Apeiron (ἄπειρον) to greckie słowo oznaczające „(to, co jest) nieograniczone”, „bezgraniczne”, „nieskończone” lub „nieokreślone”ἄπειρον. ; Scott, Robert; Leksykon grecko-angielski [w:] ., od ἀ- a-, „bez” i πεῖραρ peirar, „koniec, limit”, „granica”πεῖραρ [w:] and Scott., (w jońskim dialekcie greki πέρας peras – „koniec, limit, granica”). Spokrewnione z perskim piramon, „granica, obwód, otoczenie”.
Apeiron jako początek Apeiron jest centralnym punktem kosmologicznej teorii stworzonej przez Anaksymandra, przedsokratejskiego greckiego filozofa żyjącego w VI wieku przed Chrystusem, którego większość prac nie zachowała się do dziś. Z kilku istniejących fragmentów dowiadujemy się, że wierzył on, iż początkowa lub ostateczna rzeczywistość (arché) jest wieczna i nieskończona oraz bezgraniczna, nie podlegając starości ani zepsuciu, będąc nieustannie źródłem wszystkiego tego, co możemy dostrzecArystoteles, Fizyka. Γ5, 204b, 23sq.<DK12,A16.>, Hippolit, Haer. I 6, 1 sq. <DK 12 A11, B2.>. Apeiron wytworzył przeciwieństwa – gorący-zimny, mokry-suchy itp. - które spowodowały wyłonienie się światacf. Heraklit. Wszystko jest generowane z apeironu, by następnie być zniszczonym przez powrót do owego apeironu, wedle „potrzeb” (miary)Symplicjusz, in Phys., str. 24, 13sq.<DK 12 A9,B1.>, str. 150, 24sq.<DK 12 A9.>. Anaksymander wierzył, że nieskończone światy są generowane przez apeiron, a następnie ponownie w nim niszczoneAecjusz I 3,3<Pseudo-Plutarch; DK 12 A14.>.
Jego idee inspirowane były tradycją greckiej mitologii i poglądami jego nauczyciela, Talesa z Miletu (VII-VI w. p.n.e.). Poszukując jakiejś uniwersalnej zasady, Anaksymander zachował tradycyjne założenie istnienia kosmicznego porządku i starał się wyjaśnić go racjonalnie, używając starego mitologicznego języka, który przypisywał boską kontrolę do różnych sfer rzeczywistości. Ten język był bardziej odpowiedni dla społeczeństwa, które wszędzie potrafiło dostrzec bogów; dlatego właśnie pierwsze przebłyski praw natury zostały wyprowadzone właśnie z boskich prawC.M. Bowra (1957) The Greek experience. World Publishing Co. Cleveland and New York. str. 168-169. Grecy wierzyli, że zasady wszechświata można również stosować do ludzkich społeczeństw. Słowo nomos (prawo) mogło pierwotnie oznaczać prawo naturalne i być użyte później w znaczeniu prawa stworzonego przez człowiekaL.H. Jeferry (1976) The archaic Greece. The Greek city states 700-500 BC. Ernest Benn Ltd. London & Tonbridge str. 42.
Filozofia grecka charakteryzowała się wysokim poziomem abstrakcji. Zaadaptowała ona apeiron jako źródło wszystkich rzeczy, ponieważ był on czymś nieskończonym. Jest to kolejna już przemiana w filozofii greckiej: uprzednio istniejące myślenie mityczne przekształciło się w myślenie racjonalne, które jest też główną cechą okresu archaicznego (VIII-VI w. p.n.e.). To przesunięcie jest powiązane z nowymi okolicznościami politycznymi istniejącymi w greckich miastach-państwach w VI w. p.n.e.J.P. Vernant (1964) Les origins de la pensee grecque. PUF Paris. p. 128; J.P. Vernant (1982) The origins of Greek thought. Ithaca, Cornell University Press. str. 118, 128.
Źródła W mitycznej kosmogonii greckiej Hezjoda (VIII-VII w. p.n.e.) pierwszym, pierwotnym bóstwem jest Chaos, który jest interpretowany jako pustka lub brak. Chaos jest opisywany jako przepaść („pęknięcie”) – albo pomiędzy Tartarem a powierzchnią Ziemi (w interpretacji Millera), albo pomiędzy powierzchnią ziemi a niebem (w interpretacji Cornforda)The Theogony of Hesiod. tłum. H.G. Evelyn White (1914): 116, 736-744"'First of all': On the Semantics and Ethics of Hesiod's Cosmogony - Mitchell Miller - Ancient Philosophy (Philosophy Documentation Center)". www.pdcnet.org. Dostęp za: 2016-01-21.Cornford, Francis (1950). A Ritual Basis for Hesiod's Theogony. The Unwritten Philosophy and other Essays. str. 95–116.. Chaos można również nazwać otchłanią (nie posiadającą żadnego dna).
W odróżnieniu od Anaksymandra, grecki filozof Tales z Miletu za początek lub pierwszą zasadę uważał wodę. Ferekydes z Syros (VI w. p.n.e.) prawdopodobnie również interpretował Chaos jako wodę, ale nie umieszczał jej na samym początku istnieniaG.S. Kirk, J.E. Raven and M. Schofield (2003). The Presocratic philosophers. Cambridge University Press. str. 57. SBN] 0-521-27455-9.. W jego kosmogonii na początku były tylko trzy boskie zasady: Zas (Ζάς, Zeus), Chthonie (Χθονίη, Ziemia) oraz Chronos (Χρόνος, Czas).
W opowieściach o stworzeniu pochodzących z Bliskiego Wschodu pierwotny świat jest opisywany jako bezkształtny i pusty. Jedyną istniejącą rzeczą przed stworzeniem była wodna otchłań. Babilońska kosmologia Enum Elish opisuje najwcześniejszy etap istnienia Wszechświata jako wodny chaos, co sugeruje podobieństwo do opisu z Księgi RodzajuWilliam Keith Chambers Guthrie (2000). A History of Greek Philosophy. Cambridge University Press. str. 58,59 . Z kolei w kosmologii hinduskiej, jak również w podobnej do niej kosmologii wedyjskiej (Hiranyagarbha) początkowym stanem Wszechświata jest absolutna ciemność.
Hezjod uciekł się do abstrakcji, ponieważ jego chaos stanowił pustkę, coś całkowicie nieokreślonego. W jego opinii prazasada powinna być nieskończona i nieokreślonaO. Gigon (1968) Der Ursprung der griechischen Philosophie. Von Hesiod bis Parmenides. Basel. Stuttgart, Schwabe & Co. str. 29. Nieskończoność jest traktowana jako coś przestrzennego według wczesnych autorów, m.in. przez Homera (nieskończone morze). Ksenofanes (VI w. p.n.e.)<DK 21 B 28> tak pisał o przejściu z chaosu do apeironu: „Wyższa granica ziemi jest na powietrzu. Dolna granica sięga w dół do nieskończoności (tj. do Apeironu)”Karl.R.Popper (1998). The world of Parmenides. Rootledge.New York str. 39. Apeiron albo oznaczał „przestrzenną nieokreśloność” i był tym samym nieokreślony z natury, albo Anaksymander miał na myśli w pierwszym rzędzie „to, co jest z natury nieokreślone”, ale również zakładał, że to „coś” jest nieskończone pod względem rozciągłości i czasu trwaniaG.S. Kirk, J.E. Raven and M. Schofield (2003). The Presocratic Philosophers. Cambridge University Press. str. 10, 110. .. Na jego idee mogła wpłynąć myśl Pitagorejczyków:
ponieważ jasno oni [Pitagorejczycy] twierdzą, że gdy jedno zostało zbudowane, czy to z płaszczyzn, czy powierzchni, niesienia lub innych elementów, których nie potrafią nazwać, natychmiast najbliższa część nieskończoności zaczęła zwijać się i ograniczać granicamiFilolaos z Tarentu.
Grecka filozofia wstąpiła na wyższy poziom abstrakcji, tworząc z apeironu zasadę wszechrzeczy. Niektórzy naukowcy ujrzeli odstęp pomiędzy istniejącym mitycznym a nowym racjonalnym sposobem myślenia (racjonalizm). Ale możemy zauważyć, że nie było nagłego przeskoku w stosunku do uprzedniej myśli. Podstawowe elementy natury - woda, powietrze, ogień, ziemia - które były uważane przez pierwszych greckich filozofów za tworzywo świata, reprezentują w istocie mityczne pierwotne moce. Konflikt tych mocy z kolei, według greckiej kosmogonii (Hezjod) tworzy kosmiczną harmonię (1984) La Grece archaique d'Homere a Eschyle. Edition du Seuil. str. 235. Anaksymander zauważa naprzemienne zmiany pomiędzy tymi elementami, stąd też wybiera coś różnego (z natury nieokreślonego), co mogłoby być źródłem istnienia wszystkiego innego, bez doświadczania rozkładu samemuArystoteles, Fizyka. Γ5, 204b 23sq.<DK 12 A 16.>.
Istnieje również fragment przypisywany nauczycielowi Anaksymandra, TalesowiDiogenes Laertios,<DK 11 A1.>: „Co jest boskim? Co nie ma ani początku, ani końca?” To pytanie prawdopodobnie powiodło jego ucznia do jego poglądów na temat apeironu, ponieważ boskość, która jest jego atrybutem, implikuje jego odwieczne istnienie. Wzmianka o nieskończoności w płaszczyźnie czasu była znana greckim myślicielom z zamierzchłej przeszłości - posiadali oni religijną ideę nieśmiertelności, a sam opis apeironu autorstwa Anaksymandra tej koncepcji odpowiadał. To arche jest zwane „odwiecznym i nie starzejącym się” (Hippolit I,6,I;DK B2)William Keith Chambers Guthrie (2000). A History of Greek Philosophy. Cambridge University Press. str. 83. ..
Stworzenie świata Apeiron zasadniczo był rozumiany jako pewnego rodzaju pierwotny chaos. Działał on jako substrat podtrzymujący przeciwieństwa takie jak ciepło i zimno, wilgoć i suchość, jak również kierował ruchem rzeczy przez co powstała wielość kształtów i różnic, które są obecne w świecie. Z nieokreślonej i niemającej granic całości powstała centralna masa - Ziemia - miała ona mieć kształt walca. Kula ognia otaczała powietrze wokół Ziemi i pierwotnie przylegała do niego jak kora do drzewa. Gdy pękła, powstało słońce, księżyc i gwiazdyPseudo-Plutarch, Strom. 2, fr.179 Sandbach <DK 12 A 10.>. Pierwsze zwierzęta miały swój początek w wodzieAecjusz V 19,4 <DK 12 A 30.>. Gdy wyszły na ląd, zostały przemienione działaniem słońca. Rodzaj ludzki rozwinął się z jakiegoś innego zwierzęcia, pierwotnie podobnego do rybyHippolit, Haer. I 6,6 <DK 12 A 11.>. Świecące ciała niebieskie, które oderwały się od zimnej ziemi i wody były przejściowo uważane za bóstwa świata, gromadzące się wokół ziemi, będącej dla starożytnych myślicieli głównym punktem odniesienia.
Interpretacje W komentarzu Symplicjusza z Cylicji do Fizyki Arystotelesa następujący fragment jest przypisywany bezpośrednio Anaksymandrowi:
A to, co jest początkiem istniejących rzeczy, to też z konieczności stanie się ich zgubą. Ponoszą bowiem nawzajem karę sprawiedliwą za niesprawiedliwość swoją w porządku czasu. (tłum. K. Leśniak)
Ten fragment bywa interpretowany - i tłumaczony - na różne sposoby. Symplicjusz twierdzi, że Anaksymander zauważa wzajemne zmiany pomiędzy czterema żywiołami (ziemią, powietrzem, wodą, ogniem), stąd też nie wybiera on jednego z nich jako początku ale czegoś innego, co wytwarza przeciwieństwa, samemu nie podlegając rozpadowi. Wspomina on również, że Anaksymander mówi to wszystko w terminach poetyckichSymplicjusz in Phys. str. 24, 13sq.<DK12a9,B1>