Sporysz – dzielnica Żywca o charakterze mieszkalno-przemysłowym, położona w jego południowo-wschodniej części.
Położenie Sporysz położony jest w sąsiedztwie Kocurowa-Koleb, Śródmieścia i Zabłocia, nad rzeką Koszarawa.
Granice dzielnicy wyznaczają: od północy – rzeka Koszarawa oraz potok Młynówka od wschodu – Rezerwat Grapa od południa – granica miasta z miejscowościami Trzebinia i Wieprz od zachodu – rzeka Soła
Przyroda Zbiorniki i cieki wodne Główną rzeką przepływającą przez Sporysz jest Koszarawa.
Znajduje się tu również potok Młynówka, okrążający Fabrykę i Śrub i wpadający do Koszarawy. Południowo-zachodnią granicę dzielnicy, będącą również granicą oddzielającą Żywiec od wsi Trzebinia wyznacza potok Sporyszek, mający swoje źródła u podnóży wzgórza Kępa w Trzebini. Wpada on do potoku Trzebinia, który łączy się z rzeką Koszarawą w rejonie ulicy Isep.
Wzgórze Grojec Wzgórze Grojec znajduje się w widłach Soły i Koszarawy i ma wysokość 612 m n.p.m.
Na jego wierzchołku prowadzone były prace archeologiczne, podczas których stwierdzono istnienie wcześniej drewnianego zamku.
Na szczycie Małego Grojca (422 m n.p.m.) ustawiono stalowy krzyż – pamiątkę po wizycie w Żywcu papieża Jana Pawła II w dniu 22 maja 1995.
Flora W północnej części dzielnicy znajduje się Rezerwat przyrody Grapa. Został powołany w 1996 w celu ochrony naturalnych lasów liściastych.
Demografia Zmiana liczby ludności Sporysza na przestrzeni lat 1869–2010:
Historia Początki wsi Sporysz thumb|Grojec Na terenie Sporysza, na szczycie wzgórza Grojec, znajdowała się osada kultury łużyckiej. Na jej miejscu powstało wczesnośredniowieczna warownia, a następnie w XV wieku został tu zbudowany zamek Bożywoja i Włodka Skrzyńskich herbu Łabędź, którzy jako rycerze-rozbójnicy prowadzili stamtąd wypady na sąsiednie ziemie. Następnie zamek przeszedł w ręce Komorowskich herbu Korczak, sprzymierzonych z Królestwem Węgier, które sympatyzowało z zakonem krzyżackim. Forteca została zniszczona przez wojska Kazimierza Jagiellończyka w 1477.
W opublikowanym w 1477 spisie wsi państwa żywieckiego wymieniony został również Sporysz. Z obszaru miejscowości w 1562 kasztelan sądecki i oświęcimski Krzysztof Komorowski wyłączył wzgórze Łyska wraz z polem Okle i przekazał je Żywcowi. Mieszkańcy miasta uzyskali również zezwolenie na połowy ryb na terenie wsi w rzece Koszarawa przez dwa dni w tygodniu. Komorowski w 1567 założył folwark zamkowy „Obszar”, zlokalizowany częściowo na terenie Żywca oraz Sporysza.
W 1595 roku wieś położona była w powiecie śląskim województwa krakowskiego i pozostawała własnością kasztelana sądeckiego Krzysztofa Komorowskiego.
Folwark Obszar został powiększony w 1608 kosztem wsi przez Mikołaja Komorowskiego poprzez wywłaszczenie miejscowych gospodarzy.
W pierwszej połowie XVII wieku państwo żywieckie zostało podzielone na sześć kompleksów majątków ziemskich zwanych kluczami. Utworzony został klucz obszarski, który poza przysiółkiem folwarcznym Obszar obejmował również Sopotnię Małą, Sporysz, Świnną i Trzebinię, jak również Przyborów oraz położoną po zachodniej stronie w stosunku do Żywca Sienną. W 1667 klucz ten zamieszkiwało 267 osób. W 1672 została do niego przyłączona również powstała w tym okresie wieś Przyłęków.
W latach 1608–1626 większość gospodarstw rolnych w Sporyszu uległa znacznemu rozdrobnieniu, co związane było z zachodzącymi wówczas procesami demograficznymi i ekonomicznymi. Rolnicy korzystali z licznych przywilejów od właścicieli ziemskich, a kolejne mogli od nich również nabywać.
W okresie 1629–1667 liczba mieszkańców wsi zmniejszyła się o 456 osób, co związane było z odpływem ludności dzięki emigracji na Śląsk oraz Węgry, jak również wydarzeniami wojny polsko-szwedzkiej.
W 1816 Sporysz razem z Obszarem został sprzedany przez Adama Wielopolskiego na rzecz księcia Alberta Sasko-Cieszyńskiego.
Panowanie Habsburgów thumb|Huta Fryderyka w Sporyszu, XIX wiek thumb|Panorama okolic huty z pierwszych lat XX wieku thumb|Restauracja „U Kubicy” thumb|Szkoła Podstawowa w Sporyszu thumb|Pensjonat Kubicy thumb|Folwark Obszar w Sporyszu w okresie międzywojennym thumb|Widok z Grojca na rzekę Koszarawa w latach 30. XX wieku thumb|Agencja pocztowa w Sporyszu w 1934 Po śmierci właściciela wsi Alberta Sasko-Cieszyńskiego w 1822 dobra te przeszły we władanie Karola Ludwika Habsburga. W 1832 na terenie folwarku działalność rozpoczęła kuźnia.
W 1834 na znajdującym się na terenie wsi Grojcu zostały ujawnione pokłady rudy żelaza, które w ocenie przybyłego tu wówczas w celu jej zbadania górnika z Ustronia były wystarczające do powstania w Sporyszu wielkiego pieca. 30 maja 1835 Obwodowy Sąd Górniczy w Wieliczce wydał pozwolenie na wydobywanie rudy na polu należącym do Franciszka Wieczorka.
Miejscowa kuźnia została przeformowana w hutę z walcownią i cynkownią blachy. Jej właścicielem był Fryderyk Habsburg. W latach 1836–1838 na terenie folwarku w Obszarze uruchomiono cztery świeżarki do przeróbki surówki żelaznej na żelazo kute, działy zakładu nosiły nazwę „Huta Wilhelma” oraz „Huta Fryderyka”. W 1869 powstała również walcownia blachy. Surówka do przerobu dostarczana tu była z hut w Węgierskiej Górce, Ustronia, Trzyńcu oraz Nowym Targu. Wraz z rozwojem przedsiębiorstwa postawiono 10 budynków mieszkalnych, szkołę, sklep i gospodę z łaźnią. Do 1895 oddano do użytku kolejne cztery budynki mieszkalne.
Z uwagi na zakaz osiedlania się Żydów na terenie Żywca, zamieszkiwali oni w miejscowościach sąsiednich, do których należał również Sporysz. Miejscowa społeczność żydowska zajmowała się przede wszystkim uprawą roli i należała do biedniejszych przedstawicieli tej grupy wyznaniowej. Należeli do powstałej w 1864 Gminy Wyznaniowej w Zabłociu.
W 1869 w Sporyszu znajdowało się 105 domów, w których zamieszkiwały 1023 osoby (z czego 483 mężczyzn i 540 kobiet). W 1880 było tu już 136 domów i 1260 mieszkańców (606 mężczyzn i 654 kobiety). 1204 osoby były wyznania rzymskokatolickiego, 47 było Żydami, a 9 – innego wyznania. 1230 osób przyznawało się do narodowości polskiej, a 30 było Niemcami. W 1880 z ogólnej liczby ludności wsi 623 osoby w 78 domach zamieszkiwały w centralnej części Sporysza, a należące do miejscowości przysiółki liczyły: 58 osób w 9 domach w przysiółku Grojec, 307 osób w 17 domach w przysiółku Obszar, 46 osób w 6 domach w przysiółku Sapińscy, 16 osób w 2 domach w przysiółku Świątkówka i 210 osób w 24 domach w przysiółku Wyszomieście. Wieś należała do parafii rzymskokatolickiej w Żywcu.
16 grudnia 1884 oddana do użytku została tu stacja kolejowa Friedrischshutte, która otrzymała nazwę od jednego z działów produkcyjnych zakładu przerobu surówki.
15 października 1885 Sporysz został włączony do żywieckiego okręgu szkolnego. 22 maja 1889 został wystosowany wniosek o utworzenie w miejscowości szkoły ludowej poprzez powołanie na jej terenie Szkoły Filialnej. 30 grudnia 1893 zwrócono się z prośbą do dyrekcji państwa żywieckiego o przyznanie na budowę placówki parceli przy Świątkowicach jako najkorzystniejszej lokalizacji dla Sporysza i Obszaru. Od dyrekcji otrzymano zgodę na zakup cegieł po obniżonej cenie. Kolejna propozycja lokalizacji budynku przy obecnej ul. Kopernika została przedstawiona 11 lutego 1894. Po budowie szkoły, już 16 czerwca 1901 powstał plan jej powiększenia. 8 stycznia 1908 zawnioskowano o przeformowanie placówki z dwuklasowej w czteroklasową.
Sporysz w końcu XIX wieku dzielił się na: Isep – obszar położony na południe od Żywca, w rejonie ujścia Koszarawy do Soły Obszar – część położona na północ od rzeki Koszarawy, w okolicy hut żelaza Fryderyka (Friedrichshutte) i Wilhelma (Wilhelmshutte) oraz stacji kolejowej „Friedrichshütte”. Za nimi zlokalizowane były trzy stawy Nowowieś – rejon znajdujący się u podnóży wzgórza Grojec
W 1905 miała miejsce demonstracja robotnicza, w której udział wzięli pracownicy z Żywca oraz podmiejskich miejscowości w liczbie około 2000 osób. Manifestacja przeszła z miasta do okolic fabryki w Sporyszu.
5 grudnia 1907 z inicjatywy członków Kółka Rolniczego w Sporyszu powstała Ochotnicza Straż Pożarna. W latach 1924–1935 został wybudowany dla niej nowy budynek remizy, rozbudowany w latach 1984–1989.
W 1908 powstała w Sporyszu Arcyksiążęca Rafineria i Wolny Skład Spirytusu. Gorzelnia w latach 1914–1921 nie prowadziła produkcji z uwagi na działania wojenne, a później trudności w dostępie do potrzebnych do wytwarzania spirytusu produktów rolnych. Działalność wznowiła 1 stycznia 1922 dzięki umowie na dostawę płodów rolnych zawartej z Zarządem Państwowym Dóbr Żywieckich i od tej pory do końca 1926 zakład był dzierżawiony przez Fabrykę Wódek i Likierów Wilhelma Glasnera w Ispie. Zakład stał się częścią Ogólnopaństwowej Organizacji Przemysłu Spirytusowego.
W 1909 w związku z małą opłacalnością prowadzenie produkcji w sporyskim zakładzie przerobu surówki zostało wstrzymane. W 1910 fabryka została odkupiona przez oświęcimską spółkę i przekształcona w Pierwszą Galicyjską Fabrykę Śrub, Nitów i Nakrętek, która rozpoczęła działalność w 1911.
Sporysz pozostawał celem wycieczek poza miasto dla mieszkańców Żywca. Z uwagi na to organizowane tu były pikniki i zabawy z akompaniamentem orkiestry oraz działały restauracje plenerowe Za Grapą i w Kamieniołomie. Jadano również w restauracji „U Kubicy”. Z uwagi na rozciągające się z okolicznych gór panoramy widokowe, organizowano wyjścia na Grojec oraz Łyskę. Funkcjonowały także kręgielnie.
W 1921 powstał projekt przyłączenia do Żywca miejscowości Sporysz, Isep, Stary Żywiec i Zabłocie. Inicjatywie tej sprzeciwił się Wydział Powiatowy, który obawiał się utraty wpływów z podatków z tych miejscowości na rzecz Żywca. Do pomysłu odnosiły się niechętnie również władze miejskie. W latach 1921–1939 nastąpiła parcelacja gruntów należących do Habsburgów, w tym majątku w Sporyszu.
Według Pierwszego Powszechnego Spisu Ludności z 1921 Sporysz liczył 1887 mieszkańców, z czego 1790 katolików rzymskich, 69 żydów, 26 ewangelików oraz 2 grekokatolików. 1824 mieszkańców miejscowości podało narodowość polską, 32 – niemiecką, 22 – żydowską, a 9 osób – inną niż wymienione. Z ogółu ludności miejscowości 1147 osób zamieszkiwało główną część wsi (1137 katolików rzymskich i 10 żydów, wszyscy narodowości polskiej), 402 osoby mieszkały w przysiółku Obszar (375 katolików rzymskich, 18 ewangelików, 8 żydów i 1 grekokatolik, z czego 373 Polaków, 20 Niemców i 9 Żydów), a 338 osób — w Wyszymieściu (279 katolików rzymskich, 51 żydów, 8 ewangelików i 1 grekokatolik, z czego 304 Polaków, 22 Żydów i 12 Niemców).
17 maja 1928 w Sporyszu powstał oddział Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego. Jego siedziba znajdowała się na terenie fabryki śrub i skupiał on tamtejszych pracowników. Oddział prowadził amatorskie kółko teatralne, które wystawiało przestawienia w miejscowej restauracji „U Kubicy”.
Sporysz do 1934 stanowił gminę jednowioskową. W 1934 roku utworzona została gmina Sporysz, w skład której poza siedzibą weszły wsie: Czernichów, Isep, Moszczanica, Międzybrodzie Żywieckie, Oczków, Pewel Mała, Przyłęków, Świnna, Trzebinia i Zadziele.
II wojna światowa thumb|Zniszczony dworzec kolejowy w 1945 Po rozpoczęciu II wojny światowej we wrześniu 1939 w domu kapitana Wenancjusza Zycha miało miejsce zebranie organizacyjne w celu powołania konspiracyjnego związku walki zbrojnej przeciwko okupantowi, w którym wzięli udział również arcyksiążę Karol Olbracht oraz właściciel dóbr łodygowickich Otton Klobus. Organizacja powstała w listopadzie 1939 na kolejnym spotkaniu w domu kapitana Zycha jako jej dowódcy. Należeli do niej również podchorążowie: Jan Urbaniec (ps. Ponton"), Jan Bernacik, zbigniew Tyczkowski, i Karol Staszkiewicz, sierżanci: Stanisław Góra (ps. "Sęp") i Edward Miodoński (ps. "Longinus") oraz starszy sierżant Wojciech Galica (ps. "Jeleń"), Maria Zych (ps."Sołtysianka"), Aleksandra Zych (ps. "Kulka"), Wenancjusz Zych (ps. "Harnaś"), i Maria Gąsiorek (ps."Wierna").