Vladislav Vančura (ur. 23 czerwca 1891 w Háj, zm. 1 czerwca 1942 w Pradze) – czeski pisarz, dramaturg, reżyser filmowy i scenarzysta, z zawodu lekarz.

Życiorys Urodzony we wsi Háj koło Opawy (Śląsk Czeski) w inteligenckiej rodzinie protestancko-katolickiej. Za młodu miał kłopoty z nauką, z trudem poddając się rygorom programu szkolnego i dyscypliny. Krótkotrwale skłaniał się ku karierze artystycznej, zafascynowany malarstwem. Początkowo studiował prawo, po ciężkiej chorobie matki podjął studia medyczne. Po ukończeniu fakultetu pracował jako lekarz w Zbrasławiu.

Od roku 1919 publikował w czasopismach „Červen”, „Kmet”, „Host” i „Panorama”. Był recenzentem teatralnym w dzienniku „České slovo” (1919–1920), a później „Československá samostatnost” (1924). Od r. 1920 członek i pierwszy przewodniczący ugrupowania „Devětsil”Należał do niego również późniejszy noblista Jaroslav Seifert; czynne do 1930, miało oddziały w Pradze i Brnie (do 1927). m.in. propagującego specyficznie czeski kierunek literacki – poetyzm. Był także przewodniczącym zrzeszenia filmowców czeskich.

W latach 1921–1929 należał do Czechosłowackiej Partii Komunistycznej, z której wystąpił po narzuceniu jej stalinowskiego kierownictwa Klementa Gottwalda. Związany nadal z lewicą, podczas okupacji prowadził (od jesieni 1939) literacką sekcję nielegalnej organizacji konspiracyjnej „Výbor inteligence” podlegającej komunistom. Aresztowany przez gestapo w maju 1942 i torturowany, został rozstrzelany na strzelnicy w praskich Kobylisach podczas tzw. (terrorystycznej akcji odwetowej Niemców po zamachu na R. Heydricha – protektora Czech i Moraw).

Pośmiertnie nagrodzony tytułem „twórcy narodowego” (1946) oraz odznaczony Orderem Lwa Białego „Za zwycięstwo” i czechosłowackim Krzyżem Walecznych 1939, a w r. 1992 – Orderem T. Masaryka I klasy. Upamiętniony pomnikiem w rodzinnej miejscowości i przyznaniem honorowego obywatelstwa gminy (1995).

Twórczość literacka Początkowo pozostawał pod wpływem ekspresjonizmu. Z witalizmem łączył skłonność do groteski. Awangardowy stosunek do rzeczywistości wyrażał jednak najbardziej przez eksperymentatorstwo formalne. Ustawicznie poszukiwał nowych środków wyrazu, czego efektem jest specyficzny, niezwykle bogaty język (zarówno leksyka, jak i składnia) jego utworów, sprawiający istotną trudność w przekładachStąd np. powieść Gardłowa sprawa zawierająca setki przysłów, istnieje jedynie w tłumaczeniu polskim.. Mimo to twórczość jego przetłumaczono na kilkanaście języków obcych – poza najważniejszymi językami zachodnimi i rosyjskim, także m.in. na włoski, duński, bułgarski, estoński i litewski. Poszukując nowych dróg sztuki, sięgał również do filmu – pisał scenariusze i sam reżyserował.

Powieści Pekař Jan Marhoul (1924) – (wyd. polskie: Piekarz Jan Marhoul, 1927, tłum. Stanisław Alberti) Pole orná a válečná (1925) – złożona z epizodów historia napisana pod wpływem wydarzeń I wojny światowej, w której autor przeciwstawia sobie dwa światy: spokojną wieś i pole bitwy Rozmarné léto (1926) – (wyd. polskie: Kapryśne lato, 1964, tłum. Józef Waczków), sfilmowana przez Jiříego Menzla (1968) Poslední soud (1929) Hrdelní pře anebo přísloví (1930) – opowieść na tle problematyki winy i kary ; przyjaciele podczas spotkania w piwiarni usiłują rozwikłać sprawę morderstwa (wyd. polskie: Gardłowa sprawa albo Przysłowia,1976) Markéta Lazarová (1931) – (wyd. polskie: Małgorzata, córka Łazarza, 1963), sfilmowana przez Františka Vláčila (1967) Útěk do Budína (1932), sfilmowana przez Miloslava Luthra (2002) Konec starých časů (1934) – (wyd. polskie: Koniec starych czasów, 1948, 1972), sfilmowana przez Jiříego Menzla (1989) Tři řeky (1936) Rodina Horváthova (1938) Obrazy z dějin národa českého (1939–1940)

Opowiadania Amazonský proud (1923) Dlouhý, Široký a Bystrozraký (1924) Luk královny Dorotky (1934) – sfilmowane przez Jana Schmidta (1970) Občan Don Quijote (wyd. 1961 pt. Občan Don Quijote a jiné prózy) Kněz Gudari – dziennik roboczy Kosmas (wyd. pośmiertne 1962) Kubula a Kuba Kubikula (1931) – opowiastka dla dzieci W Polsce wydano osobny zbiór zatytułowany Opowieści przekorne (Państw. Inst. Wyd., Warszawa 1978)

Dramaty Učitel a žák (1927) Nemocná divka (1928) Alchymista (1932) Jezero Ukereve (1935) Josefína (1941) Pražský žid (pośmiertnie)

Z twórczości beletrystycznej pośmiertnie ukazały się również: Vědomi souvislosti (1958); Hry (1959); Řád nové tvorby (1972).

Filmografia Před maturitou (1932) Na sluneční straně (1933) Marijka nevěrnice (1934) Naši furianti (1935) Láska a lidé (1937) Nikola Šuhaj lupežník

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Čeští spisovatelé 20. stoleti. Praha 1985, s. 665–672. Čeští spisovatelé literatury pro děti a mládež (opr. O. Chaloupka). Praha 1985, s. 441–446. Mały słownik pisarzy świata. Warszawa 1968, s. 380–381.

Linki zewnętrzne

Piekarz Jan Marhoul w bibliotece Polona

Kategoria:Artyści Narodowi Czechosłowacji Kategoria:Czescy dramaturdzy XX wieku Kategoria:Czescy prozaicy XX wieku Kategoria:Czescy reżyserzy filmowi Kategoria:Czescy scenarzyści XX wieku Kategoria:Czescy twórcy literatury dziecięcej i młodzieżowej Kategoria:Pisarze ekspresjoniści Kategoria:Członkowie Komunistycznej Partii Czechosłowacji Kategoria:Ofiary represji Niemiec nazistowskich w Europie 1933–1945 Kategoria:Straceni przez rozstrzelanie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Wojennym Czechosłowackim 1939 Kategoria:Odznaczeni Czechosłowackim Wojskowym Orderem Lwa Białego „Za zwycięstwo” Kategoria:Odznaczeni Orderem Masaryka Kategoria:Ludzie związani z Pragą Kategoria:Urodzeni w 1891 Kategoria:Zmarli w 1942