Paradoks (gr. – „nieoczekiwany, nieprawdopodobny, zadziwiający”) – twierdzenie bądź sytuacja logiczna, prowadzące do wniosków zaskakujących lub sprzecznych z pewnymi oczekiwaniami; w potocznym rozumieniu, można powiedzieć: sprzecznych z intuicją.
Tym samym, paradoks jest pojęciem o wyraźnie mglistym (niejasnym, niesprecyzowanym do końca) znaczeniu – paradoksem można coś nazwać bądź nie, w zależności od własnego rozumnego przyjęcia tej samej rzeczy. Wiele spostrzeżeń bądź zagadek logicznych, pozostaje związanych z hasłem paradoks, ponieważ – istotnie – z pierwszego punktu widzenia, okazują się one być nieintuicyjne w swoim przebiegu; bądź niepoprawne w swoim rozwiązaniu (które jest jednak poprawne), dla bardzo wielu ludzi.
Sprzeczność ta może być wynikiem błędów w sformułowaniu twierdzenia, przyjęcia błędnych założeń, a może też być sprzecznością pozorną, sprzecznością z tzw. zdrowym rozsądkiem, np. paradoks hydrostatyczny, czy paradoks bliźniąt. W zagadnieniach filozoficznych paradoks przyczynia się nie tylko do powstania nowych teorii, ale wzbudzając ciekawość, pobudza do krytycznego myślenia.
Wybrane paradoksy Paradoksy filozoficzne: paradoks Fermiego – obce cywilizacje nie mogą istnieć paradoksy Zenona z Elei – żółw i Achilles; strzała, która nigdy nie dotrze do celu paradoks Menona – nie można zdobyć nowej wiedzy paradoksy megarejskie – Elektra, łysy, „mistrz i uczeń”, „matka i krokodyl” paradoks Chyla z Tybetu – jak przegrasz to i tak wygrasz paradoks strzelby i służącego – inaczej paradoks związku przyczynowo-skutkowego (David Hume) paradoks Epimenidesa (paradoks kłamcy, paradoks Berry’ego) paradoks omnipotencji – czy istota wszechmogąca może stworzyć tak ciężki kamień, by sama nie mogła go unieść? paradoks skazanego – skoro dzień egzekucji ma być niespodzianką dla wieszanego, to zdarzenie to nigdy nie nastąpi paradoks Curry’ego – wszystko jest prawdą paradoks ciotki – która lubi tych, co nie lubią siebie (sformułowanie: Jeżeli ciotka lubi ludzi, którzy się nie lubią, i nie lubi ludzi, którzy lubią sami siebie, to jedynym sposobem na to, aby ciotka sama się lubiła, jest to, aby się nie lubiła.) paradoks Protagoras przeciwko Euathlosowi – obaj sobie przypisują rację, lecz który ją ma? paradoks wody i diamentu – dlaczego woda, która jest niezbędna do życia jest tania, podczas gdy diamenty są bardzo drogie, choć można się bez nich obejść? paradoks szklanki wody – w jaki sposób mogą istnieć dwa zdania prawdziwe, stojące ze sobą w sprzeczności? paradoks kłamcy – kłamca zaczyna mówić zarówno prawdę, jak i kłamstwo. paradoks wszechmogących – czy może istnieć więcej niż jedna istota wszechmogąca? Paradoksy matematyczne: paradoks czarnego kruka paradoks głosowania paradoks Hilberta (teoria mnogości), znany też jako paradoks Grand Hotelu paradoks Monty’ego Halla paradoks księgowego (teoria mnogości) paradoks zbioru wszystkich zbiorów (teoria mnogości, Bertrand Russell) paradoks koni – wszystkie konie są tej samej maści paradoks Richarda paradoks dnia urodzin – jakie jest prawdopodobieństwo, że dwóch piłkarzy na boisku ma urodziny tego samego dnia? paradoks Bertranda – uznajemy za naturalny taki rozkład prawdopodobieństwa, w którym każda wartość zmiennej losowej jest równo prawdopodobna. Jednak tak otrzymany „naturalny” rozkład zależy od wybranego układu współrzędnych (np. kartezjański lub biegunowy) paradoks Banacha-Tarskiego (rozkład kuli) paradoks Newcomba (teoria gier) paradoks losowania – najbardziej prawdopodobne jest wylosowanie kuli czarnej i jednocześnie nie-czarnej. paradoks Parrondo (teoria gier) paradoks Cassiniego – prostokąt złożony z pewnych elementów ma pole większe niż złożony z nich kwadrat. paradoks malarzy – związany z bryłą zwaną rogiem Gabriela (która ma nieskończoną powierzchnię, ale skończoną objętość)
Paradoksy fizyczne: paradoks dziadka – co się stanie, gdy po cofnięciu się w czasie zabijemy własnego dziadka? paradoks bliźniąt – bliźnięta podróżujące z prędkościami podświetlnymi paradoks EPR – próba wykazania, że teoria kwantów jest teorią niepełną (1935), która po głębszej analizie (John Stewart Bell, 1964) okazała się potwierdzeniem teorii kwantów paradoks Olbersa – dlaczego w nocy jest ciemno, skoro wszędzie są gwiazdy? paradoks Gibbsa – wzrost entropii przy mieszaniu jednakowych gazów. Paradoks znika jeśli uwzględnimy zasady mechaniki kwantowej, zgodnie z którymi jednakowe cząsteczki są nierozróżnialne. Przybliżoną, ale dobrą receptą jest podzielenie entropii cząstek przez paradoks Algola – o gwiazdach podwójnych paradoks hydrostatyczny – identyczne ciśnienie w różnych naczyniach kot Schrödingera - paradoks, gdzie kot jest martwy i żywy.
Inne paradoksy: paradoks kota z kromką posmarowaną masłem paradoks Abilene paradoks głosowania Arrowa paradoks Jevonsa paradoks Kano paradoks Leontiefa paragraf 22 (paradoks)
Zobacz też
antynomia oksymoron sofizmat paralogizm
Przypisy
Linki zewnętrzne
Kategoria:Starogreckie pojęcia filozoficzne Kategoria:Środki stylistyczne