Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie”

Polskie Stronnictwo Ludowe „Wyzwolenie” – chłopska lewicowa partia polityczna działająca w II Rzeczypospolitej, utworzona w 1915 r. (początkowo pod nazwą PSL w Królestwie Polskim). Ugrupowanie wydawało tytuł prasowy „Wyzwolenie”, od którego przyjęło nazwę w 1918 r. Program partii zakładał państwo ludowe, świeckie, z powszechną i darmową edukacją. PSL „Wyzwolenie” postulowało także przeprowadzenie radykalnej reformy rolnej. Od 1919 r. wchodziło w skład lewicy parlamentarnej, prowadziło współpracę z Polską Partią Socjalistyczną. Pierwszy prezydent Rzeczypospolitej, Gabriel Narutowicz został wysunięty na stanowisko głowy państwa przez PSL „Wyzwolenie”. W opozycji do rządu Chjeno-Piasta. Ugrupowanie poparło przewrót majowy w 1926 r. Początkowo udzielało poparcia sanacji, jednak w 1927 r. przeszło do opozycji względem obozu rządzącego. Od 1929 r. w Centrolewie. Część przywódców partii została osadzona w twierdzy brzeskiej i skazana w procesie brzeskim. W 1931 r., po połączeniu z PSL „Piast” i Stronnictwem Chłopskim utworzyło Stronnictwo Ludowe.

Lata 1915–1918 mały|Tomasz Nocznicki – pierwszy prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego w Królestwie Polskim (1915-1918) mały|Błażej Stolarski – drugi prezes Polskiego Stronnictwa Ludowego (1918)

Powstanie stronnictwa Środowiska działaczy ludowych były po wybuchu I wojny światowej na terenie Królestwa Polskiego politycznie podzielone. Najważniejszymi spośród nich były Związek Ludu Polskiego (nowa w 1915 nazwa używana przez Narodowy Związek Chłopski), Związek Chłopski (pozostający pod wpływami PPS) i Stronnictwo Ludowe utworzone przez działaczy skupionych wokół „Zarania”) To co zaczęło je łączyć po 1914 to niechętny stosunek do lansowanej przez narodową demokrację i utworzony przezeń Komitet Narodowy Polski orientacji zakładającej rozwiązanie sprawy polskiej w oparciu o Rosję. Stąd te partie uczestniczyły w porozumieniach lewicy niepodległościowej – Zjednoczeniu Organizacji Niepodległościowych, Konfederacji Narodowej Polskiej, Zjednoczeniu Stronnictw Niepodległościowych i Unii Stronnictw Niepodległościowych. Po zajęciu przez wojska państw centralnych całego Królestwa partie chłopskie weszły od 5 sierpnia 1915 do Komitetu Naczelnego Zjednoczonych Stronnictw Niepodległościowych. Ta współpraca mimo różnic pomiędzy nimi zaowocowała w październiku 1915 rozpoczęciem rozmów zjednoczeniowych pomiędzy ZLP, ZCh i SL. Rozmowy te rozpoczęły się z inicjatywy piłsudczyków. Toczyły się one przez cały listopad a ich ukoronowaniem stał się zjazd w Warszawie który odbył się w dniach od 4 do 6 grudnia 1915. Przedstawiciele trzech partii podjęli na nim uchwałę o utworzeniu Polskiego Stronnictwa Ludowego. Pierwszy Zarząd Główny PSL składał się z 9 członków: z SL byli to Tomasz Nocznicki (prezes), Stanisław Osiecki, Klemens Pawlikowski, z ZCh Gustaw Daniłowski, Norbert Barlicki, Stanisław Śliwiński, i ze ZLP Wacław Dunin, Aleksander Graff i Bolesław ChylińskiJan Molenda, Polskie Stronnictwo Ludowe w Królestwie Polskim, Warszawa 1965, s. 31-35. Organem prasowym stronnictwa stało się przejęte od Wydziału Narodowego Lubelskiego wychodzące w Lublinie czasopismo „Polska Ludowa” której trzon redakcji stanowili w tym czasie: Maria Dąbrowska, Paweł Jankowski i Aleksander Bogusławski.

Program W dniach od 11 do 13 czerwca 1916 obradował w Lublinie pierwszy Walny Zjazd Polskiego Stronnictwa Ludowego, na który przybyło około 100 osób, z których większość stanowili chłopi. Obradami zjazdu kierowało prezydium złożone z Wacława Dunina, Kazimierza Mastalerza (przewodniczący obrad), Franciszka Mamczarza, Feliksa Winiarczyka i Władysława Fijałkowskiego. Najważniejszym zadaniem zjazdu było przedyskutowanie i uchwalenie programu PSL.Pierwszy jego projekt został przygotowany przez Aleksandra Bogusławskiego. Stał się on przedmiotem prac powołanej przez zjazd komisji programowej a następnie ożywionej dyskusji wśród uczestników zjazduJan Molenda, Polskie Stronnictwo Ludowe ..., s. 41-42. Ostatecznie uchwalony przez zjazd program stronnictwa składał się z pięciu części przedstawiając kolejno cele polityczne, społeczno-gospodarcze oraz zadania Stronnictwa w dziedzinie opieki nad bezrolnymi, oświaty, moralności i zdrowia publicznego.

Wyraźnie opowiedziano się za niepodległością Polski, stwierdzając w pierwszym punkcie programu, że "PSL dąży przede wszystkim do zdobycia zupełnej niepodległości narodu polskiego, bo pod rządami obcymi potrzeby ludowe, choćby były najłagodniejsze nie mogą być zaspokojone."Program Polskiego Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1916, s. 3 Zapowiadano także zorganizowanie samoobrony "przeciwko wszelkim zakusom wynaradawiania" jak również "zamachom na nasze prawa narodowe." Dalszych 8 punktów programu omawiało formę niepodległego państwa polskiego który określano jako "Polskę Ludową" opartą na "szerokiej i demokratycznej konstytucji, oddającej w ręce ludu wszelką władzę ustawodawczą, uchwalanie podatków i prawo kontroli nad zarządem kraju." Również sądownictwo miało być tak zorganizowane by "wymiar sprawiedliwości był łatwy i dostępny dla wszystkich"Program Polskiego Stronnictwa Ludowego ..., s. 4. Polskie Stronnictwo Ludowe zapowiadało szeroki "rozwój samorządu w kraju", a zwłaszcza oparcie na "szerokich podstawach samorządu gminnego" W niepodległej Polsce miały być wprowadzone szerokie swobody polityczne: równość wobec prawa, zniesienie przywilejów równouprawnienie kobiet, wolność osobista, wolność druku, zgromadzeń i stowarzyszeńProgram Polskiego Stronnictwa Ludowego ..., s. 3-4. W programie rolnych zadeklarowano iż Stronnictwo dąży: "a) do utworzenia największej ilości samodzielnych gospodarstw rolnych, dostępnych do nabycia dla bezrolnego ludu, b) do zaokrąglenia osad małorolnych i karłowatych do obszaru koniecznego dla wyżywienia rodziny i dla rozwoju rolnictwa w krajuProgram Polskiego Stronnictwa Ludowego ..., s. 5. Program PSL w dziedzinie oświaty domagał się wprowadzenia powszechnego, bezpłatnego i obowiązkowego nauczania.Dalej program zapowiadał, że stronnictwo zwalczać będzie sobkostwo i pijaństwo oraz wzbudzać "w duszach ludu gorące umiłowanie sprawy ojczystej i dobra publicznego."Program Polskiego Stronnictwa Ludowego ..., s.7

Organizacja Stosunki wewnątrzpartyjne regulowała Ustawa organizacji Polskiego Stronnictwa LudowegoUstawa organizacji Polskiego Stronnictwa Ludowego, Warszawa 1916, Członkami stronnictwa mogli być "wszyscy drobni rolnicy i pracujący na roli, którzy żyją z pracy rąk własnych", jedyny wyjątek czyniono dla działaczy ludowych ale pod warunkiem, że będą oni reprezentować interesy chłopów i dla ich dobra pracować. Najniższą jednostkę organizacyjną stanowiło koło które tworzyli członkowie jednej wsi, gminy lub miejscowości. Kołami kierowały zarządy złożone z przewodniczącego, skarbnika i sekretarza. Wyższą jednostkę organizacyjną stanowił okręg w ramach którego najwyższą władzę stanowił zjazd okręgowy. Organami kierującymi okręgami pozostawały rady okręgowe i zarządy okręgowe. Władzami centralnymi PSL były: Zjazd Walny, Rada Główna i Zarząd Główny. Na drugim Zjeździe stronnictwa w Warszawie (22-23 lutego 1917) powołano nowy Zarząd Główny w skład którego weszli: Tomasz Nocznicki (prezes), Stanisław Osiecki, Aleksander Graff, Juliusz Poniatowski, Błażej Stolarski, Zygmunt Nowicki, Aleksander Bogusławski i Jan PohoskiJan Molenda, Polskie Stronnictwo Ludowe ..., s. 62.. Kolejne zmiany w tym zakresie nastąpiło na Walnym Zjeździe w Warszawie (27 – 28 stycznia 1918) gdy w związku ze zmianami statutowymi wybrano nowy piętnastoosobowy skład ZG – który od tego czasu tworzyli: Kazimierz Bagiński, Aleksander Bogusławski, Błażej Dzikowski, Aleksander Graff, Antoni Jaros, Teofil Kurczak, Tomasz Nocznicki (wiceprezes), Zygmunt Nowicki, Michał Ołdakowski, Stanisław Osiecki, Juliusz Poniatowski (wiceprezes), Jan Smoła, Błażej Stolarski (prezes), Stanisław Thugutt (sekretarz) i Romuald Wasilewski.Jan Molenda, Polskie Stronnictwo Ludowe ..., s. 161 Zapleczem partii były cały czas rosnące wpływy stronnictwa na wsi, głównie wśród średniorolnych chłopów. Wśród struktur PSL na czoło w zakresie ilości organizacji i członków wybijały się dwa okręgi: lubelski i kielecki. W 1918 PSL miało już 18 tys. członków. Od stycznia 1917 centralnym organem partii stało się wychodzące w Warszawie – „Wyzwolenie”.

Działalność W ramach układu sił kształtującego się podczas I wojny światowej w Królestwie Polskim PSL stanowiło część lewicy niepodległościowej. Te związki wyrażały się zarówno uczestnictwem działaczy stronnictwa w regionalnych oraz centralnych reprezentacjach politycznych takich jak Centralny Komitet Narodowy i Komisja Porozumiewawcza Stronnictw DemokratycznychSzerzej na ten temat Jerzy Z. Pająk, O rząd i armię. Centralny Komitet Narodowy (1915-1917), Kielce 2003. PSL wspierało także działające na terenie wiejskim struktury Polskiej Organizacji Wojskowej oraz Ligi Kobiet Pogotowia Wojennego. W sporze Józefa Piłsudskiego z Władysławem Sikorskim w sprawie werbunku do Legionów i kształtu przyszłej polskiej armii opowiadano się po stronie tego pierwszego. Politycy PSL wzięli również udział w tworzeniu Rady Narodowej i Tymczasowej Rady Stanu. Na wsi Królestwa konkurowano z powodzeniem z bardziej prawicowym Zjednoczeniem Ludowym. W końcowym okresie wojny stało się najsilniejszą partią chłopską na tym terenie. Wynikało to z faktu, że działalność polityczna i społeczno-ekonomiczna stawała się od wiosny 1917, a zwłaszcza w 1918 zbieżna z żądaniami i nastrojami przeważającej części chłopów.

Lata 1918–1922 Na jesieni 1918 kiedy przegrana państw centralnych w wojnie światowej stawała się faktem, a jednocześnie rozpadały się struktury okupacji austro-węgierskiej stronnictwo od 1 listopada 1918 noszące nazwę PSL „Wyzwolenie” włączyło się do działań mających wyłonić władze odradzającego się państwa polskiego. Stąd partia poparła i współtworzyła lewicowy Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej, powstały 7 listopada 1918 r. w Lublinie, pod kierownictwem Ignacego Daszyńskiego. Przedstawiciele PSL „Wyzwolenie” mieli otrzymać pięć stanowisk: resort rolnictwa (Juliusz Poniatowski), resort spraw wewnętrznych (Stanisław Thugutt), resort oświaty (Gabriel Dubiel) oraz dwa stanowiska ministrów bez teki (Błażej Stolarski i Tomasz Nocznicki). Ostatecznie stanowiska ministrów otrzymali Poniatowski, Thugutt i Nocznicki, Stolarski został wiceministrem, zaś resort oświaty pozostał nieobsadzony

W skład gabinetu Jędrzeja Moraczewskiego weszło dwóch przedstawicieli PSL „Wyzwolenie” – Stanisław Thugutt (minister spraw wewnętrznych) i Tomasz Nocznicki (minister bez teki).

W trakcie wyborów do Sejmu Ustawodawczego, na listę PSL „Wyzwolenie” zagłosowało ok. 840 tys. wyborców. To umożliwiło partii wprowadzenie 57 posłów w skład izby. 9 października 1919 r. doszło do zjednoczenia sejmowych PSL „Wyzwolenie” i PSL „Piast”. Jednak już w marcu 1920 r. 24 posłów wystąpiło z tego drugiego klubu, na znak protestu wobec negocjacji Wincentego Witosa z prawicą parlamentarną i rezygnacji z forsowania radykalnej reformy rolnej. Nowy klub sejmowy PSL „Wyzwolenie”, godził się na reformę rolną, uchwaloną 10 VII 1919 r., ale domagał się ujednostajnienia warunków reformy w Poznańskiem i na kresach wschodnich z centrum kraju, porozumienia się z kurją rzymską co do wywłaszczenia ziem duchowieństwa, wreszcie przyśpieszenia wykonania reformy.

Lata 1922–1927 thumb|Posłowie i senatorowie klubu parlamentarnego PSL „Wyzwolenie” w Sejmie we wrześniu 1925 r. Widoczni m.in.: Juliusz Poniatowski, Zygmunt Nowicki, Saturnin Osiński, Jan Woźnicki i Jerzy Barański.