16% rosyjski. Osoby wewnętrznie przesiedlone i uchodźcy mieszkający za granicą częściej używają obu języków do komunikacji lub mówią po rosyjsku. Niemniej jednak ponad 70% przesiedleńców wewnętrznych i uchodźców uważa ukraiński za swój język ojczysty.

Zarys historii thumb|upright=1.3|Język rosyjski i ukraiński w guberniach Imperium Rosyjskiego według spisu powszechnego 1897 thumb|upright|Nikołaj Gogol (Janowski), rosyjski pisarz urodzony na Połtawszczyźnie Pierwsze ziemie, leżące obecnie w granicach państwa Ukraina, weszły w skład Wielkiego Księstwa Moskiewskiego około 1500 roku. Z podbojami należy łączyć migracje ludności: kupców, urzędników, ale i przesiedlanego chłopstwa pańszczyźnianego, która to ludność posługiwała się własnym językiem. W końcu XVI wieku rozpoczęto budowę biełgorodskiego systemu obronnego. Pojawiły się tam wtedy liczne miasta i fortece z dominującym językiem rosyjskim.

Po okresie wojen kozackich język rosyjski wyparł język ruski i język polski z życia miejskiego na Ukrainie Lewobrzeżnej, która od rozejmu andruszowskiego (1667) przestała być administracyjnie złączona z Rzecząpospolitą i stała się częścią Rosji. Na wsiach dominował język ruski. . Od połowy XVIII wieku zaczęła się rusyfikacja szkolnictwa. W konsekwencji rozbiorów Rzeczypospolitej i kolejnych zwycięskich wojen z Turcją Rosja opanowała terytoria pobrzeża Morza Czarnego, i Krym, które zasiedlała rosyjskojęzycznym chłopstwem.

thumb|upright=1.3|Mapa poszerzenia języków ukraińskiego, rosyjskiego i innych na terenach współczesnej Ukrainy w latach 1897–1910 latachDane według spisu ludności w Imperium Rosyjskiej.. W XIX wieku język rosyjski stopniowo wypierał język ukraiński z użycia. Przyczyniały się do tego liczne ukazy rządu rosyjskiegoБогдан Козярський. «Нищення української мови поневолювачами України»., przede wszystkim cyrkularz wałujewski (1863) і ukaz emski (1876). Język rosyjski, jako „ponadruski”, „wszechruski”, „ponadplemienny” dla Ukraińców, Białorusinów i Rosjan, przyjmowali także niektórzy działacze ukraińskiego ruchu narodowego. Według powszechnego spisu rosyjskiego przeprowadzonego w 1897 ludność rosyjskojęzyczna posługująca się językiem wielkoruskim (rosyjskim) na terenie guberni leżących na terenie dzisiejszej Ukrainy stanowiła mniej niż 10%.

W czasie powstania styczniowego ograniczono wydawanie literatury w języku małoruskim (ukraińskim) (patrz: cyrkularz wałujewski). W 1876 roku wydano zakaz wwozu do Rosji jakichkolwiek książek wydanych w języku małoruskim (patrz: ukaz emski). Język rosyjski stał się obowiązującym językiem inteligencji, pisali w tym języku np. Nikołaj Gogol, Ilja Miecznikow, Ołeksandr Potebnia. W początku XX wieku w Kijowie zanotowano tylko 8 rodzin inteligenckich, które posługiwały się językiem ukraińskim.

Okres sowiecki zmienił nieco sytuację. W latach 20. XX wieku obowiązującą tendencją stała się tzw. korienizacja – zamiana języka rosyjskiego na miejscowy. Na Ukrainie przyjęło to formę ukrainizacji. Robotnicy mieli podjąć naukę języka pod groźbą zwolnienia, podobne restrykcje spotkały inne zawody; ukrainizowano prasę, administrację. Natychmiast w latach 30. polityka korienizacji była zastępowana polityką rusyfikacji, prowadzona przede wszystkim w edukacjiРусский язык в межнациональном общении .В. М. Литвин  – Академік НАН України, віце-президент НАН України Політика централізації та русифікації освіти в Україні 30–50 рр. ХІХ ст.. Równocześnie jednak miały miejsce inne tendencje: urbanizacja i industrializacja, wiążące się z migracjami ludności z innych regionów ZSRR, co z kolei wzmacniało pozycję języka rosyjskiego. Duże znaczenie miały małżeństwa mieszane. Do 1989 roku oba języki współistniały z równą pozycją, .

300px 300pxOdsetek uczniów w szkołach ukraińskojęzycznych w roku szkolnym 1991/92.Stosunek odsetka uczniów w szkołach ukraińskojęzycznych w roku szkolnym 1991/92 do odsetka ludności, która w spisie powszechnym z 1989 r. podała język ukraiński jako język ojczysty.

Regulacje prawne Kwestię pozycji języka rosyjskiego na Ukrainie i praw mniejszości językowej regulują akty prawa międzynarodowego i krajowego. Kwestię tę podejmuje Konstytucja Ukrainy w art. 10 i 24, ponadto obowiązująca wciąż ustawa z 28 października 1989 roku o językach w USRR, deklaracja praw narodowości z 1991 roku, dekret prezydenta o mniejszościach narodowych na Ukrainie z 25 czerwca 1992 roku oraz ustawa o ratyfikacji Europejskiej Karty Języków regionalnych i Mniejszościowych z 24 grudnia 1999 roku.

Język rosyjski w ukraińskiej polityce thumb|upright=1.3|Rozkład poparcia dla uczynienia języka rosyjskiego językiem urzędowym Według ukraińskiej konstytucji jedynie język ukraiński ma status urzędowego, choć inne języki znajdują się pod konstytucyjną ochroną.. Dyskusje wokół pomysłu uczynienia języka rosyjskiego językiem urzędowym zaczęły się jeszcze przed deklaracją niepodległości Ukrainy, bo w 1989 roku, wraz z przyjęciem ustawy o językach w USRR, w każdych wyborach pojawia się taka obietnica wyborcza.

Kontrowersje zwiększa polityka ukrainizacji. Zmniejszana jest liczba szkół z rosyjskim językiem wykładowym, ponadto ogranicza się liczbę programów telewizyjnych w tym języku, a inne – opatruje dubbingiem, zamiast – jak proponują zwolennicy tego języka – napisami. W latach 2006–2010 istniał formalny nakaz emitowania w kinach wyłącznie filmów z ukraińską ścieżką językową.

W 2006 roku Rada Miasta Charkowa ogłosiła rosyjski językiem urzędowym. Za tą decyzją podążyły inne rady obwodowe oraz miejskie. Część z nich anulowały sądy, szczególnie po rewolucji w 2014 roku.

Wybory prezydenckie w 2004 i 2010 r. thumb|upright=1.3|Podziały językowe znalazły odzwierciedlenie w wyniku wyborów prezydenckich W każdych kolejnych wyborach niepodległej Ukrainy rola kwestii równouprawnienia języków wzrastała. W wyborach prezydenckich 2004 roku kwestia podziałów językowych urosła jednak do miana jednej z najistotniejszych. Uwidaczniała ona wyraźny podział elektoratów głównych kandydatów. Wiktor Janukowycz obiecał podniesienie języka rosyjskiego do miana urzędowego. Na nie tak daleko idący krok zdecydował się Wiktor Juszczenko, który obiecał, że podpisze dekret zmuszający urzędników do posługiwania się w kontaktach z interesantami językiem ukraińskim lub rosyjskim, w zależności od żądania interesanta. Obietnicy tej jednak nie dotrzymał.

Wybory parlamentarne w 2006 r. thumb|upright=1.3|...jak również parlamentarnych W wyborach parlamentarnych 2006 roku partie, które głoszą potrzebę zrównania statusu języka ukraińskiego i rosyjskiego otrzymały wysokie poparcie w regionach z dominującą ludnością rosyjskojęzyczną. 31 grudnia 2006 roku prezydent Juszczenko wprost stwierdził, że Ukraina to kraj jednojęzyczny. Wiktor Janukowycz stwierdził 23 marca 2007 roku, że zebranie 300 mandatów w parlamencie pozwoli na „rozpatrzenie wszystkich problemów, w tym językowych”. Niedługo potem parlament został rozwiązany.

Wspólnota rosyjskojęzyczna thumb|Protest przeciwko wprowadzeniu języka ukraińskiego do szkoły w Czugujewie thumb|Manifestacja poparcia dla decyzji Rady Miasta Charkowa o ogłoszeniu języka rosyjskiego językiem urzędowym w 2006 roku