prawo|280px|Wizja uszczęśliwiająca: Dante i Beatrycze wpatrujący się w najwyższe niebo (Empireum), gdzie zbawieni i aniołowie kontemplują Boga pod postacią mistycznej, świetlistej Róży. Rycina Gustave’a Doré (1868) do Boskiej komedii. Niebo – w religioznawstwie i teologii transcendentna lub mityczna kraina bądź stan istnienia stanowiący część zaświatów. W większości systemów wyznaniowych i mitologicznych kojarzone jest z miejscem przebywania bóstw, aniołów oraz dusz zbawionych ludzi, którzy osiągnęli stan ostatecznej doskonałości, wiecznej szczęśliwości lub nagrody za cnotliwe życie na Ziemi.

Starożytny Bliski Wschód W mitologiach starożytnego Bliskiego Wschodu niebiosa pojmowano najczęściej jako zespół koncentrycznych kopuł sklepionych nad płaską ziemią. W kosmologii mezopotamskiej (sumeryjskiej i babilońskiej) wyróżniano zazwyczaj trzy (lub siedem) niebios, z których każde miało być utworzone z innego szlachetnego kamienia – najniższe z jaspisu, środkowe z błękitnego kamienia saggilmut, a najwyższe z kamienia luludānītu, uosabianego przez boga nieba Ana.

W ujęciu tym niebo było wyłączną siedzibą bogów, a śmiertelnicy nie mieli do niego dostępu po śmierci – ich cienie zstępowały do mrocznego świata podziemnego (Kurnugia). Świątynie, takie jak Ekur w Nippur, uważane były za punkty styczne łączące niebiosa z ziemią (tzw. „sznur cumowniczy nieba i ziemi”, sum. Dur-an-ki).

Religie abrahamiczne W religiach abrahamicznych (judaizm, chrześcijaństwo, islam) niebo stanowi nade wszystko sferę transcendencji i wiecznej chwały Boga, a zarazem cel ostatecznego przeznaczenia człowieka. W pogłębionej refleksji teologicznej niebo definiowane jest nie jako fizyczna lokalizacja w obrębie obserwowalnego kosmosu, lecz jako ontologiczny stan zjednoczenia i doskonałej komunii stworzenia ze Stwórcą, często opisywany w kategoriach hierarchicznych (np. tradycja siedmiu niebios).

Judaizm W tradycji biblijnej i eschatologii żydowskiej pojęcie niebios (hebr. שָׁמַיִם, szamajim) oznacza zarówno sklepienie niebieskie, jak i transcendentne mieszkanie Boga. W okresie Drugiej Świątyni oraz w późniejszym judaizmie rabinicznym pod wpływem refleksji nad nieśmiertelnością duszy i zmartwychwstaniem nagroda pośmiertna dla sprawiedliwych zaczęła być jednoznacznie wiązana z odzyskanym ogrodem Eden oraz światem przyszłym (Ha-olam ha-ba), w którym dusze radują się blaskiem Bożej obecności (Szechina), oczekując na powszechne zmartwychwstanie zmarłych w czasach mesjańskich.

Chrześcijaństwo prawo|280px|Wniebowzięcie Najświętszej Maryi Panny (ok. 1475–1476), obraz Francesco Botticiniego. Ukazuje katolickie wyobrażenie chwały nieba ze sferami anielskimi (trzy hierarchie i dziewięć chórów), świętymi oraz przyjęciem Maryi do obecności Chrystusa. Chrześcijańskie rozumienie nieba opiera się na orędziu o zbawieniu i zmartwychwstaniu wysłużonym przez Jezusa Chrystusa. Niebo jest owocem odkupienia, wiecznym przebywaniem „z Chrystusem” i „w Bogu”, triumfem nad grzechem i śmiercią oraz ostatecznym odnowieniem całego stworzenia (Nowe Jeruzalem).

Podstawy biblijne Pismo Święte nie przedstawia jednorodnego, geometrycznego opisu nieba, posługując się bogatym językiem symboli, metafor i zapowiedzi eschatologicznych. Do kluczowych motywów biblijnych należą: „dom Ojca”, w którym przygotowane są liczne mieszkania (J 14,2–3); oglądanie Boga „twarzą w twarz” oraz poznanie, jakim samemu zostało się poznanym (1 Kor 13,12); upodobnienie do Chrystusa w wyniku oglądania Go „takim, jakim jest” (1 J 3,2); przebywanie „z Chrystusem”, przewyższające doczesną egzystencję (Flp 1,23); eschatologiczna uczta mesjańska i wesele Baranka w Królestwie Bożym (Mt 8,11; Mt 22,1–14; Ap 19,7–9); raj obiecany skruszonemu łotrowi ukrzyżowanemu obok Jezusa (Łk 23,43); Nowe Jeruzalem zstępujące z nieba, w którym sam Bóg ociera z oczu wszelką łzę, a śmierci, bólu i żałoby już nie ma (Ap 21,1–5); oglądanie oblicza Bożego przez zbawionych i noszenie Jego imienia na czołach (Ap 22,4).

Teologia katolicka

Pojęcie i natura nieba W katolickiej eschatologii niebo definiowane jest jako stan ostatecznego, definitywnego i nieutracalnego zbawienia. Oznacza ono pełną i bezpośrednią komunię człowieka z Trójcą Świętą, Jezusem Chrystusem, Maryją, aniołami oraz wszystkimi odkupionymi. Według Katechizmu Kościoła Katolickiego niebo jest „ostatecznym celem człowieka i spełnieniem jego najgłębszych dążeń, stanem najwyższego i ostatecznego szczęścia”. Niebo polega na życiu „w Chrystusie”; człowiek zachowuje w nim i w pełni odnajduje swoją indywidualną, osobową tożsamość.

W ujęciu współczesnego magisterium Kościoła niebo nie jest traktowane jako fizyczny obszar zlokalizowany wewnątrz widzialnego wszechświata („w chmurach”). Jan Paweł II nauczał, że niebo jest przede wszystkim żywą, osobową relacją z Trójcą Świętą, przekraczającą zmysłowe i przestrzenne ramy ludzkiego doświadczenia, chociaż zachowuje obiektywny charakter rzeczywistego sposobu istnienia zbawionych.

Widzenie uszczęśliwiające (visio beatifica) Istotą chwały nieba w łacińskiej tradycji teologicznej jest widzenie uszczęśliwiające (łac. visio beatifica) – bezpośrednie, intuicyjne oglądanie samej istoty Boga (łac. nudam divinam essentiam), bez pośrednictwa jakichkolwiek stworzonych obrazów czy pojęć.

Zgodnie z nauką katolicką ludzki umysł nie posiada naturalnych zdolności do bezpośredniego oglądania nieskończonego Boga; jest to możliwe jedynie dzięki specjalnemu Bożemu darowi, określanemu w teologii jako „światło chwały” (łac. lumen gloriae), które uzdalnia władze poznawcze zbawionego do kontemplacji Bóstwa. Widzenie to nie oznacza jednak pełnego „ogarnięcia” (łac. comprehensio) nieskończonej natury Stwórcy przez skończone stworzenie, stanowi natomiast źródło niewypowiedzianej miłości, pokoju i wiecznego uszczęśliwienia.

Warunki wejścia i stan czyśćca Według nauki katolickiej bezpośrednio po śmierci każdy człowiek staje przed Chrystusem na sądzie szczegółowym, w wyniku którego następuje bezpośrednie wejście do nieba, konieczność uprzedniego oczyszczenia lub wieczne potępienie (piekło).

Warunkiem wejścia do nieba jest śmierć w stanie łaski uświęcającej i miłości Bożej oraz całkowite uwolnienie od grzechów i ich doczesnych następstw. Dusze osób, które umierają zjednoczone z Bogiem, lecz nie są jeszcze doskonale oczyszczone, przechodzą stan czyśćca. Zgodnie z orzeczeniami Soboru Florenckiego (1439) i Soboru Trydenckiego (1563) czyściec nie stanowi alternatywy dla nieba, lecz przejściowe oczyszczenie dusz już zbawionych, które mają niezachwianą pewność osiągnięcia wiekuistej chwały. Z tego względu w Kościele katolickim praktykowana jest modlitwa za zmarłych, ofiara Mszy Świętej, jałmużna i odpusty, których celem jest przyniesienie ulgi duszom przechodzącym oczyszczenie.

Stan pośredni i zmartwychwstanie ciała Katolicka eschatologia rozróżnia sytuację zbawionych w tzw. stanie pośrednim (od momentu śmierci do powszechnego zmartwychwstania) od ostatecznej pełni zbawienia po paruzji. W konstytucji dogmatycznej Benedictus Deus papież Benedykt XII zdefiniował w 1336 roku, że dusze sprawiedliwych, które nie wymagały oczyszczenia bądź zostały już oczyszczone, oglądają istotę Boga natychmiast po śmierci, jeszcze przed ponownym połączeniem ze swoimi ciałami i przed sądem ostatecznym.

Doświadczenie nieba osiągnie swój szczyt po zmartwychwstaniu ciał. Zbawienie w ujęciu chrześcijańskim nie ogranicza się wyłącznie do bezcielesnej nieśmiertelności duszy, lecz obejmuje całego człowieka w jego jedności cielesno-duchowej oraz przeobrażenie materii. Zmartwychwstałe ciała zbawionych zostaną uwielbione i upodobnione do zmartwychwstałego ciała Chrystusa, a odnowiony wszechświat („nowe niebo i nowa ziemia”) zostanie wyzwolony ze skazy przemijania i włączony w Bożą chwałę.

Wspólnota zbawionych i Maryja Niebo w doktrynie katolickiej ma wybitnie wspólnotowy charakter. Zbawieni nie przebywają w izolacji, lecz tworzą jedno mistyczne ciało zjednoczone w Chrystusie, co tradycja chrześcijańska określa jako obcowanie świętych (łac. communio sanctorum). Sobór watykański II w konstytucji dogmatycznej Lumen gentium podkreślił jedność łączącą Kościół pielgrzymujący na ziemi, Kościół podlegający oczyszczeniu w czyśćcu oraz Kościół triumfujący w niebie. Święci w chwale niebieskiej nieustannie wstawiają się u Ojca za braćmi na ziemi, a ich pośrednictwo wypływa z jedynego i powszechnego pośrednictwa Chrystusa.

Wyjątkowe miejsce w chwale nieba przysługuje Matce Bożej. 1 listopada 1950 roku papież Pius XII ogłosił konstytucją apostolską Munificentissimus Deus dogmat o Wniebowzięciu Najświętszej Maryi Panny, definiując, że Maryja po zakończeniu biegu ziemskiego życia została z ciałem i duszą wzięta do niebieskiej chwały. Jest ona postrzegana jako prawzór i eschatologiczna ikona Kościoła, uprzedzająca chwałę, do której powołani są wszyscy wierzący.

Rozwój historyczny doktryny Refleksja nad życiem niebiańskim ewoluowała w Kościele od wczesnochrześcijańskich pism Ojców Kościoła, którzy zmagali się z gnostyckimi próbami zanegowania realności zmartwychwstania ciała i podkreślali integralność zbawienia całego człowieka. W okresie patrystycznym istniały spory co do tego, czy sprawiedliwi oglądają Boga natychmiast po śmierci, czy też spoczywają w „łonie Abrahama” aż do dnia sądu powszechnego.

W średniowieczu scholastyka, zwłaszcza Tomasz z Akwinu, nadała teologii nieba precyzyjny aparat pojęciowy zaczerpnięty z filozofii arystotelesowskiej, definiując widzenie uszczęśliwiające jako najwyższy akt intelektu wspomaganego światłem łaski (lumen gloriae), skutkujący doskonałym ukojeniem woli w miłości. Kulminacją tych debat była bulla Benedictus Deus (1336) kładąca kres wątpliwościom dotyczącym natychmiastowej nagrody dusz po śmierci. W teologii XX wieku, zwłaszcza dzięki Soborowi Watykańskiemu II oraz teologom takim jak Joseph Ratzinger, Henri de Lubac czy Karl Rahner, przezwyciężono indywidualistyczne i nazbyt statyczne ujmowanie nieba na rzecz kategorii chrystocentrycznych, personalistycznych i wspólnotowych.

Symbolika i ikonografia chrześcijańska Z racji apofatycznego i transcendentnego charakteru rzeczywistości nieba, teologia, liturgia i sztuka chrześcijańska posługują się zespołem utrwalonych symboli biblijnych: Światłość – symbolizująca czystość, chwałę i niestworzoną obecność Boga rozpraszającą wszelki mrok grzechu; Uczta weselna – obrazujący nasycenie, doskonałą radość oraz intymną wspólnotę odkupionej ludzkości z Bogiem; Miasto i mury ze szlachetnych kamieni – wywodzący się z apokaliptycznego obrazu Nowego Jeruzalem, oznaczający nienaruszalne bezpieczeństwo, harmonię i ład królestwa; Palmy i białe szaty – atrybuty zwycięstwa nad złem, cierpieniem i śmiercią, przysługujące męczennikom i wyznawcom (Ap 7,9); Niebiańska liturgia – wieczne uwielbienie Boga przez aniołów i zbawionych, rozwijane m.in. w arcydziełach malarstwa (np. Fra Angelico, Michał Anioł) oraz literatury (Boska komedia Dante Alighieriego).

Protestantyzm Większość wyznań wyrosłych z reformacji (luteranizm, kalwinizm, anglikanizm) uznaje wejście do nieba za całkowicie darmowy dar usprawiedliwienia, udzielany człowiekowi wyłącznie z łaski przez wiarę w Jezusa Chrystusa (zasady sola gratia i sola fide). Teologia protestancka jednoznacznie odrzuca istnienie czyśćca, modlitwy za zmarłych oraz kult i wstawiennictwo świętych jako pozbawione uzasadnienia biblijnego i naruszające jedyne pośrednictwo Chrystusa. W tradycji reformowanej dojście do chwały nieba rozpatrywane jest przez pryzmat bezwarunkowego Bożego wybrania i suwerennej predestynacji.

Świadkowie Jehowy