ADHD (od ), zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, zespół nadpobudliwości psychoruchowej z brakiem koncentracji uwagi, w klasyfikacji ICD-10 jako zaburzenia hiperkinetyczne – zespół neurorozwojowych zaburzeń psychicznych objawiający się znacznymi problemami z funkcjami wykonawczymi (np. kontrolą uwagi i kontrolą hamującą), powodujący niewspółmierne do wieku dotkniętej nimi osoby deficyty uwagi, hiperaktywność, nadpobudliwość ruchową lub impulsywność.
Osoby dotknięte zaburzeniami z grupy ADHD często wykazują się: brakiem wytrwałości w realizacji zadań wymagających zaangażowania poznawczego; tendencją do przechodzenia od jednej aktywności do drugiej bez ukończenia żadnej z nich; zdezorganizowaną, słabo kontrolowaną, nadmierną aktywnością; odmianą ADHD jest ADD (, czyli zaburzenie objawiające się deficytem uwagi), gdzie nadpobudliwość nie występuje, zwłaszcza u dorosłych.
Dla poprawnej diagnozy symptomy muszą pojawić się na stosunkowo wczesnym etapie rozwoju człowieka, pomiędzy szóstym i dwunastym rokiem życia, i utrzymywać się przynajmniej przez pół roku. U osób w wieku szkolnym zaburzenia koncentracji uwagi związane z ADHD mogą prowadzić do obniżonych wyników w nauce.
Choć jest to jedno z najczęściej badanych i diagnozowanych zaburzeń psychiatrycznych u dzieci i młodzieży, jego przyczyna w większości wypadków nie jest znana. Światowa Organizacja Zdrowia ocenia, że w 2013 na całym świecie około 39 milionów osób było dotkniętych ADHD. Przy stosowaniu kryteriów DSM-IV zaburzenia związane z ADHD diagnozuje się u ok. 6–7% dzieci, z kolei przy stosowaniu kryteriów ICD-10 odsetek ten wynosi 1–2%. Podobne wyniki notowane są niezależnie od regionu świata, rasy i kultury; zależą głównie od przyjętych sposobów diagnozy. ADHD diagnozowane jest około 2 razy częściej u chłopców niż u dziewcząt i około 1,6 razy częściej u mężczyzn niż u kobiet. Symptomy diagnostyczne zostały stworzone na podstawie symptomów u chłopców, co doprowadziło do tego, że dziewczynki często są niezdiagnozowane bądź diagnozowane później w życiu. Termin ADHD obejmuje zarówno ADHD z zaburzeniami hiperaktywnymi, jak i bez nich u dorosłych i dzieci. Od 30 do 50% osób, u których zaburzenia ze spektrum ADHD wykryto w dzieciństwie, przejawia niektóre lub wszystkie cechy zespołu także w dorosłości, co oznacza, że pojawiają się one u 2 do 5% całej dorosłej populacji. Zaburzenia te często trudno jest odróżnić od wielu innych schorzeń, a także od wysokiej aktywności mieszczącej się jednak w normie rozwojowej.
Strategie postępowania w leczeniu ADHD różnią się w zależności od kraju, jednak zazwyczaj obejmują połączenie psychoterapii, zmiany stylu życia i terapii farmakologicznej. Przykładowo zalecenia brytyjskie doradzają leczenie farmakologiczne jako pierwszy etap terapii u dzieci z ciężkimi objawami, oraz u dzieci z umiarkowanymi objawami, u których psychoterapia nie przynosi spodziewanych efektów. W Kanadzie i Stanach Zjednoczonych zaleca się połączenie leków i terapii behawioralnej u wszystkich pacjentów z wyjątkiem osób w wieku przedszkolnym. Oba zestawy zaleceń odradzają stosowanie terapii stymulacyjnej u najmłodszych. Przynosi ona efekty, jednak nie ma pewności co do jej długofalowej skuteczności. Wraz z dorastaniem i wchodzeniem w dorosłość wielu pacjentów nabywa umiejętności radzenia sobie z przypadłościami, dzięki którym są w stanie zniwelować częściowo lub w całości ograniczenia wynikające z ADHD.
Wokół ADHD, jego diagnozy i metod leczenia od lat 70. XX wieku narosło wiele nieporozumień, teorii spiskowych i kontrowersji. Dotyczą one w szczególności przyczyn zaburzeń oraz skuteczności stymulacji farmakologicznej w leczeniu ich symptomów. Większość służb zdrowia uznaje ADHD za realne zaburzenie zdrowia, naukowcy spierają się głównie o sposoby diagnozy i leczenia. Przed 1987 w literaturze anglosaskiej używano nazwy ADD (ang. attention-deficit disorder).
Klasyfikacja
Według ICD–10 natomiast należy do zaburzeń zachowania i emocji rozpoczynających się zwykle w dzieciństwie i wieku młodzieńczym.
Klasyfikacja ICD ICD-10 kod ICD10 nazwa choroby Zaburzenia hiperkinetyczne (zespół nadpobudliwości psychoruchowej) Zaburzenie aktywności i uwagi Hiperkinetyczne zaburzenie zachowania Inne zaburzenia hiperkinetyczne Zaburzenie hiperkinetyczne, nieokreślone
ICD-11 kod ICD-11 nazwa choroby 6A05 Zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD)ICD-11, WHO. 6A05.0 ADHD z przewagą zaburzeń uwagiICD-11, WHO. 6A05.1 ADHD z przewagą nadpobudliwości i impulsywnościICD-11, WHO. 6A05.2 ADHD o prezentacji mieszanejICD-11, WHO. 6A05.Y ADHD, inna określona postaćICD-11, WHO. 6A05.Z ADHD, postać nieokreślonaICD-11, WHO.
Klasyfikacja DSM DSM-IV
kod DSM-IV nazwa choroby 314.00 Zespół deficytu uwagi z nadpobudliwością 314.9 Zespół deficytu uwagi z nadpobudliwością niewyspecyfikowany gdzie indziej 312.81 Zaburzenia zachowania 313.81 Zaburzenie opozycyjno – buntownicze 312.9 Destrukcyjne zaburzenie zachowania niewyspecyfikowane gdzie indziej
DSM-5 ujęcie DSM-5 nazwa / prezentacja ADHD Zaburzenie neurorozwojoweDSM-5 / DSM-5-TR. Predominantly inattentive presentation ADHD z przewagą zaburzeń uwagiDSM-5 / DSM-5-TR. Predominantly hyperactive-impulsive presentation ADHD z przewagą nadpobudliwości i impulsywnościDSM-5 / DSM-5-TR. Combined presentation ADHD o prezentacji mieszanejDSM-5 / DSM-5-TR.
Przyczyny thumb|Skan PET metabolizmu glukozy w mózgu zdrowego dorosłego (po lewej) w porównaniu do dorosłego z ADHD (po prawej)
Nie są znane dokładne przyczyny większości przypadków ADHD. Zidentyfikowano jednak czynniki, w szczególności genetyczne i środowiskowe, które mogą przyczyniać się do rozwoju lub nasilenia objawów tego zaburzenia. W części przypadków wystąpienie objawów ze spektrum ADHD powiązane jest z wcześniejszymi uszkodzeniami ośrodkowego układu nerwowego, z urazami lub infekcjami mózgu, a także z niedotlenieniem lub asfiksją okołoporodową.
Genetyczne Badania z udziałem bliźniąt wskazują, że zaburzenia ze spektrum ADHD są często dziedziczone, a czynniki genetyczne determinują około 75% przypadków. Rodzeństwo bliźniacze dzieci, u których zdiagnozowano ADHD, jest trzy- lub czterokrotnie bardziej narażone na wystąpienie objawów niż dzieci z grupy kontrolnej. Przypuszcza się, że uwarunkowania genetyczne determinują również występowanie objawów zaburzenia w wieku dorosłym.
Na występowanie zaburzeń ze spektrum ADHD ma wpływ szereg genów, z których część powiązana jest z neurotransmisją dopaminy. Należą do nich geny DAT, DRD4, DRD5, TAAR1, MAOA, COMT oraz DBH. Z zaburzeniem powiązane są także geny transportera serotoniny SERT, HTR1B, SNAP25, GRIN2A, ADRA2A, TPH2 i BDNF. Jeden z częstszych wariantów genu LPHN3 odpowiada za około 9% przypadków; osoby, u których występuje ten wariant, lepiej reagują na terapię stymulantami.
W literaturze ewolucyjnej wskazuje się, że powszechność występowania ADHD może wynikać z faktu, iż niektóre cechy z nim związane były preferowane w toku doboru naturalnego, zwiększając szanse na przetrwanie jednostki. Jako przykład podaje się preferowanie przez część kobiet mężczyzn ze skłonnością do zachowań ryzykownych, co mogło wpływać na zwiększenie częstotliwości występowania genów odpowiedzialnych za ADHD w puli genowej. Ze względu na to, że zaburzenia ze spektrum występują częściej u dzieci matek z podwyższonym poziomem stresu i lęku, wysunięto hipotezę, że zaburzenie to mogło wykształcić się jako adaptacja ułatwiająca dzieciom funkcjonowanie w niebezpiecznym środowisku poprzez zwiększoną aktywność, impulsywność i skłonność do zachowań eksploracyjnych.
Z perspektywy ewolucyjnej hiperaktywność mogła stanowić cechę przydatną w sytuacjach zagrożenia, współzawodnictwa czy konieczności radzenia sobie z niewiadomą (na przykład podczas odkrywania nowych obszarów lub poszukiwania źródeł pożywienia). W takich warunkach cechy związane z ADHD mogły wpływać pozytywnie na dobrostan całej społeczności, pomimo potencjalnych szkód dla samej jednostki. Osobnikom mogło to zapewniać przewagi ewolucyjne, takie jak krótszy czas reakcji na pojawienie się drapieżnika czy wyższe zdolności łowieckie.
Biologiczne Zespół nadpobudliwości psychoruchowej charakteryzuje się objawami z trzech grup: impulsywności, nadruchliwości i zaburzeń koncentracji uwagi. Stan ten wywoływany jest zaburzeniami równowagi pomiędzy układami dopaminergicznym a noradrenergicznym w ośrodkowym układzie nerwowym. W 2018 roku ADHD oceniono jako jedno z najlepiej przebadanych pod kątem genetyki zaburzeń, przy uwzględnieniu badań rodzinnych, badań bliźniąt oraz analiz epidemiologicznych opartych na polimorfizmie pojedynczego nukleotydu (SNP). Nie zidentyfikowano jednak jednoznacznie genów odpowiedzialnych za występowanie zespołu.
Objawy nadpobudliwości mogą występować również w wyniku:
niskiej masy urodzeniowej, niekorzystnego środowiska w okresie ciąży oraz urazów płodu; uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego; niedotlenienia w czasie porodu; alkoholowego zespołu płodowego (FAS) – stan ten może współwystępować z ADHD jako czynnik nasilający zaburzenie; innych zespołów objawowych, na przykład u pacjentów z zespołem łamliwego chromosomu X.
Korelacja z czynnikami biologicznymi i społecznymi .
.
Objawy Zaburzenie przybiera różne formy i występuje w różnych stopniach natężenia. U wielu osób, szczególnie dorosłych, objawy są maskowane przez inne problemy, jak depresja, alkoholizm, przez co samo ADHD może pozostać nierozpoznane.
Według Virginii Douglas Podczas badań nad nadruchliwością w latach 70. Virginia Douglas z Kanady sformułowała 4 cechy klinicznego obrazu ADHD: trudności w podtrzymaniu uwagi i wysiłku impulsywność problemy z kontrolą poziomu pobudzenia potrzeba bezpośredniego wzmocnienia.
Sfera ruchowa wyraźny niepokój ruchowy w zakresie dużej i małej motoryki podrywanie się z miejsca bezcelowe chodzenie zwiększona szybkość i częsta zmienność ruchów (wrażenie ciągłego pośpiechu) przymusowe wymachiwanie rękami podskakiwanie wzmożone drobne ruchy kończyn (machanie nogami, głośne deptanie, poruszanie palcami rąk, ciągłe zajmowanie się rzeczami, które leżą w zasięgu rąk lub nóg, kiwanie się na krześle itp.) bieganie bez celu
Sfera poznawcza trudności w skupieniu uwagi (uwaga chwiejna, wybitnie zależna od czynników afektywnych) brak wytrwałości w przypadku małego zainteresowania i niedostrzegania bezpośredniej korzyści z działania wzmożony odruch orientacyjny pochopność znaczna męczliwość w pracy intelektualnej i związana z tym nierównomierna wydajność pobieżność myślenia przerzucanie uwagi z obiektu na obiekt (udzielanie nieprawidłowych, nieprzemyślanych odpowiedzi na pytania lub nieprawidłowe rozwiązywanie zadań) w badaniach inteligencji niektórzy autorzy stwierdzają poziom „poniżej spodziewanego”, głównie w skalach wykonawczych trudności wizualno-motoryczne trudności syntetyzowania w myśleniu brak umiejętności planowania u wielu dzieci z zaburzeniami koncentracji uwagi występują pewnego rodzaju zaburzenia mowy lub języka, do których należą: opóźnienie rozwoju mowy kłopoty z artykulacją problemy ze strukturą zdania nieprawidłowe układanie dźwięków niestaranne pismo trudności sprawia również pisemne wyrażanie myśli
Sfera emocjonalna nieopanowane, nieraz bardzo silne reakcje emocjonalne wzmożona ekspresja uczuć zwiększona wrażliwość emocjonalna na bodźce otoczenia wybuchy złości impulsywność działania
Często występujące cechy osobowości dziecka z zaburzeniami koncentracji uwagi działanie impulsywne chęć dominowania w grupie empatia ogromna wyobraźnia wysoki iloraz inteligencji niska samoocena okresowo występująca depresja niedojrzałe zachowanie zaburzenia snu: wczesne budzenie się trudności z zaśnięciem niespokojny sen
rozwój fizyczny: wysoki poziom aktywności fizycznej rozwój społeczny: opóźniony rozwój społeczny trudności w nawiązywaniu kontaktów z rówieśnikami popisywanie się przed rówieśnikami, dla zwrócenia na siebie uwagi