thumb|Odpis dokumentu Dagome iudex z Biblioteki Watykańskiej z nazwą Alemure. thumb|Ołomuniec na rycinie Jana Willenberga z 1593 r. thumb|Ołomuniec na miedziorycie z 1795 r. thumb|Trzydziestopięciometrowej wysokości kolumna Trójcy Przenajświętszej Ołomuniec (cz. , , hanacki Olomóc albo Holomóc, albo ) – miasto statutarne na Morawach we wschodniej części Czech, na Obniżeniu Górnomorawskim, u ujścia Młyńskiego Potoku i Bystrzycy do Morawy. Jest stolicą kraju ołomunieckiego, powiatu Ołomuniec, a także archidiecezji Kościoła rzymskokatolickiego i Czechosłowackiego Kościoła Husyckiego oraz eparchii Kościoła Prawosławnego Czech i Słowacji. Stanowi historyczną stolicę Moraw i jest głównym miastem regionu etnograficznego Haná.
Ołomuniec jest jednym z najważniejszych w skali kraju ośrodków administracyjnych, przemysłowych, handlowo-usługowych, akademickich (m.in. Uniwersytet Palackiego) i kulturalnych. Stanowi także ważny węzeł drogowy (drogi ekspresowe w kierunku Brna, Ostrawy/Bielska-Białej i Hradca Králové/Wrocławia) i kolejowy (II korytarz kolejowy z Polski do Austrii i III korytarz kolejowy ze Słowacji przez Ostrawę, Pragę i Pilzno do Niemiec).
Według danych z 2018 r. powierzchnia miasta wynosi 103,36 km². Na początku 2024 roku, z liczbą mieszkańców wynoszącą ponad 102 tys., Ołomuniec zajmował szóste miejsce pod względem liczby ludności w Czechach.
Historia Ołomuniec powstał jako ważny punkt na skrzyżowaniu szlaków handlowych: rzecznego łączącego Odrę poprzez Morawę z Dunajem (odnoga szlaku od Waregów do Greków) oraz transkontynentalnego wiodącego od Pragi poprzez Bramę Morawską, Kraków i Przemyśl do Kijowa (szlak radanitów). Słowianie przybyli na teren Ołomuńca w pierwszej połowie VI wieku i najpóźniej na początku VII wieku na terenie dzisiejszej dzielnicy Povel istniał gród warowny. W 1. połowie IX wieku ufortyfikowany gród na Povlu został spalony przez Państwo Wielkomorawskie. Nowy ośrodek Wielkomorawski został założony na Petrským vršku (później Předhradí) i na przeciwległym Wzgórzu Wacława. Co najmniej trzy kościoły z drugiej połowy IX wieku są udokumentowane archeologicznie – dwa na Wzgórzu Wacława i jeden na dzisiejszym Placu Biskupim w dzielnicy Předhradí. Intensywne zasiedlanie na Předhradí funkcjonowało do X wieku, gdy zostało przerwane przez nagły najazd. Około 981-990 roku Bramę Morawską i Ołomuniec opanował polski książę Mieszko I. Najprawdopodobniej o Ołomuńcu pod nazwą Alemure wspomina przypisywany Mieszkowi I dokument Dagome iudex datowany na rok 991 (węgierska nazwa miasta to Alamóc). Do roku 1003 Bolesław Chrobry włączył całe Morawy w obszar państwa polskiego i pozostały one polskie do roku 1031, gdy za panowania Mieszka II przeszły pod władzę czeską (według niektórych źródeł stało się to wcześniej, około 1021 roku). Dowody archeologiczne wskazują, że region Haná z Ołomuńcem znajdował się za Bolesława Chrobrego pod bezpośrednim panowaniem polskim, stanowiąc bazę wypadową do reszty Moraw. Z tego okresu, z roku 1017, pochodzi pierwsza potwierdzona wzmianka o Ołomuńcu. Gród w Ołomuńcu został wspomniany w 1055 r., kiedy to do XII w. stanowił centrum Księstwa Ołomunieckiego, w którego skład wchodziła północno-wschodnia część Moraw, a pozostała część Moraw była podzielona między księstwa brneńskie i znojemskie. W roku 1063, dzięki staraniom przyszłego króla Czech Wratysława II miasto zostało siedzibą biskupstwa. W 1077 roku założono Opactwo Hradisko. W 1187 r. Ołomuniec został stolicą Moraw. Od samego początku było to miasto zamieszkane głównie przez Niemców, w którym dominowali niemieccy mieszczanie i kupcy, a Czesi dominowali jedynie w osadzie Mořická. Na początku XIII wieku gdy zmarł ostatni książę ołomuniecki, Morawy zostały zjednoczone i przekazane czeskiej dynastii Przemyślidów. Ołomuniec po raz pierwszy został wspomniany jako miasto królewskie w 1248 roku.
W roku 1306 Wacław III, król Czech i Węgier oraz tytularny król Polski, syn króla Czech i Polski Wacława II, zatrzymał się w Ołomuńcu w drodze do Polski, gdzie wybierał się, by rozprawić się z opozycją wspierającą Władysława Łokietka oraz koronować się na króla. Przebywając w gościnie u komornika morawskiego Albrechta ze Sternberga w pobliżu ołomunieckiej katedry, został tam jednak zasztyletowany przez najemnego niemieckiego żołnierza Konrada z Botenštejnu. Jego zabójstwo zakończyło panowanie dynastii Przemyślidów i umożliwiło przejęcie władzy przez Łokietka w Krakowie.
Wiodąca rola miasta została potwierdzona w 1314 roku, kiedy król Jan Luksemburski uznał Ołomuniec za stolicę Moraw, co zostało ponownie potwierdzone w 1352 roku przywilejem margrabiego Jana Henryka Luksemburskiego. W 1351 roku miasto uzyskało intratne prawo przymusowego składu.
Podczas wojen husyckich (1419–1436) miasto poparło Zygmunta Luksemburskiego, gdyż Ołomuniec był miastem silnie katolickim, a około trzy czwarte jego mieszkańców stanowili Niemcy. W 1454 roku miasto wypędziło ludność żydowską. Drugą połowę XV wieku uważa się za początek złotego wieku Ołomuńca. Odbyło się tu kilka zjazdów królewskich, a w 1469 roku Maciej Korwin został tu wybrany przez czeskie stany na króla Czech (właściwie antykróla). W 1479 roku dwaj królowie Czech (Władysław II i Maciej Korwin) spotkali się tutaj i zawarli porozumienie (pokój ołomuniecki z 1479 roku) w sprawie podziału kraju.
Jezuici przybyli do Ołomuńca w 1566 roku i założyli szkołę, która w 1573 roku uzyskała status uniwersytetu (drugi po Pradze w Czechach pod względem starszeństwa). Uniwersytet ten istniał do 1860 roku.
Do około 1650 roku Ołomuniec był drugim, po Pradze, największym ośrodkiem miejskim na obszarze dzisiejszych Czech.
Kres tego „złotego wieku” przyniosła wojna trzydziestoletnia. Podczas niej w 1642 roku miasto zostało zdobyte przez Szwedów i okupowane przez osiem lat. Kilkukrotne blokady szwedzkiego garnizonu przez wojska cesarskie oraz wielomiesięczne oblężenie prowadzone w 1644 roku przez Ladislava Buriana von Waldstein okazały się nieskuteczne. Po wojnie trzydziestoletniej, w dużej mierze zniszczone i wyludnione miasto utraciło faktyczny status stolicy Moraw na rzecz Brna, które nie zostało zdobyte przez Szwedów.
26 grudnia 1741 roku należące do austriackich Habsburgów miasto zostało zdobyte przez Prusaków podczas I wojny śląskiej. Po tym wydarzeniu Austriacy znacznie rozbudowali fortyfikacje, dzięki czemu miasto przetrwało drugie oblężenie pruskie w 1758 roku. W 1777 roku biskupstwo ołomunieckie zostało podniesione do rangi archidiecezji.
W latach 1794–1797 wybitny francusko-amerykański żołnierz i polityk markiz Marie Joseph de La Fayette był internowany w Ołomuńcu jako więzień polityczny monarchii habsburskiej. W tym czasie był tu też więziony polski polityk Hugo Kołłątaj.
W XIX wieku dzięki industrializacji i szlakom komunikacyjnym (przede wszystkim linii kolejowej z Pragi na Śląsk) Ołomuniec znowu stał się dużym ośrodkiem miejskim, jednak nigdy już nie zdołał odzyskać swojej pozycji, którą utracił w XVII wieku na rzecz Brna. W 1841 roku miasto zostało podłączone do sieci kolejowej. W połowie 1845 roku otwarto linię kolejową z Ołomuńca do Pragi. W 1848 roku do Pałacu Arcybiskupiego przeniósł się z Wiednia dwór cesarski, który uciekł tu przed rewolucją wiedeńską. 2 grudnia 1848 roku cesarz Ferdynand I przekazał władzę osiemnastoletniemu Franciszkowi Józefowi I. 29 listopada 1850 roku, na mocy Traktatu Ołomunieckiego (znanego również jako „Penetracja Ołomuńca”), zawartego między Prusami, Austrią i Rosją, w Ołomuńcu utworzono Związek Niemiecki pod przywództwem Austrii. W XIX wieku rozpoczęto stopniowe likwidowanie uniwersytetu - w 1851 roku zamknięto Wydział Filozoficzny, w 1855 zamknięto Wydział Prawa, a w 1860 roku zlikwidowano cały uniwersytet, pozostawiając jedynie Wydział Teologiczny. W latach 1850–1866 zostały ponownie rozbudowane fortyfikacje, które jednak podczas wojny z Prusami w lecie 1866 roku okazały się nieprzydatne, bo wojska pruskie je ominęły. W dniu 1 października 1867 roku założono Słowiańskie Gimnazjum z czeskim językiem wykładowym. W 1886 roku zniesiono status twierdzy, a Ołomuniec uzyskał status miasta stołecznego w monarchii habsburskiej. W 1899 roku zaczął działać w mieście pierwszy tramwaj. W 1910 roku Ołomuniec liczył 22 245 mieszkańców, w tym: 6 746 czeskich cywilów, 12 156 niemieckich cywilów (w tym 1 633 Żydów) oraz 2 959 żołnierzy. Według wyznań w mieście mieszkało 20 061 katolików, 423 protestantów, 1 679 wyznawców judaizmu.
Po upadku Austro-Węgier w 1918 roku i powstaniu Czechosłowacji, Czesi stali się większością mieszkańców Ołomuńca, na skutek włączenia do miasta okolicznych gmin z przewagą ludności czeskiej, takich jak Hodolany i Nová Ulice, a także jedenastu innych gmin (Bělidla, Černovír, Hejčín, Chválkovice, Lazce, Nové Sady, Nový Svět, Neředín, Pavlovičky, Povel i Řepčín) w 1919 roku. Dzięki temu w 1921 roku Ołomuniec liczył już 57 206 mieszkańców i statystycznie przestała w nim dominować ludność niemiecka. Miasto zostało zajęte przez niemiecki Wehrmacht w dniu 15 marca 1939 roku, a następnej nocy, 16 marca, Niemcy spalili synagogę. Ołomuniec został zajęty przez Armię Czerwoną w dniu 8 maja 1945 roku.
Ludność niemieckojęzyczna została w dużej mierze wysiedlona z Ołomuńca w latach 1945-46. Jej majątek został skonfiskowany na mocy dekretu Beneša nr 108, majątek Kościoła ewangelickiego został zlikwidowany na mocy dekretu Beneša nr 131. Pod względem rozwoju administracyjnego Ołomuniec stanowił centrum regionu w latach 1949–1960, lecz później miasto stało się jedynie siedzibą powiatu wchodzącego w skład regionu północnomorawskiego z centrum w faworyzowanej górniczej Ostrawie. W 1957 roku Nikita Chruszczow odwiedził Ołomuniec. Ołomuniec był miastem z największym radzieckim garnizonem w byłej Czechosłowacji, stacjonowały tam siły powietrzne, oddziały przeciwlotnicze, pułk pontonowy i strzelcy zmotoryzowani, a żołnierze i ich rodziny mieszkali na wydzielonym terenie. W latach 70. i 80. XX wieku na obrzeżach miasta powstało kilka osiedli z wielkiej płyty. W 1978 r. Ołomuniec po raz pierwszy przekroczył 100 tys. mieszkańców. Od 1971 roku całe Stare Miasto jest chronionym zabytkiem. W 1995 roku papież Jan Paweł II odwiedził Ołomuniec i kanonizował Jana Sarkandra. W 1996 roku rozpoczął tu swoją działalność Sąd Najwyższy. Powodzie w 1997 roku poważnie zniszczyły miasto, zalewając około jednej trzeciej jego powierzchni. W 2000 roku Kolumna Trójcy Świętej została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. Po reformie administracyjnej w 2000 roku Ołomuniec stał się centrum administracyjnym nowo utworzonego kraju ołomunieckiego.
Daty z dziejów miasta połowa X wieku – powstaje Ołomuniec jako przystanek na transkontynentalnym szlaku z hiszpańskiej Andaluzji do Kijowa ok. 981-990 – Mieszko I opanowuje Bramę Morawską i Ołomuniec. 991 – Ołomuniec pojawia się w dokumencie Dagome iudex jako Alemure. przed 1003 – Bolesław I Chrobry przyłącza całe Morawy do państwa polskiego. 1017 – pierwsza potwierdzona wzmianka o Ołomuńcu. 1031 – utrata Moraw przez Polskę za panowania Mieszka II i przyłączenie do Czech. 1063 – powstanie biskupstwa w Ołomuńcu. 1070 (około) – początek budowy nowego, murowanego zamku ołomunieckiego. 1187 – miasto zostało stolicą Moraw. 1201 – śmierć księcia Brzetysława, wraz z którym wymarła ołomuniecka gałąź Przemyślidów; od tej pory Morawami zarządzał margrabia. 1239–1248 – lokacja królewskiego miasta w rejonie dzisiejszego Dolnego i Górnego Rynku (Dolní i Horní náměstí). 1306 – w pobliżu katedry został zamordowany król Czech i Polski Wacław III, ostatni przedstawiciel dynastii Przemyślidów. 1422 – król Zygmunt Luksemburski zezwolił miastu na bicie własnej monety – to najstarszy tego typu przywilej na Morawach. 1454 – wypędzenie Żydów ze wszystkich królewskich miast Moraw, w tym z Ołomuńca. 1468 – Ołomuniec zdobyty przez węgierskie wojska Macieja Korwina. 1469 – koronacja Macieja Korwina na króla Czech. 1479 – zawarcie układu pomiędzy Władysławem II Jagiellończykiem a Maciejem Korwinem.