Maria Ludwika Joanna Józefa z hrabiów Krasińskich księżna Czartoryska (ur. 24 marca 1883 w Warszawie, zm. 23 stycznia 1958 w Cannes) – księżna polska z rodu Krasińskich herbu Ślepowron, córka Ludwika Józefa Krasińskiego i Magdaleny Zawisza-Kierżgajło.
Dzieciństwo Dzieciństwo spędziła w Krasnem, w pałacu otoczonym dużym parkiem, ponadto w Warszawie w domu rodzinnym przy ul. Kredytowej 12 (wówczas Erywańskiej) oraz w Rohatynie na Ukrainie.
Majątek Jako jedyne dziecko odziedziczyła ogromny spadek po ojcu obejmujący: majątek w Krasnem i okolicach składający się z 3200 ha ziemi rolnej, cukrowni, młynu oraz placów i zakładów w Ciechanowie; stadninę koni wyścigowych w Krasnem; wiele kamienic na dawnej jurydyce Krasińskich w centrum Warszawy (na Krakowskim Przedmieściu, Okólniku, Foksalu, Ordynackiej, Kredytowej, Szczyglej i Królewskiej); Dolinę Ojcowską – 750 ha lasu, 300 ha roli, zakłady zdrowotne, pstrągarnię, wille i ruiny zamku; majątek w Rohatynie (obecnie na Ukrainie), obejmujący pałac i park oraz 1320 ha lasu, 80 ha roli i młyn; majątki na Lubelszczyźnie, m.in. 2980 ha lasu i tartak w Suchem, 2250 ha lasu oraz 200 ha roli i stawów w Gułowie, 1000 ha lasu w Osmolicach, i mniejsze obszary lasu w Dębowicy, Krasinku i Żulinie; 1050 ha lasu w Magnuszewie, jak również kilka fabryk i przedsiębiorstw przemysłowych oraz kapitałów na hipotekach ziemskich i miejskich, posiadłości i kopalnie asfaltu „Skrip” na wyspie Brač w dzisiejszej Chorwacji; posiadłości: Manopello i Lettomanopello we Włoszech z kopalniami asfaltu położone w prowincji Chiesi.
Jej matka, Maria Magdalena, odziedziczyła po ojcu majątek na Białorusi, m.in. Żarnówkę (obecnie w posiadaniu prezydenta Białorusi), i spory majątek po drugim mężu, Mikołaju Radziwille. Ten majątek częściowo został przekazany Marii Ludwice i jej dzieciom, ponieważ Maria Magdalena Radziwiłłowa opuściła kraj i zamieszkała we Fryburgu w Szwajcarii.
Maria Ludwika wniosła ogromny posag swemu mężowi, Adamowi Ludwikowi Czartoryskiemu. Pomógł utrzymać historycznie ważny, lecz finansowo podupadający majątek: Hôtel Lambert w Paryżu; ordynację sieniawską, składającą się z pałacu i majątku ziemskiego w Sieniawie, które miały utrzymać Muzeum i Bibliotekę Czartoryskich w Krakowie; ordynację gołuchowską, składającą się z majątku ziemskiego, który miał utrzymać zamek i muzeum w Gołuchowie.
Poza majątkiem nieruchomym Maria Ludwika posiadała po Krasińskich, Zawiszach i Radziwiłłach znaczne zbiory pamiątek historycznych i dzieł sztuki, które złożyła w depozyt w Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie.
Dbała o rodowe majątki. W latach 1902–1907 z inicjatywy księżnej przebudowano park w Krasnem oraz neogotycką wieżę przybramną. W latach 1912–1914 księżna zdecydowała się na zabezpieczenie wieży zamku w Ojcowie połączone z częściową nadbudową oraz urządzeniem we wnętrzu muzeum. W 1935 staraniem księżnej odbudowano górną część wieży i wzmocniono mury przy bramie wjazdowej. Rozpoczęto wykopaliska na terenie dawnej kaplicy zamkowej i budynku mieszkalnego.
W czasie I wojny światowej, gdy mąż jako poddany austriacki przebył na froncie, zarządzała całym majątkiem. Zbiory muzealne wywiozła z Krakowa do Drezna.
Działalność społeczna Wspominano ją jako oszczędną, ale hojną dla ubogich i chorych. Wspomagała wiele instytucji dobroczynnych, przyczyniła się do odbudowy kilku kościołów. Księstwo Czartoryscy przekazali dom na Nowolipkach w Warszawie z przeznaczeniem na ochronkę i szkołę. W Krasnem Czartoryska urządziła dom dla starców, zlokalizowany w jednym z budynków przeznaczonych dla służby dworskiej. W latach 1910–1915 dom mieszkalny dla pracowników stadniny w Krasnem zaadaptowano na ochronkę dla osieroconych dzieci. Księżna sprowadziła siostry szarytki, które miały opiekować się potrzebującymi. Nieodpłatnie przekazała drewno na budowę budynku gimnazjum i szkoły powszechnej w Przasnyszu (obecne Liceum Ogólnokształcące im. Komisji Edukacji Narodowej w Przasnyszu). Przekazywała ziemię pod budowę szkół, fundowała mundurki dla uczniów i uczennic szkół w pobliżu swoich majątków, zainspirowała powstanie OSP w Krasnem. Wykupiła ponad 50% akcji cukrowni „Krasiniec”, by zapobiec jej zamknięciu.
Życie prywatne 31 sierpnia 1901 poślubiła w Warszawie księcia Adama Ludwika Czartoryskiego. Miała z nim ośmioro dzieci:
Małgorzata Izabella Maria (ur. 17 sierpnia 1902 w Warszawie, zm. 8 marca 1929 w Cannes) – od 25 sierpnia 1927 żona księcia Gabriela Burbon-Sycylijskiego Izabella Czartoryska (ur. 1904, zm. 1904) Elżbieta Bianka Maria Konstancja (ur. 1 września 1905 w Krasnem, zm. 18 września 1989 w Genewie) – od 26 czerwca 1926 żona Adama Stefana Zamoyskiego, Dama Krzyża Honoru i Dewocji Suwerennego Zakonu Maltańskiego August Józef Antoni Maria Pius (ur. 20 października 1907 w Warszawie, zm. 1 lipca 1946 w Sewilli w Hiszpanii) Anna Maria (ur. 6 stycznia 1914 w Gołuchowie, zm. 25 listopada 1987 w Limie) – od 12 sierpnia 1936 żona Władysława Alojzego Macieja Mikołaja Radziwiłła (rozwód 9 lutego 1948) Władysław Maria Piotr Alkantry (ur. 30 sierpnia 1918 w Gołuchowie, zm. 19 kwietnia 1978 w Hiszpanii) – od 28 stycznia 1949 mąż Elżbiety York, Kawaler Krzyża Honoru i Dewocji Suwerennego Zakonu Maltańskiego, ordynat na Gołuchowie Teresa Maria Magdalena Joanna Elżbieta (ur. 1 lipca 1923 w Gołuchowie, zm. 5 listopada 1967 w St. Gallen) – od 27 grudnia 1945 żona Jana Groda-Kowalskiego, pochowana w Opolu Ludwik Adam Maria (ur. 14 grudnia 1927 w Warszawie, zm. 24 września 1944 w Warszawie) – zginął w powstaniu warszawskim, pochowany w Warszawie na Służewcu.
Jej mąż zaczął chorować w latach 30. XX w. (zmarł w 1937) i w związku z tym Maria Ludwika objęła pieczę nad całym majątkiem, w tym majątkiem w Gołuchowie, który po ukończeniu 24 roku życia miał przejąć syn Władysław.
II wojna światowa Wybuch wojny zastał Marię Ludwikę w Rohatynie, dokąd lubiła jeździć późnym latem i na początku jesieni, i stamtąd musiała uciekać przed wkraczającymi po 17 września wojskami sowieckimi. Drugiemu jej synowi, Władysławowi, nie udało się na czas uciec, i został zesłany na Syberię (skąd się wydostał z Armią Andersa). Maria spędziła większość wojny w Warszawie z dwoma najmłodszymi dziećmi, Teresą i Ludwikiem. Podczas powstania warszawskiego Teresa pracowała jako pielęgniarka, a Ludwik walczył w szeregach AK i zginął na Dolnym Mokotowie. Małgorzata już nie żyła, Elżbieta (Iza) zdołała wyjechać do Włoch i dalej do Francji, potem do rodziny w Brazylii (wraz z Jolantą). Augustyn dzięki wpływom żony udał się do Hiszpanii.
Przed wojną Maria Ludwika zabezpieczyła jak mogła najcenniejsze obiekty ze zbiorów gołuchowskich (których w imieniu nieletniego Władysława była kuratorką), wywożąc je do Warszawy. Zamurowała je w piwnicy domu przy Kredytowej 12, jednak Niemcy jednak zorientowali się, że to ona musiała je wywieźć z majątku. Wydała skarby pod groźbą wysłania z najmłodszymi dziećmi do obozu koncentracyjnego. Skarby zostały przeniesione do Muzeum Narodowego w Warszawie, skąd wywieziono je do Niemiec. Zbiory krakowskie już po śmierci Adama Ludwika przeszły na następnego ordynata, Augustyna.
Po wojnie Po 1945 Maria Ludwika starała się zabezpieczyć pozostałości majątku. Udało się utrzymać zasadę własności Muzeum i Biblioteki Czartoryskich w Krakowie, ale państwo objęło je opieką. Maria Ludwika wyznaczyła kuzyna męża, Włodzimierza Czartoryskiego, na kuratora właściciela, którym był wtedy nieletni syn Augustyna, Adam Karol, mieszkający w Hiszpanii.
Starała się utrzymać własność kamienic w Warszawie, szczególnie kamienicę w stylu eklektycznym na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ul. Królewskiej, która cudem ocalała. Władze miasta jednak ją rozebrały (na jej miejscu powstał w latach 50. XX w. budynek wojskowy).
W 1947 zdecydowała się wyjechać z kraju. Przebywała częściowo w Paryżu, gdzie mąż córki Elżbiety (Izy) Stefan Zamoyski zajął się renowacją i wynajęciem zdewastowanego Hotelu Lambert, częściowo u matki we Fryburgu, a najwięcej w willi na Lazurowym Wybrzeżu, którą nabyła jeszcze w latach dwudziestych XX w. Tam zmarła.
W 2018 jej szczątki sprowadzono zza granicy i złożono w rodowej krypcie Czartoryskich w kościele w Sieniawie.
Upamiętnienie W 2017 uczennice Publicznego Gimnazjum im. L. Krasińskiego w Krasnem Aleksandra Butryn i Anna Kołakowska w ramach aplikacji do XXIII Sesji Sejmu Dzieci i Młodzieży wykonały projekt społeczno-edukacyjny poświęcony księżnej. W 2019 Anna Gajek i Ireneusz Gajek, nauczyciele pracujący w Krasnem, prezentując pomysł na lekcję o Ludwiku Krasińskim i Marii Ludwice Czartoryskiej, wygrali konkurs „Lekcje o Mazowszu” organizowany przez samorząd województwa mazowieckiego.
W Gołuchowie istnieje ulica Czartoryskich, natomiast w Puławach funkcjonuje Koło Przewodników Turystycznych im. Książąt Czartoryskich.
Postać Marii Ludwiki z Krasińskich Czartoryskiej bada i popularyzuje w formie publikacji, wykładów i spacerów jej śladami historyczka Maria Weronika Kmoch.
Przypisy
Linki zewnętrzne Wykład Marii Weroniki Kmoch nt. Marii Ludwiki z Krasińskich Czartoryskiej
Maria Ludwika Krasińska Kategoria:Ludzie urodzeni w Warszawie (Królestwo Kongresowe) Kategoria:Urodzeni w 1883 Kategoria:Zmarli w 1958 Kategoria:Polscy działacze społeczni