Słupca

Słupca – miasto w województwie wielkopolskim, na Równinie Wrzesińskiej, siedziba gminy Słupca i powiatu słupeckiego.

Miasto biskupstwa poznańskiego, pod koniec XVI wieku leżało w powiecie pyzdrskim województwa kaliskiegoAtlas historyczny Polski. Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku. Część II. Komentarz. Indeksy, Warszawa 2017, s. 245.. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa konińskiego.

Położenie thumb|left|Położenie gminy miejskiej Słupca w powiecie słupeckim.

Słupca jest znaczącym historycznie i regionalnie ośrodkiem w środkowo-wschodniej części Wielkopolski. Rozlokowana na wysoczyźnie, wznoszącej się około 92–96 m n.p.m., położonej na prawym brzegu rzeki Meszny, stanowiącej prawy dopływ Warty. Miasto położone jest na Równinie Wrzesińskiej. Od strony północno-wschodniej przylega do Jeziora Słupeckiego. Słupca leży przy międzynarodowej trasie E30 – autostradzie A2 na odcinku Poznań – Warszawa oraz linii kolejowej E 20 – Berlin – Moskwa. Gmina miejska Słupca sąsiaduje od zachodu z gminą Strzałkowo, natomiast od wschodu z gminą wiejską Słupca.

Struktura powierzchni Według danych z roku 2012 Miasto stanowi 1,23% powierzchni powiatu. Słupca ma obszar 10,31 km², w tym: użytki rolne: 47,58% użytki leśne: 4,26% grunty pod wodami: 8,05% grunty zabudowane i zurbanizowane: 29,14% tereny mieszkalne: 14,50% tereny przemysłowe: 9,70% tereny komunikacyjne: 10,97% drogi: 8,15% tereny kolejowe: 2,52% pozostałe: 4,94%

mały|Ogólny zarys ulic Słupcy (2007)

Nazwa Nazwa „Słupca” pojawia się w źródłach pisanych dopiero w XIII wieku, choć w odbiegającym zapisie, wynikającym z języka, w którym notatka o Słupcy była sporządzona. Pojawiają się więc takie nazwy jak: „Slupcza”, „Slubzec”, „Sluptza”, „Słupcza”. Polska nazwa na przestrzeni dziejów prawie nie uległa zmianom. Etymologicznie jest to nazwa pochodząca od wyrazu „słup”, z którego przez dodanie końcówki „-ca” utworzono nazwę miejscowości.

Związek z konkretnym, rzeczywistym obiektem (słupem) jest trudny do wyjaśnienia. Być może chodziło o jakąś budowlę lub urządzenie (fortyfikacja obronna) zrobione ze słupów, wzmacniające wały groduB. Szczepański (red.), Dzieje Słupcy, Poznań 1996.. Zatem najprawdopodobniejsza jest wersja, która łączy nazwę miasta z grodem z wczesnej epoki żelaza, którego pozostałości zachowały się na Jeziorze Słupeckim (tzw. kopiec szwedzki)B. Szczepański (red.), Dzieje Słupcy, Poznań 1996, s. 11.. Nazwa słup jest popularna na terenach zamieszkanych przez Słowian i pierwotnie była nazwą wież strażniczych, dzięki którym mieszkańcy mogli obserwować okolicę aby ustrzec się przed niespodziewanym napadem.

Historia Słupcy mały|Kopiec Szwedzki na Jeziorze Słupeckim. mały|Dokument Władysława Jagiełły z 1425 r., w którym król poleca poborcom, aby przestrzegali wolności celnych mieszkańców Słupcy (miejsce przechowywania: AGAD). mały|Widok miasta Słupcy w 1705 r. (Na podstawie ryc. z XVIII w. Oryginał odnaleziony w Kościół św. Wawrzyńca w Słupcy, obecnie zaginiony.) mały|Rynek miejski w roku 1926, w tle nieistniejąca cerkiew rozebrana w 1936 r. mały|Rynek w Słupcy, Kraj Warty (lata 1939–1945). mały|Odrys planu miasta według A. Muncha, pochodzący z 1915 r. (miejsce przechowywania: Archiwum Państwowe w Poznaniu). 750–400 lat p.n.e. – budowa osady kultury łużyckiej, „kopca szwedzkiego”. Kultury łużyckiej, jej osad, jak i przedstawicieli nie można wiązać z późniejszą ludnością słowiańską. 1176 i 1196 – pierwsze informacje o kościele parafialnym pod wezwaniem św. Wawrzyńca w księdze nadań Łaskiego. 15 listopada 1290 (Dłusk), zgoda księcia kaliskiego i poznańskiego Przemysła II na lokację miasta na prawie niemieckim – prawdopodobnie zasadźcą był mieszczanin pyzdrski UbelinB. Szczepański (red.), Dzieje Słupcy, Poznań 1996, s. 47.. 1296 – ponowna lokacja przez biskupa poznańskiego Jana Gerbicza, tym razem na prawie średzkim. Miasto otrzymało cały szereg nowych nadań i przywilejów. Słupcę zamieszkiwało około 1000 mieszkańców. 11 listopada 1314 – Władysław I Łokietek nadał Słupcy przywilej założenia mennicy i bicia monety. 1315 – Władysław Łokietek nadał przywilej urządzania co roku wielkiego trzydniowego jarmarku. 1331 – najazd krzyżacki, spalenie miasta. 1356 – Kazimierz III Wielki zwolnił Słupcę z opłat celnych na terenie całego państwa. 1375–1382 – budowa murów obronnych o długości 1100 m na polecenie Mikołaj z Kórnika. Chroniły 9 hektarów gruntów miejskich. W ich ciągu wybudowano dwie bramy: od północy Toruńską, od południa Pyzderską, oraz dwie furty: zachodnią – Poznańską i wschodnią – Konińską. W XV w., nim ostatecznie ukształtowały się stałe siedziby sądów grodzkich, do Słupcy przybywał Starosta Generalny lub jego zastępca, celem orzekania w sprawach miejscowej szlachtyM. Pawlikowski, Sądownictwo grodzkie w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, Strzałków 2012.. 1402–1433 – 11 osób ze Słupcy studiowało na uniwersytecie w Krakowie. 1421 – powstała Kaplica św. Ducha ze szpitalem. 1427 – powstała Kaplica św. Krzyża. 1441 – Marcin ze Słupcy został kierownikiem szkoły parafialnej. 1454–1466 – wojna trzynastoletnia – miasto Słupca wysłało 20 zbrojnych, podobnie jak 9 największych miast Wielkopolski. koniec XV – Słupcę zamieszkiwało około 2000 osób. 1523 – sukiennicy słupeccy otrzymali przywilej stemplowania specjalnym znakiem swoich wyrobów. 1578 – było w mieście 126 rzemieślników i handlarzy (m.in.: 20 sukienników, 18 szewców, 12 szynkarek, 11 krawców i 9 czapników)Piotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie: szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wyd. Nauk, 1983, s. 277–284, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554.. 1655–1660 – wojna ze Szwecją – kilkukrotne rabowanie miasta.

Okres rozbiorów

1793 – II rozbiór Polski – Słupca miastem pruskim. 1794 – Słupca punktem zbornym powstańców wielkopolskich w czasie insurekcji kościuszkowskiej. przełom XVIII i XIX w. – rozebranie murów miejskich. 1807–1815 – w granicach Księstwa Warszawskiego. 1815 – po kongresie wiedeńskim Słupca znalazła się w województwie kaliskim, pod panowaniem rosyjskim. 1827 – liczba ludności miasta wynosiła 1620 osób. 1867 – utworzenie powiatu słupeckiego w guberni kaliskiej. W tym samym roku utworzono w mieście park. 1878 – uruchomienie browaru. ok. 1880 – zbudowanie cerkwi w Słupcy. 1893 – powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej. 1907 – założenie Towarzystwa Muzycznego. 1912 – liczba ludności miasta wyniosła 5862. 1915 – pomiędzy Słupcą i Strzałkowem powstał olbrzymi obóz jeniecki.

Dwudziestolecie międzywojenne 1919 – dochodzi do ekscesów antysemickich. Żołnierze baonu wartowniczego obozu dla jeńców w Strzałkowie obcinają brody ortodoksyjnym Żydom i niszczą księgi religijne z miejscowej bożnicy. 1919 – utworzenie powiatu słupeckiego w województwie łódzkim. 1922 – wybudowanie linii kolejowej Kutno – Strzałkowo dało miastu bezpośrednie połączenia kolejowe z Poznaniem i Warszawą. W tym samym roku rozpoczęło swoją działalność Seminarium Nauczycielskie. 1926 – odsłonięcie pomnika Niepodległości na słupeckim rynku. 1932 – miasto przestało być siedzibą powiatu.

II wojna światowa

1939–1941 z miasta wysiedlono większość Polaków do Generalnego Gubernatorstwa, a w zamian sprowadzono Niemców w ramach akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich. 21 stycznia 1945 r. – zdobycie miasta przez oddziały 20 brygady piechoty zmotoryzowanej gwardii 1 Armii Pancernej 1 Frontu BiałoruskiegoRada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, , s. 335.. 1939–1945 – w wyniku okupacji niemieckiej śmierć poniosło około 1800 mieszkańców Słupcy pochodzenia żydowskiego.

Okres powojenny 1949–1950 – w Słupcy działała Polska Partia Wolności, organizacja antykomunistyczna. 1955 – utworzenie Jeziora Słupeckiego poprzez spiętrzenie rzeki Meszny. Rozwój turystykiPiotr Maluśkiewicz Konin i okolice Wydawnictwo Poznańskie 1979 r, , s. 122.. 1957 – miasto ponownie stało się siedzibą powiatu w województwie poznańskim. 1972 – zakończenie budowy Wytwórni Konstrukcji Stalowych Mostostal – największego zakładu w Słupcy. 1972 – odsłonięcie Pomnika Pamięci Narodowej (aut. Marian Banasiewicz i Jerzy Drygas). 1975 – reforma administracyjna, miasto przestało być siedzibą powiatu. 1975 – założenie Muzeum Regionalnego (filia Muzeum Okręgowego w Koninie)Piotr Maluśkiewicz Konin i okolice Wydawnictwo Poznańskie 1979 r, , s. 121.. 1977 – otwarcie, pierwszego w kraju, Gminnego Ośrodka Postępu Rolniczego. 1 stycznia 1999 – Słupca po raz czwarty stała się siedzibą powiatu w województwie wielkopolskim. 1999 – powstała Unia Słupczan. od 2009 – gazyfikacja miasta. 2010 – Św. Wawrzyniec zostaje patronem miasta z nadania przez Stolicę Apostolską na wniosek władz miasta.

Zabytki i miejsca pamięci mały|Kościół św. Wawrzyńca. mały|Drewniany kościół św. Leonarda. mały|Zajazd Pocztowy w Słupcy. mały|Kamienice w centrum miasta, 2015 r. mały|Kamienice, Plac Wolności, 2007 r. mały|Słupca – wieża ciśnień Wpisane do rejestru zabytków nieruchomych obiekty na terenie miasta Słupcy: Założenie urbanistyczne – Nr rej.: 55/544 z 23 lutego 1956. Kościół gotycki pod wezwaniem św. Wawrzyńca z połowy XV w. Został zregotyzowany w latach 1948–1958 r. Jest on murowany z cegły w układzie polskim z wykorzystaniem kamieni narzutowych. Kościół posiada trójnawowe, halowe wnętrze ze sklepieniem gwiaździstym. W nim krucyfiks oraz rzeźba Matki Boskiej Bolesnej (XV w.), późnorenesansowy tron biskupi (początek XVII w.) oraz kropielnica gotycka (XV w.), nr rej.: 59/623 z 25 kwietnia 1958. Drewniany kościół pw. św. Leonarda (XVI w.) kryty gontem. W jego wnętrzu znajduje się obraz św. Leonarda (gotyk, ok. 1460), kamienna kropielnica (1521 r.) oraz krucyfiks (ok. 1500 r.), nr rej.: 60/624 z 25. kwiecień 1958. Park miejski, ul. Parkowa, z 1867 r., nr rej.: 729/Wlkp/A z 29 grudnia 2008. Zajazd Pocztowy w Słupcy znajduje się na ulicy Kościuszki, powstał w pierwszej połowie XIX wieku, nr rej.: 405/147 z 7. kwiecień 1988. Mury miejskie zbudowane w latach 1375–1382 i rozebrane w latach 1880–1887 (pozostałości na ul. Kościuszki), nr rej. 405/147 z 7 kwietnia 1988. Grodzisko pierścieniowate, potoczna nazwa „Szwedzki Kopiec” nr rej: 414/Wlkp/C z 22 marca 2011.

Najważniejsze obiekty i tereny podlegające ochronie konserwatorskiej: budynek dawnej synagogi z połowy XIX w. (ul. Bożnicza 11). kaplica cmentarna z XIX w. znajdująca się na cmentarzu św. Krzyża. przytułek miejski (obecnie siedziba Sądu Rejonowego) wybudowany w 1896 r. budynek Komory Celnej (obecnie Starostwo Powiatowe) pochodzący z 2. połowy XIX w. dworzec kolejowy wybudowany w latach 1956–1958. wiatrak koźlak z 1895 r. młyn z około 1910 r. zespół domów przy ul. 3 Maja. zespół elektrowni i łaźni miejskich pochodzący z lat 1915–1918. ul Elektrowniana 2 gimnazjum żydowskie wybudowane około 1920 roku. kuźnia – obecnie zakład kowalsko-ślusarski.

Nie zachowała się cerkiew św. Mikołaja Cudotwórcy, rozebrana w 1936.

Przy dawnym przejściu granicznym Stralkowo (w granicach administracyjnych Słupcy) znajduje się miejsce pamięci w Łężcu.

Cmentarze Aktualnym miejscem pochówku, a zarazem cmentarzem komunalnym jest cmentarz Świętego Krzyża przy ulicy Cmentarnej. Przed II wojną światową w Słupcy znajdował się jeszcze drugi cmentarz katolicki przy kościele św. Leonarda oraz cmentarze niekatolickie, świadczące o różnorodności narodowościowej i religijnej przedwojennej Słupcy. Do dziś nie przetrwały cmentarz prawosławny przy ulicy Szeluty oraz cmentarz żydowski przy ulicy Gajowej. Miejsca te upamiętniają pomniki.

Demografia Podstawowe dane demograficzne Według danych z 30 marca 2014 r. Słupcę zamieszkiwało 13 904 mieszkańców. Ludność zamieszkała w Słupcy stanowi ok. 25% ludności powiatu słupeckiego.

Gęstość zaludnienia wynosi 1378 osób/km² powierzchni. Tak wysoki wskaźnik jest spowodowany niewielką powierzchnią miasta (10,31 km²).