thumb|240px|Dom przy ul. Wschodniej 19 w Łodzi, miejsce tajnej drukarni „Robotnika” 1899–1900 prowadzonej przez Józefa Piłsudskiego, stan z 2008
Ulica Wschodnia Łodzi – ulica o długości 930 metrów, biegnąca od ul. Północnej do ul. prezydenta Gabriela Narutowicza.
Historia Ulica powstała w latach 1821–1823 wraz z regulacją (wyznaczeniem) osady sukienników, którą nazwano Nowe Miasto. Nowa osada została umiejscowiona na przeciwległym brzegu rzeczki Łódka, na południe od Starego Miasta. Osiedle zaprojektowane zostało na bazie kwadratu z oktagonalnym rynkiem (Rynek Nowego Miasta – dzisiejszy plac Wolności), na którym krzyżowały się prostopadłe ulice. Kontur osady ograniczały ulice: Zachodnia, Północna, Wschodnia i Południowa.
Przy ulicy Wschodniej 19 mieszkał w latach 1899–1900 pod przybranym nazwiskiem marszałek Józef Piłsudski, prowadząc tajną drukarnię „Robotnika” organu PPS. Drukarnia istniała do 22 lutego 1900, kiedy to aresztowania i likwidację drukarni przeprowadziła carska Ochrana. Na budynku znajduje się pamiątkowa tablica.
Przy ulicy Wschodniej 50 mieszkał Władysław Reymont, noblista, autor Chłopów. Materiały do tego dzieła zaczął zbierać w 1896 przebywając przez blisko rok w Łodzi.
W czasie wojny przy ulicy Wschodniej – przy placu węglowym niedaleko rogu z ulicą Południową padła jedna z nielicznych, zrzuconych na Śródmieście Łodzi bomb. Nie wywołała znacznych zniszczeń. Jesienią 1939 okupanci niemieccy przejęli znaczny nakład polskich widokówek przedstawiających kamienicę przy ulicy Wschodniej 19. Pocztówki te, z odpowiednią, nadrukowaną adnotacją w języku niemieckim były jednymi z pierwszych kart pocztowych, jakie żołnierze Wehrmachtu wysyłali w rodzinne strony z podbitej Łodzi. Działo się to jeszcze przed zmianą nazwy miasta na Litzmannstadt.
Przy ulicy Wschodniej znajdował się szynk Kokolobolo – ulubiony lokal Ślepego Maksa (Maxa) – legendarnej postaci łódzkiego półświatka.
Ulica zmieniała swoją nazwę dwukrotnie. Pierwszy raz w 1935 po śmierci marszałka Józefa Piłsudskiego, nazwano jego imieniem tę ulicę. Następnie podczas okupacji na Oststrasse. Po wojnie, powrócono do pierwotnej nazwy.
Opis Numeracja ulicy Wschodniej nie zaczyna się od numeru 1. Jest to wynikiem wyburzeń, jakie miały początek w 1941 po założeniu łódzkiego getta. Dzięki wyburzeniom miano stworzyć tzw. pas sanitarny oddzielający getto od miasta. Ostateczne uporządkowanie terenów powyburzeniowych miało miejsce po wojnie. W latach 50. powstał na tych terenach Park Staromiejski (zwany Parkiem Śledzia). W niektórych miejscach parku do dziś można oglądać ceglane fundamenty starych kamienic. Północna część Wschodniej – wraz z kilkoma początkowymi numerami wchodziła od 1940 w teren Getta Litzmannstadt. Parkan getta przegrodził ulicę i spowodował zmiany widoczne do dziś. W nieistniejących już budynkach o początkowych numerach znajdowały się między innymi jatki żydowskie z mięsem koszernym. Ulica Wschodnia łączyła się w ulicą Wolborską, na której znajdowała się sławna synagoga w stylu neomauretańskim. Ulica Wschodnia stanowiła główny trakt, przy którym nastąpiła akcja przesiedleń Żydów mieszkających na południe od dzisiejszej ulicy Północnej. Na zachowanych zdjęciach z początku 1940 można zauważyć, że północna część ulicy leżała wyżej niż centralna część Wschodniej. Po wojnie zniwelowano teren. Pozostałością dawnego ukształtowania terenu jest wzniesienie w północnej części Parku Staromiejskiego.
Przed wojną ulica Wschodnia była w większości zamieszkana przez ludność żydowską. Ulica ta była centrum rzemieślniczym – mistrzów krawiectwa, kaletnictwa, kuśnierstwa. Północna część ulicy obfitowała w jatki. Południowa i centralna część ulicy została zabudowana kamienicami czynszowymi ze wspaniałymi, zdobnymi w sztukaterie frontonami. Większość żydowskich mieszkańców Wschodniej została przesiedlona do getta, a następnie zgładzona w obozach śmierci.
Przy ulicy Wschodniej działają dwie galerie: „Wschodnia” i „Rynek Sztuki”, redakcja miesięcznika Tygiel Kultury, oddział Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, a także oddział Związku Literatów Polskich.
Numeracja i kody pocztowe Numery parzyste: 10-74 Numery nieparzyste: 5a-69 Kody pocztowe: 91-417 (2-26, 1-19); 90-272 (21-47); 90-271 (28-52); 90-267 (49-53); 90-263 (54-58); 90-266 (60-d.k., 55-d.k.)
Ważniejsze obiekty Synagogi Synagoga Chunego Hamburskiego w Łodzi Synagoga Arona Kona w Łodzi (ul. Wschodnia 10) Synagoga Arona Russaka w Łodzi Synagoga Wigdora Jakubowicza i Chaskiela Banata w Łodzi (ul. Wschodnia 18) Synagoga Zalmana Bibergala i Majera Lichtensztejna w Łodzi (ul. Wschodnia 24) Synagoga Zeliga Rajbenbacha w Łodzi (ul. Wschodnia 25) Synagoga Arona Czlenowa i Zalmy Krenicera w Łodzi Synagoga Zalmana Bibergala i Majera Lichtensztejna w Łodzi (ul. Wschodnia 29) Synagoga Szlamy Kaca w Łodzi (ul. Wschodnia 33) Synagoga Pinkusa Libermana w Łodzi Synagoga Arona Rokmana i Dawida Epsztejna w Łodzi Synagoga Szmula Szlamowicza w Łodzi Synagoga Majera Kestenberga w Łodzi Synagoga Berka Lipszyca w Łodzi Synagoga Abrama Lipszyca w Łodzi (ul. Wschodnia 53) Synagoga Chaima Nejmana w Łodzi (ul. Wschodnia 54) Synagoga Icka Szalmy Mowszowicza w Łodzi Synagoga Abrama Lipszyca w Łodzi (ul. Wschodnia 58) Synagoga Mendela Krakowskiego w Łodzi Synagoga Bencjona Kissyna w Łodzi
Ulica Wschodnia w literaturze Wschodnia pojawia się często w książkach łódzkich autorów np.:
Chłopiec z ulicy Wschodniej (2019) - Anna Stryjewska - opis dzieciństwa w śródmieściu Łodzi. Tramwaj Tanfaniego (2021) - Marcin Andrzejewski - fragment akcji przedstawia obraz ulicy Wschodniej tuż po rewolucji 1905 r . Deluks (2022) - Marcin Andrzejewski - kryminał, którego główny bohater ma warsztat mechaniczny na ul. Wschodniej. Fabuła pokazuje ulicę w latach 70. XX w.
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
61 zamkniętych sklepów przy ulicy Wschodniej w Łodzi (zdjęcia, 2018)
Wschodnia Kategoria:Śródmieście (Łódź)