Witold Antoni Zatoński (ur. 11 czerwca 1942 w Wołominie) – polski lekarz, specjalista chorób wewnętrznych, epidemiolog i ekspert zdrowia publicznego.

Życiorys W 1966 r. ukończył studia w Akademii Medycznej we Wrocławiu i w latach 1967–1979 pracował w tejże uczelni jako lekarz internista, biochemik. W 1970 r. uzyskał specjalizację I stopnia, a w 1974 specjalizację II stopnia z zakresu medycyny wewnętrznej. W 1974 r. uzyskał stopień doktora nauk medycznych w zakresie chorób wewnętrznych. Doktorat został wyróżniony nagrodą Przewodniczącego Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia. W 1978 uzyskał habilitację w zakresie chorób wewnętrznych (Akademia Medyczna we Wrocławiu). W 1989 uzyskał tytuł naukowy profesora (nadany przez Prezydenta RP). W 2014 został uhonorowany tytułem doktora honoris causa Uniwersytetu w Aberdeen w Wielkiej Brytanii, a w 2024 również Uniwersytet Kaliski odznaczył go tytułem doktora honoris causa.

Przez 37 lat (1979–2016) kierował, jako Pełnomocnik Dyrektora w Centrum Onkologii - Instytucie im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie, Zakładem Epidemiologii i Prewencji Pierwotnej i Wtórnej Nowotworów. W latach 1994–2016 był Dyrektorem Collaborating Center Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w Warszawie.

W 2016 roku został Dyrektorem Instytutu-Europejskie Obserwatorium Nierówności Zdrowotnych Akademii Kaliskiej im. Prezydenta Stanisława Wojciechowskiego (od 1 października 2023 roku przekształconej decyzją Sejmu w Uniwersytet Kaliski).

Profesor Witold Zatoński jest badaczem koncentrującym swoje zainteresowania nad zdrowotnymi następstwami palenia tytoniu. Jest jednym z najważniejszych badaczy w tym zakresie w Polsce i na świecie. Było to powodem powierzenia mu roli Pełnomocnika Współprzewodniczącego Narodowego Programu Ograniczenia Zdrowotnych Następstw Palenia. Minister Zdrowia powierzył mu w latach 1988–2010 rolę Pełnomocnika Ministra Zdrowia, Wiceprzewodniczącego Narodowego Programu Walki z Rakiem. Jego pozycja ekspercka była przyczyną, że wicepremier Rady Ministrów, minister finansów prof. Leszek Balcerowicz powołał go w latach 1999–2000 na swojego doradcę – członka Gabinetu Politycznego. Profesor Zatoński w latach 1996–2004 pełnił funkcję Doradcy ds. Zdrowia Publicznego kolejnych premierów Rządu Rzeczpospolitej Polskiej, m.in. Premiera Włodzimierza Cimoszewicza. Z powodu Jego pozycji w świecie międzynarodowym Dyrektor Europejskiego Biura Światowej Organizacji Zdrowia w Kopenhadze powołał go w latach 1994–2016 na Dyrektora Collaborative Center Światowej Organizacji Zdrowia.

Jego zainteresowania naukowe są bardzo szerokie i obejmują biochemię molekularną (metabolizm krwinki czerwonej), informatykę medyczną (komputerowa rejestracja nowotworów złośliwych), epidemiologię opisową analityczną i kliniczną, choroby wewnętrzne, badania populacyjne retrospektywne i prospektywne przede wszystkim nowotworów, ale także schorzeń kardiologicznych i chorób alkoholowych (alkoholowa marskość wątroby) i epidemiologię zdrowia publicznego w Polsce i w Europie (patrz spis publikacji).

Największą część swojego życia naukowego poświęcił zapobieganiu rakowi płuca i innym chorobom tytoniowym. Przyczyną zainteresowania tymi problemami zdrowotnymi były doświadczenia młodego lekarza chorób wewnętrznych obserwującego gwałtowny wzrost zachorowań i umieralności na raka płuca, najpierw wśród mężczyzn, a później wśród kobiet. Badania profesora Zatońskiego udowodniły, że także w Polsce gwałtowny wzrost częstości palenia po II wojnie światowej doprowadził do epidemii tych schorzeń. Po postawieniu diagnozy epidemiologicznej, od początku lat 90. XX wieku rozpoczął szeroką kampanię zdrowia publicznego prowadzącą do zatrzymania epidemii, a następnie spadku zachorowalności (oraz umieralności) z powodu tego nowotworu. Kierował wynikającą z decyzji parlamentu polskiego uchwaloną w 1995 roku sejmową ustawą o ograniczeniu zdrowotnych następstw palenia tytoniu. Wprowadzona wielopłaszczyznowa kampania zdrowotna doprowadziła do bardzo znaczącego zmniejszenia liczby codziennych palaczy konwencjonalnych papierosów z 16 mln w 1980 roku do 7 mln w 2019 roku. Doszło do klasycznego spadku zachorowań i umieralności wynikającego z efektu: czas, kohorta, płeć po zmniejszeniu ekspozycji na czynnik sprawczy – palenie papierosów. Dane opublikowane w jednym z najbardziej prestiżowych czasopism medycznych Europy (Lancet 2017; 389: 1985–1906) wskazywały na spadek umieralności na raka płuca, jeden z najszybszych w Europie. Spadek umieralności był sterowany przez efekt czasu i kohorty.

W 2016 roku prof. Zatoński został Dyrektorem Instytutu Europejskie Obserwatorium Nierówności Zdrowotnych Uniwersytetu Kaliskiego. Od tej pory rozpoczął też kolejną interwencję przeciwko osłabieniu po roku 2015 polityki związanej ze zdrowiem publicznym, co doprowadziło do zahamowania poprawy przyrostu zdrowia (długości życia) i recesji zdrowia w Polsce (przede wszystkim z powodu chorób alkoholowych) m.in. publikując serię doniesień naukowych dokumentujących niekorzystne zmiany zdrowotne w Polsce w ostatnich latach przedstawione w wiodących czasopismach naukowych świata: The Lancet (Lancet Gastroenterol Hepatol 2020; 5(12): 1035) i Journal of the American Association (JAMA 2021; 325(11): 1108-1109).

W 2016 roku założył oraz sprawuje funkcję redaktora naukowego czasopisma Journal of Health Inequalities wydawanego przez Uniwersytet Kaliski i Fundację „Promocja Zdrowia”.

Główne stanowiska związane z działalnością naukową 1967–1979 pracownik Katedry i Kliniki Medycyny Wewnętrznej we Wrocławiu, kolejno na stanowiskach: stażysty, asystenta, starszego asystenta, adiunkta Przez 37 lat (1979–2016) kierował jako pełnomocnik Dyrektora w Centrum Onkologii Instytucie im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie Działem Rejestracji Epidemiologii Prewencji Pierwotnej i Wtórnej Nowotworów Od 2016 Dyrektor Instytutu - Europejskie Obserwatorium Nierówności Zdrowotnych, Uniwersytet Kaliski

Praca naukowa za granicą 1978–1979 stypendysta naukowy Fundacji Humboldta w Deutsches Krebsforschungszentrum (Niemieckie Centrum Badań nad Rakiem) w Heidelbergu 1980–1981 pobyt naukowy w London School of Hygiene and Tropical Medicine oraz w International Agency for Research on Cancer (IARC) Światowej Organizacji Zdrowia w Lyonie 1989–1990 Visiting Professor w Deutsches Krebsforschungszentrum (DKFZ) w Heidelbergu 1994– 2016 Dyrektor Collaborating Center Biura Europejskiego Światowej Organizacji Zdrowia, Kopenhaga (WHO) Po 1990 roku Profesor Honorowy/Wizytujący w wielu instytucjach naukowych na świecie, m.in.: Clinical Trial Service Unit, Green College, Oxford, Wielka Brytania; University of Aberdeen, Wielka Brytania; National Cancer Institute (NCI), Bethesda, USA; European Institute of Oncology, Mediolan, Włochy; University of Salford, Wielka Brytania; Centers for Disease Control and Prevention (CDC) Atlanta, USA; Finnish Cancer Registry, Helsinki, Finlandia; School of Public Health, Harvard University, USA;

Członkostwo w instytucjach, korporacjach i organizacjach naukowych Członek Polskiego Towarzystwa Internistów Wiceprzewodniczący Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Lekarskiego (1984–1991) Współtwórca Naczelnej Izby Lekarskiej Członek Polskiego Towarzystwa Biochemicznego Członek Polskiego Towarzystwa Onkologicznego Założyciel i członek Zarządu European Medical Association Smoking or Health Przewodniczący Komisji Epidemiologii (1993–1996) Komitetu Ekologii Człowieka PAN (od 1996 pod nazwą: Komitet Ekologii Człowieka i Promocji Zdrowia przy Wydziale Nauk Medycznych PAN); członek Komitetu Epidemiologii i Zdrowia Publicznego PAN (1999–2002) Członek Komitetu Prognoz 2000, Prezydium PAN (1996-2000) Członek grupy eksperckiej nadzorującej projekt Banku Światowego "Improve health status, close gap between Hungary and Western Europe" (3597-HU) (1997–2000) Przewodniczący projektu kontroli tytoniu w Europie Wschodniej i Centralnej, Międzynarodowa Unia Walki z Rakiem (UICC), Genewa Członek Zarządu Głównego Polskiej Unii Onkologii Założyciel i Kierownik Sekcji Epidemiologii i Prewencji Polskiego Towarzystwa Onkologicznego (1992–1999) Członek Komisji Profilaktyki Polskiego Towarzystwa Kardiologicznego (1993–1999) Wiceprezydent stowarzyszenia International Doctors Against Tobacco (1996–1998) Członek Zarządu ds. zdrowia publicznego, Open Society Institute, Nowy Jork (2002–2005) Członek Międzynarodowego Komitetu Sterującego European Society for Quality in Healthcare Honorowy Przewodniczący Stowarzyszenia Polskich Rejestrów Nowotworowych (od 2006) Członek Rządowej Rady Ludnościowej Członek Rady Sanitarno-Epidemiologicznej przy Głównym Inspektorze Sanitarnym (2008–2012)

Członek komitetów redakcyjnych czasopism „Nowotwory” od 1984 r., „Health Promotion” od 1986 r., „Polish Journal of Occupational Medicine & Environmental Health” 1987–2000, „European Journal of Oncology” od 1990 r., „Cancer Epidemiology, Biomarkers & Prevention” od 1991 r., „Tobacco Control” od 1992 r., „The Breast” 1992–2001, „Zdrowie Publiczne” 1993–2001, „Medycyna po Dyplomie” (polska wersja językowa „Postgraduate Medicine Poland”) od 1993 r., „Journal of Epidemiology and Biostatistics” od 1995 r., „Nicotine & Tobacco Research” od 1998 r., „Antyaging” od 2003 r., „Polish Population Review” od 2005; „Central European Journal of Medicine” od 2005 r.; „Health System in Transition” od 2006 r.; „Medycyna Wieku Rozwojowego” (komitet naukowy) od 2006 r.; „Medycyna Praktyczna. Onkologia” od 2007 r.; „Current Drug Abuse Reviews” od 2007 r.; „Oral Oncology” od 2007 r.; Journal of Health Inequalities od 2016 r. (współtwórca i Naczelny Redaktor Naukowy).

Badania naukowe W swojej pracy naukowej koncentrował się przede wszystkim na badaniach zdrowia, szczególnie epidemiologią nowotworów złośliwych i czynnikami warunkującymi stan zdrowia Polaków oraz innych mieszkańców Europy Środkowo-Wschodniej.

Działalność pozanaukowa Zastępca Krajowego Specjalisty ds. Onkologii (1985–1991) Konsultant Światowej Organizacji Zdrowia w zakresie walki z chorobami przewlekłymi i promocji zdrowia (od 1990) Przewodniczący Tobacco Control Project for Eastern and Central Europe – International Union Against Cancer (UICC) Członek Rady Sanitarno-Epidemiologicznej Ministra Zdrowia (1992–1997), Przewodniczący Komisji Epidemiologicznej Rady (1992–1994), zastępca Przewodniczącego Rady (1994–1997) Założyciel, Fundator i Prezes Zarządu Fundacji „Promocja Zdrowia” (od 1992) Konsultant Banku Światowego ds. walki z chorobami przewlekłymi i promocji zdrowia Koordynator ogólnokrajowego programu ograniczenia zdrowotnych skutków palenia tytoniu, Ministerstwo Zdrowia (1995–2012) Doradca ds. zdrowia publicznego Premiera Rządu RP Włodzimierza Cimoszewicza (1996–1997) Doradca ds. zdrowia publicznego, członek gabinetu politycznego Wicepremiera Rządu RP, Ministra Finansów Profesora Leszka Balcerowicza (1997–2000) Członek Committee for a Tobacco Free Europe, Światowa Organizacja Zdrowia, Regionalne Biuro dla Europy, Kopenhaga (1999–2002) Członek Rady Naukowej przy Ministrze Zdrowia w latach (2006–2014) Pełnomocnik Ministra Zdrowia ds. Prewencji Pierwotnej w Narodowym Programie Zwalczania Chorób Nowotworowych (od 2006) Członek Rady Sanitarno-Epidemiologicznej przy Głównym Inspektorze Sanitarnym (2008–2011)

Najważniejsze nagrody i odznaczenia (wybór) 1974 – Odznaka "Za wzorową pracę w służbie zdrowia" nadana przez Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej 1975 – Złoty Krzyż Zasługi nadany przez Przewodniczącego Rady Państwa 1985 – Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski 1991 – Złoty Medal nadany przez Kwaterę Główną Światowej Organizacji Zdrowia (WHO, Genewa) 1993 – Medal Miasta Paryża nadany przez Jacques’a Chiraca za pracę dla poprawy zdrowia mieszkańców Europy Wschodniej 1997 – Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski. nadany przez Prezydenta RP za pracę dla poprawy zdrowia Polaków