Żar nad Hronem (słow. Žiar nad Hronom, do 1927 Svätý Kríž, do 1955 Svätý Kríž nad Hronom, niem. Heiligenkreuz [an der Gran], węg. Garamszentkereszt, do 1888 Barsszentkereszt, dawniej także Szentkereszt) – miasto powiatowe (od 1960 r.) w środkowej Słowacji, w kraju bańskobystrzyckim, położone po obu stronach Hronu w północno-wschodniej części Kotliny Żarskiej. W 2011 roku liczyło około 19,9 tys. mieszkańców.
Historia Tereny miasta zasiedlone były już w epoce prehistorycznej: wykopaliska przyniosły znaleziska z okresu kultury halsztackiej i lateńskiej. Jako wieś wspominany był Żar nad Hronem już w 1075 r., kiedy należał do arcybiskupstwa ostrzyhomskiego i pobierano w nim myto. W 1237 wzmiankowany jako Cristur – Krzyż Pana. Od 1246 r. rozwijał się jako miasteczko, będące ośrodkiem arcybiskupiego państwa feudalnego, obejmującego 15 okolicznych wsi. W 1776 r. majątek ten przypadł nowo utworzonemu biskupstwu bańskobystrzyckiemu. W wiekach XVII i XVIII dość intensywnie rozwijało się rzemiosło.
W czasie słowackiego powstania narodowego aktywny ośrodek organizacyjny i dowódczy. Mieściło się tu dowództwo 1 czechosłowackiej brygady powietrznodesantowej im. kpt. Nalepki i oddziału partyzantów francuskich. Pod koniec września 1944 r. w okolicy miasta powstańcy toczyli ciężkie boje z faszystami. Po zajęciu miasta przez Niemców utworzyli oni na jego terenie obóz jeniecki. Armia Czerwona oswobodziła miasto od okupantów 31 marca 1945 r. thumbnail|left|Zakład im. Słowackiego Powstania Narodowego mały|Ruiny zamku Šašov Dziś Żar nad Hronem jest miastem przemysłowym. Największym zakładem jest jedyna na Słowacji huta aluminium Slovalco (dawniej Zakład im. Słowackiego Powstania Narodowego SA), która w 2006 roku zatrudniała 627 pracowników. Poza tym zakłady przemysłu spożywczego, zakłady remontowe pojazdów samochodowych i in.
Do dawnego miasta zostały włączone również dawne wsie: Horné Opatovce, Ladomerská Vieska, Lutila i Šašovské Podhradie.
Zabytki Kasztel – pierwotnie renesansowo-barokowy z 1 ćwierci XVII w., wzniesiony na fundamentach budowli średniowiecznej. Kościół katolicki – klasycystyczny z lat 1806–1813, zbudowany na miejscu starego kościoła gotyckiego. Ołtarze i wyposażenie kościoła pochodzą z okresu jego budowy. Pod kościołem krypta, w której pochowani zostali m.in. Štefan Moyzes oraz Michal Chrástek (p. niżej). Kaplica pogrzebowa rodziny Anderle, z 1887 r. Przed nią dwie późnobarokowe rzeźby z końca XVIII w. Kościół katolicki w dawnej wsi Horné Opatovce – pierwotnie gotycki, przebudowany w latach 1709–1711. Ponownie przebudowany w stylu neogotyckim na początku XX w., ze znacznym naruszeniem pierwotnego wyglądu. Boża Męka w dawnej wsi Horné Opatovce – wczesnobarokowa, z 1696 r. Rzeźba św. Jana Nepomucena w dawnej wsi Horné Opatovce – późnobarokowa, z 1779 r. Kościół katolicki w dawnej wsi Veska – z XIV w., pierwotnie gotycki, przebudowany w stylu renesansowym w połowie XVI w. Nawa poprzeczna dobudowana w 1928 r. Z pierwotnej budowli zachowane gotyckie prezbiterium i wieża. Boczny ołtarz barokowy, ambona rokokowa z XVIII w. Kasztel w dawnej wsi Ladomer – z połowy XVII w., pierwotnie renesansowy, z końcem XIX w. przebudowany w stylu neobarokowym. Od 1953 r. szpital psychiatryczny. Kaplica w dawnej wsi Ladomer – z roku 1705, barokowa. Kolumna Mariańska w dawnej wsi Ladomer – z początku XVIII w., barokowa. Kościół katolicki w dawnej wsi Lutila – późnogotycki z 1491 r., przebudowany w stylu barokowym w XVII w. Wewnątrz późnogotycka rzeźba Madonny z końca XV w. Kaplica w dawnej wsi Lutila – barokowa, z końca XVII w. Ruiny zamku Šašov w dzielnicy Šašovské Podhradie.
Ludzie związani z miastem
Ján Levoslav Bella (1843–1936) – kompozytor (żył i pracował w latach 1864–1866); Michal Chrástek (1825–1900) – historyk literatury, folklorysta, zbieracz ludowej twórczości literackiej, pierwszy sekretarz Macierzy Słowackiej (żył i tworzył w latach 1868 – 1900); Štefan Moyzes (1797–1869) – biskup bańskobystrzycki i pierwszy przewodniczący Macierzy Słowackiej (żył i działał od 1851 do śmierci); Štefan Petruš (1782–1831) – etnograf i dramaturg (urodził się). Milan Škriniar (ur. 1995) – piłkarz występujący na pozycji obrońcy (urodził się)
Przypisy
Bibliografia Kelemen Albert a kolektív: Štiavnické vrchy. Turistický sprievodca ČSSR, wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1986.
Kategoria:Miasta w kraju bańskobystrzyckim