Miguel de Unamuno y JugoTradycyjna hiszpańska konwencja antroponimiczna przewiduje dla każdej osoby dwa nazwiska („apellidos”), pierwsze nazwisko ojca i pierwsze nazwisko matki. W tym przypadku są to „Unamuno” (po ojcu) i „Jugo” (po matce). Spójnik „y” między nimi stosuje się lub nie w zależności od tradycji rodzinnej, zwyczajów i innych uwarunkowań; Unamuno zwykle go stosował, choć w niektórych oficjalnych drukach i czasem w prasie występował jako „Miguel de Unamuno Jugo”, por. Ante las proximas elecciones, [w:] El Heraldo de Madrid 06.11.1933. Przyimek „de” zwykle oznaczał szlachectwo, ale w prowincjach Guipuscoa i Vizcaya, gdzie obowiązywała tzw. „hidalguia universal”, zasada powszechnego szlachectwa, stracił on praktyczne znaczenie. Rodzina Unamuno posługiwała się nim jednak od co najmniej 8 pokoleń, zawsze używał go też sam Unamuno, choć w prasie niekiedy używano wersji „Miguel Unamuno Jugo”, por. Los candidatos por Madrid, [w:] El Liberal 19.12.1920. (ur. 29 września 1864 w Bilbao, zm. 31 grudnia 1936 w Salamance) – hiszpański intelektualista, znany jako literat, publicysta i filozof. Założyciel egzystencjalizmu w Hiszpanii. Pisał powieści, nowele, dramaty i poezje. Jako publicysta napisał ponad 5000 artykułów prasowych. W kulturze europejskiej początków XX wieku zdobył miejsce przede wszystkim jako eseista, autor refleksji nad istotą hispanizmu w kontekście międzynarodowym. Był dwukrotnie rektorem Uniwersytetu w Salamance (1901–1914, 1931–1934). Politycznie jest klasyfikowany jako przedstawiciel późnego liberalizmu, światopoglądowo jako reprezentant wczesnego chrześcijańskiego egzystencjalizmu. Był zwolennikiem dialektycznej koncepcji antropologicznej. Początkowo opowiadał się przeciwko dominacji religii w życiu publicznym, potem przeciw wojowniczej laicyzacji. Uważany ze jednego z najwybitniejszych intelektualistów hiszpańskich XX wieku.
Rodzina, dzieciństwo i młodość Wstępni i krewni Ojczysty dziadek UnamunoRodzina Unamuno wywodziła się z miasteczka Soraluze na zachodzie prowincji Guipúscoa; pierwszym znanym przodkiem jest pochodzący stamtąd Miguel de Unamuno. Z Soraluze związani byli także jego syn Juan Pérez de Unamuno Aseguinolaza (ur. 1552), syn tegoż Pedro de Unamuno Jauregui (ur. 1618) i syn tegoż Salvador de Unamuno Madalzaeta (ur. 1652). Jednak syn tego ostatniego, Francisco Domingo de Unamuno y Jauregui Larrea (ur. 1695) został już ochrzczony w odegłym o 5 km mieście Bergara, podobnie jak syn tegoż (i pradziadek Miguela), José de Unamuno-Garitano y Azcargorta-Arana (ur. 1737). To właśnie synem tego ostatniego był pochodzący z Bergary dziadek Miguela, Melchor Jesús de Unamuno-Garitano y Aguirrececeaga, zob. hasło Unamuno, [w:] serwis Euskalnet., Melchor Jesús de Unamuno Garitano y Aguirrececeaga (1781–1859)Melchór Jesús de Unamuno-Garuitano y Aguireececeaga, [w:] serwis Geneanet., pochodził z dość ubogiego baskijskiego drobnomieszczaństwa i miał warsztat cukierniczy w miasteczku Vergara (prowincja Vizcaya). Jego syn i ojciec pisarza, Félix María de Unamuno Larraza (1823–1870), jako młody człowiek wyemigrował do Meksyku. Do Baskonii powrócił na tyle wzbogacony, że w końcu lat 50. otworzył własny, nowoczesny warsztat piekarski w centrum Bilbao. W roku 1860 ożenił się z młodszą o 17 lat Marią Salomé Crispiną de Jugo y Unamuno (1840–1908), swoją własną siostrzenicą. Małżeństwo zamieszkało w Bilbao, w dzielnicy Achuri. W latach 1861–1862 urodziły się dwie starsze siostry Miguela (jedna zmarła mając 4 lata), w roku 1865 jego młodszy brat, a w latach 1866–1870 kolejne dwie, młodsze siostry. Rodzinie powodziło się względnie dobrze; w domu starano się mówić po hiszpańsku, choć ojczystym językiem obojga rodziców był baskijskiBaskijski był wówczas językiem nieskodyfikowanym, używanym (poza grupką pasjonatów-intelektualistów) przez niższe warstwy społeczne. Prawdopodobnie rodzice Unamuno używali w domu hiszpańskiego traktując go jako element awansu cywilizacyjnego, oraz starając się zapewnić w ten sposób dzieciom lepszy start życiowy. Unamuno w dzieciństwie znał łamany baskijski, potem opanował go na poziomie komunikatywnym, ale nigdy nie mówił nim biegle.. Ojciec został w roku 1869 wybrany do rady miejskiejColette Rabaté, Jean-Claude Rabaté, Miguel de Unamuno: biografía, Madrid 2009, ISBN 9788430607617, s. 21.. W roku 1870 Félix de Unamuno zmarł; rok potem zmarła w wieku roku najmłodsza siostra. Owdowiała trzydziestoletnia matka rygorystycznie przestrzegała żałoby i odtąd ubierała się na czarno. Jako energiczna kobieta wynajęła warsztat; z rodziną zamieszkała też dysponująca pewnym kapitałem matczyna babka Miguela, a czwórka dzieci wzrastała w dobrych warunkach materialnychCarmen Navarro Rodero, Las edades del hombre, el escritor: Miguel de Unamuno, [w:] Norte de Salud Mental 13/51 (2015), s. 85.. Nikt z rodzeństwa nie stał się osobą publicznie znaną (młodsza siostra została zakonnicą), to samo dotyczy jego licznego potomstwa (dziewięcioro dzieci, trzynaścioro wnuków, 45 prawnuków)Unamuno, [w:] serwis Euskalnet.. Najbardziej znanym krewnym Miguela był jego matczyny kuzyn Telesforo de Aranzadi y Unamuno (1860–1945), antropolog, dziekan na uniwersytecie w Barcelonie.
Wykształcenie mały|lewo|160px|Unamuno, ok. 1885 Swoje pierwsze nauki Miguel odebrał w przykościelnym Colegio de San Nicólas; w latach 1873–1874 był świadkiem oblężenia Bilbao przez wojska legitymistów podczas trzeciej wojny karlistowskiej. W roku 1875 zdał egzamin do Instituto Vizcaíno, świeckiej szkoły średniej w Bilbao i jedynej tego typu w całej prowincji Vizcaya. Uczył się bardzo dobrze, zdradzając już wtedy szerokie zainteresowania, choć zwłaszcza filozofią, oraz wyróżniając się między rówieśnikami. Wstąpił do religijnej Congregación de San Luis Gonzaga, gdzie został sekretarzem radyRabaté, Rabaté 2015, s. 44.. Bachillerato uzyskał w roku 1880. W tym samym roku rozpoczął w Madrycie studia na wydziale Filozofii i Literatury Universidad Central. W mieście nie czuł się dobrze, nie nawiązał trwalszych przyjaźni i narzekał na samotność; na wakacje letnie i bożonarodzeniowe chętnie wracał do Bilbao. W Madrycie, na drugim roku studiów, zaczął też zaniedbywać praktyki religijne. Uzyskiwał różne oceny; zdarzały się średnie (hiszp. aprobado), ale przeważały bardzo dobre (notable) i znakomite (sobresaliente). W trakcie nauki zdobył nagrodę nadzwyczajną w zakresie języka i metafizyki greckiej. Jego mistrzem, do którego nawiązywał w trakcie swojej późniejszej kariery, był Marcelino Menéndez PelayoNavarro Rodero 2015, s. 86.. W roku 1883 uzyskał licencjat, odpowiadając na wylosowany temat El bien. Concepto del bien mostrado en la conciencia: orden. W roku 1884 ukończył studia jako doctor en Filosofía y Letras; jego rozprawa dyplomowa, Crítica del problema sobre el origen y prehistoria de la raza vasca, dotyczyła baskijskiej prehistorii i została oceniona jako sobresaliente.
Początki zawodowe i rodzinne mały|Żona (zdjęcie późniejsze) Po studiach Unamuno wrócił w roku 1884 do rodzinnego Bilbao; podjął pracę w szkole którą sam ukończył, Instituto Vizcaíno, jako wykładowca łaciny. W roku 1886 opublikował w miejscowym El Noticiero de Bilbao swój pierwszy artykuł prasowy, będący próbą opisu architektury miasta tak jak jest ona widziana oczami młodej dziewczyny, Magdaleny. W roku 1888 ubiegał się katedrę psychologii w Instituto de Bilbao, ale odpadł na wstępnym etapie konkursuRabaté, Rabaté 2015, s. 55.. W tym samym czasie Unamuno zgłosił swoją kandydaturę na otwieraną właśnie przez biskajskie władze samorządowe katedrę języka baskijskiego w tym samym instytucie. Choć doszedł do etapu finalnego konkursu, ostatecznie przegrał z Resurrección María de Azkue, świeżo wyświęconym księdzem i późniejszym bardzo znanym baskologiem, jednym z pionierów rodzącej się filologii baskijskiej. W tym czasie był już narzeczonym Concepción Lizárraga Ezenarro (1864–1934), sieroty wychowywanej przez dziadków. Unamuno znał ją od dzieciństwa m.in. ze wspólnych katechez; już wtedy zwróciła jego uwagę, a wg niektórych źródeł już w wieku 12 lat przyrzekli sobie miłość. To właśnie ona była „Magdaleną” z jego pierwszego artykułu. Młodzi zawarli związek małżeński w styczniu 1891 roku; przyszły pisarz nie był pewny swojej wiary, a związek potraktował jako próbę jej ożywienia. Wiosną tego samego roku Unamuno przystąpił do piątego już konkursu na posadę akademicką, tym razem na katedrę greki na Uniwersytecie w Salamance. Z procesu konkursowego wyszedł zwycięsko, i począwszy od roku akademickiego 1891/92 miał rozpocząć nauczanie.
Pierwsze lata profesury (1891–1901) Uniwersytet: konflikty ideowe Gdy Unamuno przybył do Salamanki, tamtejszy uniwersytet był politycznie jednoznacznie kojarzony z bezkompromisową tradycją konserwatywną, momentami graniczącą z integryzmem i tradycjonalizmem; reprezentowali go kierownicy katedr na wydziałach teologii i prawa Alejandro de Torre Vélez, Nicasio Sánchez Mata i Enrique Gil RoblésLuis E. Rodríguez-San Pedro Bezares (red.), La Universidad de Salamanca. Ochocientos años, Salamanca 2018, ISBN 9788413110080, s. 296.. Dość szybko na tym tle doszło do konfliktu z Unamuno. Wkrótce po jego przybyciu zmarł jeden z nielicznych reprezentantów liberalizmu i krausizmu, Mariano Arés Sanz; niektórzy z profesorów sprzeciwiali się uroczystemu pogrzebowi z udziałem władz uniwersyteckich. Ich właśnie na forum akademickim zaatakował Unamuno, zarzucając im doktrynerstwo i średniowieczne obsesje. Gdy otwierając rok akademicki 1891/92 Gil Roblés zaprezentował utrzymany w duchu integryzmu wykład, Unamuno zareplikował w cyklu 5 artykułów prasowych. W niezwykle agresywny, niespotykany w ówczesnym świecie akademickim sposób określił oponenta mianem „inepto, mediocre y indocto”, a jego wykład jako „sudado, artificioso, falso, manera y no estilo”Jean-Claude Rabaté, 1900 en Salamanca. Guerra y paz en la Salamanca del joven Unamuno, Salamanca 1997, ISBN 9788474818512, s. 149.. W wyniku będącego konsekwencją tych tekstów skandalu Unamuno przyjął nieco mniej wojowniczy tonRabaté 1997, s. 151., jednak stosunki między nim a ultrakonserwatywną elitą pozostały napięteFelipe Alfonso Rojas Quintana, Enrique Gil y Robles: la respuesta de un pensadór católico a la crisis del 98, [w:] Hispania Sacra 53 (2001), s. 213.. W połowie lat 90. przybył mu ważny sojusznik, reprezentujący prawo pozytywne Pedro Dorado Montero; w roku 1897 był on zagrożony nie tylko zwolnieniem z uniwersytetu, ale także ekskomunikąRojas 2001, s. 218, Carlos Manuel Sánchez Pérez, Manuel Sánchez Asensio (1860-1919) a través de los periódicos que fundó y dirigió, [w:] Documentación de las Ciencias de la Información 30 (2007), s. 164–166.. W drugiej połowie lat 90. Unamuno i Dorado Montero stali się liderami grupy profesorów, budujących na uniwersytecie w Salamance liberalną przeciwwagę dla integryzmu i tradycjonalizmuAna Chaguaceda Toledano, Miguel de Unamuno. Estudios sobre su obra, t. 2, Salamanca 2005, ISBN 9788478005925, s. 74–75..
Socjalizm