Krzyż harcerski – odznaka harcerska stosowana w większości organizacji harcerskich w Polsce (wyjątek stanowi SHK Zawisza, które używa, jak całe FSE, krzyża FSE, przypinanego do beretu nad lewą skronią).
Krzyż jest nadawany członkom organizacji harcerskiej podczas przyrzeczenia harcerskiego. Zuchy zamiast krzyża harcerskiego noszą znaczek zucha. Harcerze przed przyrzeczeniem na miejscu krzyża mogą nosić lilijkę.
Historia odznaki W pierwszym numerze czasopisma „Skaut” z 15 października 1911 roku Andrzej Małkowski ogłosił konkurs „na polską odznakę skautową”. W odpowiedzi na ten konkurs nadesłano 84 prace. Wśród nich znalazł się projekt, który opracował ks. Kazimierz Lutosławski. Opis tego projektu, który zajął 3. miejsce w konkursie, znalazł się wraz z wynikami konkursu w 8 numerze pisma "Skaut" z 1912 r.:
Żadna z prac nie wydała się na tyle interesująca, by od razu wprowadzić ją do użytku, toteż w końcu 1912 roku Naczelna Komenda Skautowa wyznaczyła do dalszych prac nad projektem ks. Kazimierza Lutosławskiego, Alfonsa Borkiewicza i Czesława Jankowskiego (pseud. Żwawy Burek). Po wprowadzeniu do projektu szeregu zmian powstała odznaka: krzyż wzorowany na Orderze Virtuti Militari. Pierwsze odznaki wręczono prawdopodobnie już we wrześniu 1913 roku na zakończenie kursu instruktorskiego zorganizowanego przez Naczelną Komendę Skautową na Dynasach. Stąd początkowo odznaki stosowane były głównie w drużynach warszawskich. Kazimierz Lutosławski w swojej książce Czuj duch! Szesnaście gawęd obozowych o idei skautingu, wydanej pod nazwiskiem ks. Jana Zawady, symbolikę krzyża (wersji z lat 1913-1915) opisał następująco:
Najprawdopodobniej już w roku 1915 miejsce gwiazdy zaczęła zajmować wzorowana na lilijce skautowej lilijka harcerska.
4 grudnia 1916 r. Komenda Naczelna ZHP (pismem nr L. 11.) wydała pierwszy formalny rozkaz (Instrukcja organizacyjna L. 2.) ustalający odznaki ZHP: lilijkę ze zmianą liter P.O.S. na Z.H.P. i krzyż harcerski będący odznaką stopnia wykształcenia harcerskiego (III, II i I stopień).
Ostateczny kształt Krzyża Harcerskiego został ustalony podczas konferencji zjednoczeniowej ZHP w dniach 1–2 listopada 1918 jako odznaka polskiego harcerstwaT. Lewandowicz, Powstanie harcerstwa w Polsce w latach 1911-1920. [dostęp: 2010-07-27]..
Wygląd odznaki mały|Krzyż na pomniku harcerskim w Prudniku Krzyż harcerski ma kształt krzyża równoramiennego, wzorowanego na odznaczeniu Virtuti Militari. Krzyż otacza wieniec dębowo-laurowy. Pośrodku w kręgu znajduje się lilijka z odchodzącymi na boki promieniami. Na poziomych ramionach krzyża widnieje napis "Czuwaj". Krzyż wykonany jest ze srebrnego, oksydowanego metalu.
Nabijanymi na nim srebrnymi i złotymi elementami (lilijką, kręgiem i wieńcem) oznacza się kolejne stopnie harcerskie.
Od tego modelowego rysunku krzyża odchodzono kilkakrotnie – na wielu, szczególnie przedwojennych krzyżach. Po obu stronach znajduje się wieniec dębowy lub, zamiast laurowego, półwieniec z trójdzielnych liści głogu. Także na niektórych krzyżach powojennych próżno szukać wieńca laurowego, gdyż powtarzano wzór przedwojenny. Poszczególne wzory różnią się między sobą ze względu na wykonawstwo matryc grawerskich zlecanych przez Naczelnictwo. Również po wybuchu II wojny światowej wykonywano krzyże w Palestynie, Afryce, Indiach i Argentynie. Także w obozach jenieckich i koncentracyjnych.
Po II wojnie światowej w obozach przejściowych na terenie Niemiec również wykonywano różniące się wzory krzyży. Jeden z tych wzorów przejęło ZHP poza granicami kraju z siedzibą w Londynie. Osobnym zagadnieniem są tzw. "wzory lokalne" w Poznaniu i Krakowie (bite w srebrze), po 1945, wykonywane za zezwoleniem Naczelnictwa. Również po 1945 i kolejno po 1956 spotykane są bicia krzyży z matryc niezatwierdzonych przez władze ZHP – w Warszawie, Rzeszowie (mniejszy), Łodzi, Krakowie i Poznaniu, mimo monopolu Mennicy Państwowej na bicie krzyża.
Taki stan rzeczy ma miejsce również współcześnie, co owocuje wzorami niezgodnymi z pierwowzorem, nierzadko w sposób rażący.
Krzyż harcerski od dawna jest symbolem patriotycznym, którego ranga i rola daleko wykracza poza ruch harcerski. Jest też obiektem kolekcjonerskim, gromadzonym w swych odmianach przez licznych zbieraczy i muzea.
Symbolika odznaki
Wzorowany na orderze Virtuti Militari, który przyznawany jest za szczególne męstwo i oddanie w służbie ojczyźnie. Dewizą krzyża harcerskiego jest łacińska maksyma per aspera ad astra (przez trudy do gwiazd).
Symbolika krzyża harcerskiego Krzyż – symbol walki ze słabościami, gotowości do poświęceń Krąg – symbol doskonałości, do jakiej dąży harcerska rodzina. Niektórzy twierdzą, że jest to też symbol harcerskiego kręgu, w którym wszyscy są równi i panują braterskie relacje. Inni dodają, że to oznaka ogromnej woli tworzenia kręgu, z którego promieniować będzie prawość myśli, słów i czynów. Lilijka – symbol czystości (zobacz też: lilia), nawiązujący też do wskazującej drogę igły kompasu Promienie – biegnące od lilijki oznaczają dążenie harcerstwa do promieniowania na cały świat wartościami, radością, dobrem. Oznaczają one także wszechstronność rozwoju harcerskiego. Węzeł – na wieńcu, jak węzeł na chuście ma przypominać o obowiązku wypełnienia przynajmniej jednego dobrego uczynku dziennie. Są takie środowiska, w których wolno rozwiązać chustę (a więc rozebrać się i pójść na spoczynek) dopiero po spełnieniu dobrego uczynku. Symbolizuje on również węzeł przyjaźni harcerzy. Pół-wieniec z liści dębowych – liście dębowe od dawien dawna symbolizują męstwo i odwagę. Wieniec z liści dębowych mieli prawo nosić tylko ludzie władający ogromną siłą – ducha, mięśni, czy magii. Cechy te – męstwo i dzielność, powinny być również udziałem każdego harcerza. Pół-wieniec z liści wawrzynu (lauru) – liście laurowe (wawrzynowe) są symbolem zwycięstwa. Wieniec z liści laurowych nosili autorzy największych wiktorii, rzymscy cesarze. Dla harcerza liście laurowe oznaczają zwycięstwo nad własnymi słabościami. Ziarenka piasku – ramiona krzyża harcerskiego wypełnione są ziarenkami piasku, które symbolizują liczną rodzinę harcerską; (Ile ziarenek piasku na plaży, ile gwiazd na niebie, tylu harcerzy na świecie). Inna interpretacja mówi, że są to nierówności symbolizujące kamienie na drodze życia, perły dobrych uczynków, trudy i znoje, radości i smutki jakie harcerz spotyka na swojej drodze życia. Puste miejsce – pomiędzy ziarenkami piasku pozostawione jest miejsce, które symbolizuje, że jest jeszcze miejsce dla nowych harcerzy Ramię lilijki wskazujące północ – igła w kompasie harcerza. Hasło "Czuwaj" – pobudka i ostrzeżenie, tradycyjne pozdrowienie harcerskie, które przypomina harcerzowi, że powinien być zawsze gotowy do pracy i służby Bogu i Polsce oraz czujny Ramiona – cztery strony świata Dwie gwiazdki na lilijce – Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie lub czujne oczy skauta Trzy żołędzie na liściach dębowych – trzy Rozbiory Polski Dwie oliwki na liściach laurowych – dwie wojny światowe
Numeracja Numerowanie krzyży harcerskich odbywało się od 1916 roku, od powstania ZHP zawsze na poziomie Naczelnictwa ZHP (Seria i numer), do II wojny światowej i na obczyźnie. Po wojnie nadal tak postępowano, do 1949 roku.
Po reaktywowaniu ZHP w 1956 roku również Mennica Państwowa przestrzegała tej zasady do lat 1965/66. (Formalnie, zapis o numerowaniu krzyża na odwrocie zniknął z Regulaminu Mundurowego w 1976).
Po zaniechaniu numerowania przez Mennicę, wiele środowisk harcerskich, hufców, a nawet drużyn i szczepów na własną rękę numerowało i nadal numeruje krzyże. Ścisłe, prawie kompletne rejestry serii i numeracji, rozkazy i dokumentację krzyża zebrał w obszernej monografii "Krzyż harcerski" Tomasz Sikorski.
W ZHR i SH krzyże numerowane są do dzisiaj. W ZHP niektóre środowiska nadal kontynuują numeracje krzyży harcerskich np. w Chorągwi Krakowskiej.
W dniu 6 maja 2013 roku Decyzja Komendanta Chorągwi Dolnośląskiej ZHP nr 6/2013 zostały wprowadzone w Chorągwi Dolnośląskiej ZHP numerowane krzyże harcerskie oraz ich ewidencja.
Przypisy
Bibliografia Tomasz Sikorski "Krzyż harcerski 1913-1989", Wydawnictwo: Harcerska Oficyna Wydawnicza, Kraków 1991 Tomasz Sikorski "Krzyż harcerski 1913-2013". Wydawnictwo: Oficyna Pamiątki Przeszłości, Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku, Oficyna Wydawnicza "Impuls", Warszawa-Kraków 2014 Marian Miszczuk, opracowania na temat krzyża harcerskiego "Krzyż harcerski", „Motywy”1981 nr 1, s. 6-11. "Krzyż harcerski" (cz.1). „Motywy” 1983, nr 28, s. 6-7; (cz. 2) nr 29, s. 7 "Symbol", „Na Przełaj” Warszawa 1983, nr 13, s. 6-10 "Harcerskie symbole", HOW, Kraków 1988 (wyd. II. 1989), s. 96 "Z dziejów krzyża harcerskiego. Na uchodźstwie wojennym", „Dziennik Polski” Londyn 1990, nr z 14 czerwca "Krzyże harcerskie w Wielkiej Brytanii 1941-1948" (na okładce krzyż wybity w 1943 r. NK nr 13), [w:] Marian Miszczuk, Harcerska prasa dla dzieci i młodzieży wydawana w Wielkiej Brytanii w latach 1941-1948, Wydawnictwo Tomiko, Warszawa 2004 "Krzyż harcerski w czasie najtrudniejszej próby", „Materiały Historyczne Stowarzyszenia Szarych Szeregów”Warszawa 2004, nr 71, s. 41-45 "Krzyż harcerski", „Rocznik Historii Harcerstwa”, t. 4, Warszawa2008, s. 81-98 "Krzyż harcerski na tułaczym szlaku. Węgry,Palestyna, Iran, Indie, Afryka 1940–1948", [w:] Wiesław Kukla, Marian Miszczuk, "Bibliografia harcerskich, emigracyjnych i polonijnych druków zwartych, jednodniówek, kalendarzy i miscelaneów wydanych w latach 1912–2004", Wydawnictwo Tomiko, Warszawa 2006 "Z krzyżem harcerskim w Persji - rok 1942",„Skaut. Harcerskie Pismo w Internecie" Tarnów 2007, nr 2, s. 9-11
Linki zewnętrzne Marian Miszczuk: "Początki krzyża harcerskiego" Krzyż harcerski – kolekcja (prezentacja kilkudziesięciu różnych modeli krzyża, odnośniki do publikacji o krzyżu)
Harcerski, Krzyż Kategoria:Odznaki harcerskie Kategoria:Odznaki Związku Harcerstwa Polskiego Kategoria:Odznaki Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej