thumb|Domniemany autoportret Villarda de Honnecourt (fragment karty 2r) thumb|Strona ze szkicownika Villarda de Honnecourt (17r) thumb|Strona ze szkicownika Villarda de Honnecourt (23r) Villard de Honnecourt (ur. ok. 1200? w Honnecourt-sur-Escaut, zm. ?) – autor zachowanego do dziś szkicownika, być może architekt i budowniczy.
Znajdujący się w zbiorach Francuskiej Biblioteki Narodowej niewielki szkicownik Villarda jest jedynym śladem istnienia jego autora. Z wyjątkiem tego dzieła Villard nie pojawia się w żadnym znanym dokumencieC.F. Barnes, The 'Problem' of Villard de Honnecourt [w:] Les Bâtisseurs des Cathédrales Gothiques, Strasbourg, 1989, s. 209-223 [na:] https://web.archive.org/web/20080723153700/http://www.villardman.net/problem.html, tak więc nie wiadomo o nim nic ponad to, co narysował i napisał w swoim albumiku: ani kiedy się urodził i zmarł, ani jaki wykonywał zawód czy w jakim celu wykonał szkicownik. Dzięki jego zapiskowi na pierwszej stronie wiadome jest dziś jego imię (Villard) i miejsce pochodzenia (Honnecourt-sur-Escaut). W książeczce tej, na 33 kartach, zamieścił także około 250J. Jarzewicz, Rysunek architektów średniowiecza (Villard de Honnecourt i inni) [w:] Disegno – rysunek u źródeł sztuki nowożytnej, Toruń 2001, s. 73. rysunków, przedstawiających m.in. ludzi, architekturę (w tym plany, urządzenia, motywy dekoracyjne i zwierzęta). Jest to dzieło wyjątkowe, gdyż większość zachowanych do dziś szkicowników pochodzi z okresu późniejszego. Pominąwszy rysunek klasztoru Sankt Gallen, najwcześniejsze znane rysunki architektoniczne, pochodzą z XIII wieku, tak jak szkicownik Villarda (jest więc zatem także jednym z najwcześniejszych zachowanych dzieł zawierających rysunki architektoniczne).
Villard Jak wspomniano, nieznany jest zawód Villarda, choć w większości opracowań wymieniany jest on jako architekt lub budowniczyTak podaje np. A. Dulewicz w Encyklopedii sztuki francuskiej, Warszawa 1997, s. 476.. Twierdzenie to powszechnie występuje w literaturze od 1849 roku i powtarzane jest za Jules'em Quicheratem (Notice sur l'album de Villard de Honnecourt, architecte du XIIIe siècle), który już w podtytule swojej publikacji określił Villarda jako architekta z XIII wieku. Co więcej, Quicherat uznał Villarda za współautora planu z karty 15r (zapewne niezrealizowany) i architekta katedry w CambraiJ. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 241.. Mâle uznał wręcz, że Villard był człowiekiem bardzo zajętym, podróżującym aż na końce świata chrześcijańskiego, by tam budować kościołyÈ. Mâle, L’art religieux du XIIIe siècle en France, Paris 1958, s. 54.. Później Villardowi przypisano absydę kolegiaty w Saint-QuentinR. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 136; É. Mâle, L’art religieux du XIIIe siècle en France, Paris 1958, s. 54..
Po raz pierwszy wątpliwość, czy Villard de Honnecourt był faktycznie zawodowym architektem wysunął Carl F. Barnes w 1977 roku. Jego zdaniem rysunki nie świadczą o tym, że to Villard zaprojektował przedstawione na nich budowle. Co więcej, tylko około 16% wszystkich rysunków stanowią przedstawienia architektury, co w jego opinii jest zbyt małą liczbą, jeśli założyć, że Villard był architektem. Barnes ostrożnie sugerował, że Villard mógł być raczej złotnikiem niż architektem. Poglądy Barnesa można zreasumować jego stwierdzeniem, iż brak jest dowodów, że Villard zbudował gdziekolwiek jakikolwiek kościół. Przypuszczenie Barnesa, że Villard nie był architektem, popiera jednak mniejszość badaczyJ. Jarzewicz, Rysunek architektów średniowiecza (Villard de Honnecourt i inni) [w:] Disegno – rysunek u źródeł sztuki nowożytnej, Toruń 2001, s. 72.. Inna hipoteza mówi, że Villard mógł być jednym z wielu zakonników, którzy są wymieniani przy okazji budowy katedr. Ich dokładna rola nie jest dziś znana i trudno stwierdzić, czy występowali oni tylko w roli osób zamawiających lub ich wysłanników czy też może brali udział w planowaniu i prowadzeniu budowy. Na stan duchowny Villarda może wskazywać szeroka wiedza i wykształcenie, które widoczne są w jego rysunkach i kaligraficzne pismo, charakterystyczne dla tego typu osobyR. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 21..
Ze szkicownika Villarda wynika, iż jego autor dużo podróżował. Sam wyznał: Byłem w wielu krajachW oryginale: J’ay esté en moult de terres. Cytat za: J. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 240.. Trasa jego wędrówki jest rekonstruowana na podstawie szkiców i towarzyszących im opisów. We Francji przebywał w Vaucelles i Cambrai (plan kościoła Notre-Dame – 14v), w Laon (plan wieży – 9v, elewacja – 10r), Reims (okno – 10v, rzut filara – 15v), Meaux (plan kościoła Saint-Etienne – 15r), Chartres (rozeta zachodnia – 15v). Oprócz tego dotarł do Lozanny (rozeta – 16r) i na Węgry.
Nie wiadomo, po co Villard stworzył swój album. Część autorów uważa dzieło Villarda za podręcznik dla innych architektów, część za zbiór ówczesnej wiedzy architektonicznej (rodzaj encyklopedii czy kompendium), a inni za podróżny szkicownik.
Szkicownik Szkicownik jest rękopisem, zawierającym zszyte ze sobą 33 pergaminowe karty, których wymiary różnią się między sobą – szerokość waha się od 15 do 16 cm, a wysokość od 23 do 24 cmJ. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 238.. Karty są z obu stron pokryte rysunkami i notatkami wykonanymi piórkiem, a naszkicowanymi wcześniej ołowianym sztyftem. Oprawiony jest w okładkę z brązowej świńskiej skóryThe Dictionary of Art, 1996, t. 32, s. 570.. Obecnie przechowywany jest we Francuskiej Bibliotece Narodowej w Paryżu (MS. Fr. 19093).
W notatniku znajdują się liczne rysunki (budynków, elementów architektonicznych, rzeźb, ludzi, zwierząt, urządzeń), którym towarzyszą opisy. Notatki zapisane są minuskułą w XIII-wiecznym dialekcie pikardyjskim. Jeden z zapisków, z odwrotnej strony pierwszej karty, brzmi: Villard de Honnecourt pozdrawia was i prosi tych, którzy będą korzystać w pracy z pomocy, jakie są w tej książce zawarte, pomodlić się za jego duszę i wspomnieć go. Bo w książce tej można znaleźć dobrą radę o wielkiej sztuce murowania i konstrukcji, znajdziecie też tu sztukę rysowania i jej podstawy, tak jak tego dyscyplina geometrii uczyPolskie tłumaczenie za: M. Walicki, Sam na sam z Villardem, "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. I, z. 1, s. 7. W oryginale notatka ta brzmi: Wilars de Honecort vos salue, et si proie a tos ceus qui de ces engiens ouverront, con trovera en cest livre, qu’ il proient por s’ arme et qu’il lor sovienge de lu ; car en cest livre puet on trover grant consel de le grant force de maconerie et des engiens de carpenterie ; et si troverés le force de le portraiture les traits ensi come li ars de jometri le command et ensaigne (cytat za: J. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 239).. Na dalszych stronach znajdują się kolejne zapiski.
Czas powstania szkicownika zgodnie określany jest na XIII wiek, a dokładniej lata 1230-1235. Villard nie był jedynym autorem szkicownika – w późniejszym okresie dodano do niego rysunki i notatki. W 1666 roku właścicielem szkicownika był André Félibien, historyk z dworu Ludwika XIV. On też w swojej publikacji Entretiens sur les vies et les ouvrages des plus excellents peintres anciens et moderns (Paris 1666) wymienił VillardaJ. T. Frazik, Najstarszy średniowieczny podręcznik architekta, "Czasopismo Techniczne", 1991, s. 1. C.F. Barnes w Villard de Honnecourt, the Artist and his Drawings: a Critical Bibliography, Writings from 1666 to 1849 [na:] https://web.archive.org/web/20090210081844/http://www.villardman.net/bibliography/bibliog.html uznał ją za najprawdopodobniej najwcześniejszą publikację wymieniającą Villarda. Natomiast R. Bechmann jako pierwszą podaje publikację dopiero z roku 1825, autorstwa André Pottiera (R. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 79).. Od 1795 roku notatnik stanowi własność francuskich zbiorów państwowych. Po raz pierwszy rysunki opublikowano w połowie XIX wieku, w okresie szczególnego zainteresowania gotykiem.
Zachowana dziś liczba kart jest mniejsza niż pierwotna. Na odwrocie ostatniej karty znajduje się dopisek z XV wieku, informujący, iż wówczas szkicownik liczył 41 kart, czyli o 7 więcej niż obecnie. Niewykluczone jednak, że zaginęło jeszcze więcej: R. Bechmann uważa, że łącznie brakuje 13 kart; pojawiają się także hipotezy o 23-29 kartach, co łącznie mogłoby dać nawet 58 zaginionych stron rysunków i notatekR. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 23, 72-73..
Wybrane karty Ilustracja Karta Opis 100px|center 1v Rysunki: 15 postaci, z których 12 siedzi (na podstawie inskrypcji są identyfikowani jako apostołowie)R. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 72.. Tekst: Villard de Honnecourt pozdrawia was i prosi tych, którzy będą korzystać w pracy z pomocy, jakie są w tej książce zawarte, pomodlić się za jego duszę i wspomnieć go. Bo w książce tej można znaleźć dobrą radę o wielkiej sztuce murowania i konstrukcji, znajdziecie też tu sztukę rysowania i jej podstawy, tak jak tego dyscyplina geometrii uczyPolskie tłumaczenie za: M. Walicki, Sam na sam z Villardem, "Kwartalnik Architektury i Urbanistyki", t. I, z. 1, s. 7.. U góry: Tu możesz znaleźć figury dwunastu apostołów. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 72..100px|center2 r Rysunki: ślimak. Mężczyzna w podróżnym stroju. Na podstawie dopisku przyjmowany za autoportret. Quicherat uważa go żołnierza ubranego w kolczugę, tunikę, hełmJ. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 290-291.. Zdaniem Bechmanna nic nie przemawia za traktowaniem go jako portretu. Tekst: De Honnecourt, ten, który był na Węgrzech. Dopisek ten jest późniejszy.100px|center3v Rysunki: alegoryczne przedstawienia pokory i pychy. Pokora ukazana jest jako kobieta w welonie, trzymająca dysk z wizerunkiem gołębicy, pycha jako mężczyzna spadający z koniaJ. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 289.. Tekst: towarzyszy rysunkom, pozwalając na identyfikację tych przedstawień100px|center4v Rysunek: personifikacja Kościoła, bogato ubrana, w koronie, trzymająca labarum i kielich.100px|center5r Rysunek: perpetuum mobile Tekst: Często mistrzowie szukali między sobą sposobu na stworzenie koła, które samo by się obracało. Oto jak można to zrobić przy pomocy nieparzystej liczby młotków albo rtęciJ. Quicherat, Notices sur l’album de Villard de Honnecourt [w :] idem, Mélanges d’archéologie et d’histoire, Paris 1886, s. 246..100px|center5v Rysunki: ornamenty, wzorowane na jakichś medalionach i archiwoltachE. Viollet-le-Duc, Album de Villard de Honnecourt, architecte du XIIIe siècle, Revue archéologique, t. VII, 1863, s. 105.. Ludzie-liście, podobni do rzeźb z ChartresR. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 127..100px|center6v Rysunki: jeden z nich opisany jako maison d'un horloge (dosł. dom na zegar) – może korpus dużego zegara do pomieszczenia, a może wieżaR. Bechmann, Villard de Honnecourt. La pensée technique au XIIIe siècle et sa communication, Paris 1991, s. 114.. Drugi to zwierzę fantastyczne w kształcie litery S.