Biała Kompania (łac. comitas alba, wł. societ bianca) – oddział najemników, działający w północnej i centralnej części Półwyspu Apenińskiego w II połowie XIV wieku.
Utworzony został w 1360 roku przez żołnierzy, którzy uczestniczyli w pierwszym etapie wojny stuletniej, a zostali zwolnieni ze służby po zawarciu traktatu w Brétigny. Razem z innymi wolnymi kompaniami najemników spustoszył Langwedocję i Prowansję, po czym został zaciągnięty przez papieża Innocentego VI i wyruszył do północnej Italii. Od 1361 roku walczył w służbie jego sojusznika, markiza Montferratu, przeciwko władcy Mediolanu, Barnabie Viscontiemu. Po zakończeniu tego konfliktu Białą Kompanię wynajęła Piza (1363), która prowadziła wojnę z Florencją. W trakcie walk większość oddziału, przekupiona przez Florentczyków, przeszła na ich stronę. W 1365 roku Białą wynajął papież Urban V, lecz po pewnym czasie zrezygnował z jej usług, a sam oddział w tym samym roku został rozbity przez inną jednostkę najemników, Kompanię Gwiazdy.
W Białej dominowali Anglicy, z czasem wstępowali do niej także Niemcy, Węgrzy i Włosi. Spośród jej żołnierzy największy rozgłos zdobył John Hawkwood, który z nią przybył do Italii. Przez pewien czas (1363–1364) sprawował dowództwo nad kompanią aż do momentu przejścia jej większej części na stronę Florencji. Sam, razem z mniejszą liczbą żołnierzy z tego oddziału, pozostał lojalny wobec Pizy. W historiografii używa się niekiedy nazwy „Biała Kompania” jako nazwy jednostek, którymi później dowodził.
Formacja wyróżniała się dużymi walorami w walce, jak również wielką brutalnością wobec ludności na terenach, gdzie toczyła wojny. Wykorzystywała przy tym metody wypracowane podczas walk angielsko-francuskich, które upowszechniały się za jej pośrednictwem w armiach krajów włoskich. Geneza nazwy oddziału nie jest w pełni jasna. Najprawdopodobniej pochodziła od elementu wyposażenia: polerowanych zbroi białych lub ubiorów, kurt albo opończy.
Losy formacji budziły spore zainteresowanie w XIX wieku i stały się tematem wykładów Johna Ruskina oraz inspiracją jednej z powieści historycznych Arthura Conana Doyle’a.
Geneza mały|Miniatura z kroniki Jeana Froissarta przedstawiająca najemników w bitwie pod Brignais (1362) Biała Kompania powstała w 1360 rokuNie była to jedyna formacja o takiej nazwie z czasów wojny stuletniej. Nosił ją powstały wcześniej oddział, złożony głównie z francuskich najemników, który uczestniczył w wyprawie Bertranda du Guesclina do Kastylii (1366), .. Sformowali ją żołnierze najemni, którzy po zawarciu pokoju w Brétigny, kończącego pierwszy etap wojny stuletniej, zostali zwolnieni ze służby w armiach królów Francji i Anglii; ; ; .. Biała, razem z podobnymi sobie oddziałami, utworzyła Wielką Kompanię, która ruszyła do Langwedocji i Prowansji, łupiąc te tereny. Najemnicy splądrowali papieskie hrabstwo Venaissin, a na przełomie 1360 i 1361 roku zagrozili Awinionowi, usiłując zastraszyć Innocentego VI; ; ; ; ..
Ostatecznie papież zaciągnął Białą Kompanię i wysłał ją do północnej Italii, gdzie miała wesprzeć jego sojusznika, Jana II Paleologa, markiza Montferratu, w walce z Bernabą Viscontim, władcą Mediolanu. Oddział dotarł tam wiosną 1361 roku, rozpoczynając swoją kilkuletnią obecność na Półwyspie Apenińskim i udział w wojnach między włoskimi państwami; ; ; ..
Nazwa NazwaŁac. comitas alba, wł. societ bianca, w źródłach występowały także inne warianty pisowni, . wiązana jest z wyposażeniem najemników. Miała pochodzić od polerowanych na połysk zbroi (całych lub też samych napierśników); ; ., względnie od używania zbroi białych, czyli nieokrywanych żadnymi tkaninami.. Wedle innego wytłumaczenia jej źródłem było posługiwanie się białymi flagami oraz noszenie przez żołnierzy białych kurt lub opończy; ; ..
Jednak oryginalna nazwa formacji brzmiała „Wielka Kompania”, względnie „Wielka Kompania Anglików i Niemców”. Znana wcześniej we Francji, może wskazywać na zachowywanie pewnej ciągłości oddziału. Określenie „Biała Kompania” pojawiało się w przekazach włoskich i z upływem czasu zaczęło dominować. Ostateczne spopularyzowanie tej nazwy nastąpiło kilka stuleci później, w XIX wieku, między innymi za sprawą Johna Ruskina i Arthura Conana Doyle’a.. Jej geneza nie jest jednak jednoznaczna. Używali jej Florentczyk Matteo Villani i Anglik Thomas Walshingam, lecz nie zawarli w swoich kronikach wyjaśnienia, skąd pochodziła. To Ruskin, bazując na relacji Filippa Villianiego (syna Mattea, również kronikarza), dał wytłumaczenie wywodzące je od polerowanych zbroi, w słońcu sprawiających wrażenie „białych”. Natomiast Mediolańczyk, Pietro Azario, w ogóle nie posługiwał się tym mianem.. Jego opis wyposażenia najemników wskazuje, że tylko część z nich miała napierśniki lub hełmy, reszta poprzestawała na skórzanych dubletach. Villani przedstawiał oddział jako dysponujący lepszym uzbrojeniem ochronnym, różnicę w relacjach można tłumaczyć tym, że Azario poznał kompanię tuż po jej przybyciu do Italii, zaś Florentczyk w późniejszym czasie, niedługo po tym jak otrzymała sporą zaliczkę za służbę Pizie, która, podobnie jak łupy z wcześniejszych operacji, wpłynęła na poprawę stanu wyposażenia..
Wskazówkę, że nazwa nie była związana ze zbrojami, lecz ze strojami, dał opis wyglądu jednego z dowódców, Andrew Belmonta, który wedle tej relacji był „ubrany cały na biało”. Biel wiązano z Kościołem, możliwe, iż najemnicy nawiązywali w ten sposób do sprowadzenia ich do Italii przez papieża. Najczęściej mianem Białej Kompanii oddział określano w dokumentach z Toskanii, być może wynikało to z chęci odróżnienia go od co najmniej dwóch innych jednostek najemnych, które nosiły nazwę Wielkiej Kompanii i również operowały w północnej i środkowej części Półwyspu Apenińskiego..
Skład etniczny i liczebność Pod względem etnicznym w kompanii dominowali Anglicy, w jej szeregach znaleźli się także Niemcy i Włosi; .. Przynajmniej początkowo liczba żołnierzy angielskich przewyższała znacznie tych innego pochodzenia. W najstarszym zachowanym kontrakcie najmu, pochodzącym z 22 listopada 1361 rokuByło to umowa zawarta z markizem Montferratu. Wiadomo, że poprzedziły ją trzy wcześniejsze, zawierane na dwa lub cztery miesiące, ., użyto nazwy Wielkiej Kompanii Anglików i Niemców, co jednak mogło być tylko wyrazem szacunku wobec dowódcy całego oddziału, brak bowiem przekazów, by na tym etapie działalności było wielu Niemców w jej szeregach. Wyraźną przewagę Anglików widać wśród kadry dowódczej. Jako kapitana generalnego wymieniono niemieckiego najemnika Alberta Sterza, natomiast spośród podległych mu 17 dowódców użył terminu corporals, natomiast , przedstawiając ogólny opis struktury oddziałów kondotierów z średniowiecza, pojęcia caporale, określając nim dowódców stojących na czele poszczególnych kopii. Dowódcami podległymi Sterzowi byli: Andrew Belmont, John Hawkwood, William Quatreton (lub może Thornton), Robin du Pin, William z Arras, William Folifet (Folifait), John Stockland, Adam Scot, William Bosson, John Bassin, Robert Thornborough (Thornbury), Thomas Bomont (Beaumont), Thomas Beston, Hugh Heton, John Borgelay, Thomas Ludley, William Kirkeby, . aż 15 nosiło imiona, które można uznać za angielskie.. Część z nich można, z większym lub mniejszym prawdopodobieństwem, zidentyfikować z konkretnymi weteranami wojny stuletniejPrzykładowo Andrew Belmont (względnie Beaumont) był prawdopodobnie nieślubnym synem Henry’ego Beaumonta, earla Buchan (zm. 1369), wyróżniającego się żołnierza, uczestnika wojen ze Szkotami (walczył pod Dupplin Moor i Halidon Hill), który raz był w Italii u boku papieża Jana XXII w 1322 roku. Z kolei Johna (lub Williama) Kirkeby’ego prawdopodobnie należy utożsamiać z żołnierzem z pocztu sir Waltera de Mauny, który walczył w kampanii bretońskiej 1342/1343. Natomiast William Folifet był najpewniej powiązany z Thomasem Folifetem, dowódcą najemników, uczestnikiem słynnej walki trzydziestu w Bretanii, ., stosunkowo łatwym przypadkiem był John Hawkwood, którego imię i nazwisko w formie łacińskiej (Iohannes de Hakeude) nie odbiegało bardzo od oryginalnego angielskiego zapisu.. Kronikarze państw włoskich identyfikując oddział również wskazywali, kto dominował w jego składzie – piszący po łacinie używali określeń takich jak societas angliciis, zaś francuskojęzyczny Jehan Servion z Sabaudii nazwał oddział compagnez des angloys.. Być może kolejnym wyrazem znacznej przewagi Anglików (i zarazem poczucia lojalności wobec swojego monarchy) był ostatni zapis w kontrakcie, w myśl którego oddział nie będzie nigdy walczył przeciwko wojskom króla Edwarda III. Z upływem czasu struktura etniczna ulegała zmianom. W Białej Kompanii wzrosła liczba Niemców i Włochów, pojawili się także liczni węgierscy najemnicy..
Nie ma w dokumentach informacji dotyczących liczebności oddziału w początkach jego działalności w Italii. Umowa z 22 listopada 1361 roku nie zawiera żadnych danych na ten temat. Dlatego historycy skazani są na korzystanie z relacji kronikarskich, bardzo niepewnych w tej materii.. Jej liczebność najczęściej szacuje się na 3500 jeźdźców i 2000 piechurów; ., w ślad za relacją Mattea Villaniego, która dotyczyła stanu z około 1363 roku. Pewne wątpliwości budzi w niej to, że identyczne liczby podaje w stosunku do niemieckiej Wielkiej Kompanii. Natomiast Pietro Azario, który widział oddział wcześniej, szacował liczbę konnych na 2000.. W zapisach dotyczących roku 1363 kronikarz Sozomen z Pistoii podaje liczby 2500 jazdy i 2500 piechoty, zaś Villani, poza wspominanym wyżej szacunkiem, zanotował niższy stan, odnoszący się do sytuacji po kilkumiesięcznym pobycie w Toskanii – 1500 jazdy i 500 piechoty. Dopiero kontrakt z 1365 roku określił liczebność oddziału na 5000 jeźdźców, pod komendą kapitana generalnego i 30 dowódców. Na podstawie tego dokumentu (oraz umowy z 1361) podjęto próbę teoretycznego wyliczenia stanu jednostki na początku jej pobytu w Italii. Przy przyjęciu, że struktura organizacyjna nie zmieniła się przez te cztery lata, a jedynie zwiększyła się liczba pododdziałów (z 17 do 30) i że każdy z nich liczył około 167 ludźmi, szacunek ten daje liczbę 2839 żołnierzy. Jednak ze względu na fakt, że pododdziały te mogły mieć różną siłę, jest to jedynie bardzo orientacyjna i przybliżona kalkulacja liczebności.
Przez cały okres istnienia liczebność Białej Kompanii ulegała znacznym zmianom. Spadki, poza stratami w walce czy wskutek epidemiiAzario podał, że wiosną 1362 roku, po wkroczeniu do ogarniętego zarazą miasta Romagnano, Biała Kompania stopniała do zaledwie 500 jeźdźców, ., wynikały także z uchwytnego w źródłach odchodzenia żołnierzy, którzy zaciągali się do innych oddziałów lub wracali za Alpy, do Francji albo Anglii. Natomiast wzrost był efektem dołączania nowych najemników spoza WłochWiadomo, że Innocenty VI zaciągał angielskich żołnierzy do służby w Italii w lipcu i sierpniu 1361 roku bezpośrednio z szeregów armii króla Edwarda III, . oraz tych, którzy już walczyli na tym terenie – zarówno cudzoziemcówWzrost liczby Niemców w 1363 roku mógł wynikać z przyłączenia się do Białej Kompanii niedobitków z rozbitej przez nią pod Caturino Wielkiej Kompanii w służbie mediolańskiej, ., jak i miejscowychW 1364 i 1365 roku do kompanii walczącej na terenie Arezzo przyłączyło się wielu gibelinów, wcześniej stamtąd wygnanych, .. Na dużą płynność liczebności oddziału wskazuje także to, że zaledwie kilka nazwisk z umowy z 1361 roku znalazło się w tej zawartej cztery lata później..
Szlak bojowy mały|Terytoria Mediolanu pod rządami Viscontich oraz obszary Republiki Florenckiej do końca XV wieku