Synagoga Churba (, Bet ha-Keneset ha-Churba, dosł. „ruina”), znana także jako Churbat Rabbi Jehuda ha-Chasid (dosł. „ruina rabina Jehudy Chasida”) – synagoga w Jerozolimie, w Dzielnicy Żydowskiej Starego Miasta.

Synagoga została zbudowana na początku XVIII wieku z inicjatywy pochodzącego z Polski rabina Jehudy Chasida, który przybył do Jerozolimy wraz z grupą Aszkenazyjczyków jako jej przywódca. Budowa synagogi była kosztowna, w związku z czym jej budowniczowie zaciągali pożyczki u miejscowych Arabów. Nie mogąc ściągnąć długów, wierzyciele w 1721 roku zniszczyli synagogę i spalili jej wyposażenie. Budowla przez wiele lat znajdowała się w stanie ruiny i przez to zyskała nazwę churbat rabbi Jehuda ha-Chasid („ruina rabina Jehudy Chasida”). W latach 1856–1864 na miejscu ruin powstała nowa synagoga, którą zbudowali aszkenazyjscy, pochodzący z Litwy uczniowie rabina Eliasza ben Salomona Zalmana i chociaż została oficjalnie nazwana synagogą Bet Ja’akow (tłum. dom Jakuba), okoliczni mieszkańcy wciąż określali ją zwyczajową nazwą Churba („ruina”). Nowa budowla stała się głównym punktem żydowskiego życia duchowego w mieście, a także pełniła rolę głównego miejsca modlitw aszkenazyjskich rabinów, zarówno z Jerozolimy, jak i całej Ziemi Izraela. 27 maja 1948 roku synagoga została celowo zniszczona przez jordańskich żołnierzy Legionu Arabskiego podczas bitwy o Stare Miasto Jerozolimy, będącej częścią I wojny izraelsko-arabskiej.

Po zdobyciu przez Izrael wschodniej Jerozolimy w czasie wojny sześciodniowej w 1967 roku, pojawiły się projekty budowy nowej synagogi na miejscu zniszczonej budowli (m.in. Louisa Kahna, znanego amerykańskiego architekta), jednak żaden z nich nie został ostatecznie zrealizowany. W 1978 roku wybudowano nad ruinami synagogi łuk pamiątkowy, będący w istocie rekonstrukcją jednego z czterech kamiennych łuków, które niegdyś podpierały potężną kopułę synagogi. Łuk ten z czasem stał się znaną atrakcją turystyczną Dzielnicy Żydowskiej, uwiecznianą na fotografiach i pocztówkach. W 2000 roku rząd Izraela zaaprobował plany odbudowy synagogi. Prace budowlane nad rekonstrukcją synagogi Churba rozpoczęły się pod koniec 2005 roku, z kolei 15 marca 2010 roku odbudowana synagoga została oddana do użytku.

Historia Początki Podczas przeprowadzonych w czasie od lipca do sierpnia 2003 roku badań archeologicznych na terenie, na którym znajdowały się ruiny Synagogi Hurwa odkryto ślady osadnictwa z czasów istnienia Pierwszej (VIII-VI wiek p.n.e.) i Drugiej Świątyni (I wiek n.e.), a także z okresu bizantyńskiego i mameluckiego. Wśród znalezisk znalazły się m.in. trzy kamienne wanny do kąpieli rytualnych (mykwy). W czasach Judy ha-Nasiego na tym terenie znajdowała się synagoga. Od XIII wieku mieścił się na nim dziedziniec, będący siedzibą związku wspólnoty aszkenazyjskiej w Jerozolimie. W 1488 roku Obadiah ben Abraham Bartenura opisał dziedziniec jako duży obiekt z wieloma domami, użytkowanymi wyłącznie przez Żydów aszkenazyjskich, w sąsiedztwie „synagogi zbudowanej na filarach”, co odnosiło się do Synagogi Ramban. Synagoga ta była używana wspólnie przez Żydów aszkenazyjskich i sefardyjskich do 1586 roku, kiedy to została skonfiskowana przez władze osmańskie.

XVIII wiek: synagoga Judy Chasyda W październiku 1700 roku grupa około pięciuset Aszkenazyjczyków pod przywództwem pochodzącego z Polski rabina Judy Chasyda przybyła z Europy do Jerozolimy. Byli oni mistykami, którzy osiedlając się w Jerozolimie i prowadząc ascetyczne życie, mieli zamiar przyspieszyć nadejście ery mesjanistycznej. Kilka dni po przybyciu do miasta grupa zakupiła od miejscowych władz teren dawnego, aszkenazyjskiego dziedzińca pod budowę synagogi, lecz po nagłej śmierci Judy Chasyda członkowie grupy w wyniku straty lidera zatracili swe mesjanistyczne nadzieje, a ich społeczność zaczęła się rozpadać. Niedługo później ci, którym udało się objąć przywództwo nad grupą rozpoczęli starania o budowę synagogi zainicjowanej przez Judę Chasyda, jednak ten projekt okazał się być kosztowny. Przywódcy musieli przekupywać osmańskie władze, aby te umożliwiały kontynuację prac. Nieprzewidziane wydatki związane z budową, problemy finansowe i ciężar różnych podatków sprawiły, że fundusze szybko się wyczerpały, przez co zostali zmuszeni do zaciągania pożyczek u miejscowych Arabów, co doprowadziło do poważnego zadłużenia. Groźby konfiskaty majątku ze strony pożyczkodawców spowodowały, że jeden z przywódców wspólnoty zdecydował się na podróż do Europy w celu pozyskania środków na spłatę pożyczek. Z roku na rok zadłużenie coraz bardziej rosło, a wierzyciele nie mogąc odzyskać długu w 1721 roku zniszczyli synagogę, zaś jej wyposażenie, tj. zwoje Tory i ławki spalili. Niedługo później przywódcy wspólnoty zostali uwięzieni, zaś wszystkich jerozolimskich Aszkenazyjczyków wygnano z miasta, a ich mienie skonfiskowano. Z biegiem lat na dziedzińcu zbudowano arabskie sklepy, a synagoga pozostała w stanie ruiny. Z tego względu zaczęła być nazywana Ruiną rabina Judy Pobożnego.

Lata 1812–1837: starania Perushimów o odbudowę synagogi Pomiędzy 1808 a 1812 rokiem w Palestynie osiedliła się inna grupa aszkenazyjskich Żydów – pochodzących z Litwy Perushimów, będących uczniami rabina Eliasza ben Salomona Zalmana (Gaona z Wilna). Miejscem ich osiedlenia było położone na północy miasto Safed, lecz niektórzy z nich chcieli zamieszkać w Jerozolimie i odbudować społeczność aszkenazyjską w mieście. Obawiali się jednak, że potomkowie arabskich wierzycieli wciąż trzymają stare weksle dotyczące zadłużenia członków grupy Judy Chasyda i że ich grupa może zostać obarczona odpowiedzialnością za spłatę. Ponadto ich dążeniom do przejęcia kontroli nad ruiną synagogi sprzeciwili się potomkowie Chasydów, którzy dokonali aliji w 1777 roku. Twierdzili oni, że synagoga nigdy nie należała do nich ani do ich przodków, oraz że oni sami mają ściślejsze związki z pierwotnymi właścicielami, a także większe prawa do terenu, na którym była położona.

Niemniej jednak pod koniec 1815 roku przywódca Perushimów z Safedu, Menachem Mendel ze Szkłowa przybył do Jerozolimy wraz z grupą wyznawców. Kierowali oni dążeniami całej wspólnoty Perushimów do odbudowy synagogi Judy Chasyda, która symbolizowała wydalenie Żydów aszkenazyjskich z Jerozolimy. W ten sposób chcieli zademonstrować przywrócenie aszkenazyjskiej obecności w mieście. Ponadto odbudowa jednej z jerozolimskich ruin miałaby symboliczne znaczenie kabalistyczne, a także mogłaby stanowić pierwszy krok do odbudowy całego miasta, co było warunkiem wstępnym przybycia Mesjasza.

W 1817 roku kilku przywódców Perushimów, w tym urodzony na Litwie złotnik Abraham Shlomo Zalman Zoref i Salomon Pach pojechali do Konstantynopola, w celu uzyskania specjalnego dekretu (firmanu) o niemożności egzekwowania długów od Aszkenazyjczyków przez zamieszkujących Jerozolimę Arabów. Dwa lata później ich starania odniosły sukces, a długi sprzed wieku zostały unieważnione. Wkrótce grupa weszła w posiadanie prawnego dokumentu dotyczącego własności terenu nabytego przez Judę Chasyda w 1700 roku, na którym w tamtym czasie znajdowały się zniszczone domy i sklepy zbudowane przez spadkobierców wierzycieli. Następnie podjęli w 1820 i w 1821 roku próby uzyskania od władz w Konstantynopolu innego firmanu, który umożliwiłby budowę na posiadanej działce dużej synagogi, lecz próby te zakończyły się niepowodzeniem.

Nie mogąc doczekać się zgody władz imperialnych na obudowę synagogi na dziedzińcu, Perushimowie chcieli się oprzeć na firmanie wydanym dla Żydów w 1623 roku, który pozwalał Żydom prowadzić budowy na ich własnych działkach. Po otrzymaniu dokumentu pomocniczego, wydanego w marcu 1824 roku przez Kadi z Jerozolimy mogli rozpocząć odbudowę domów na dziedzińcu, jednak w praktyce okazało się to być niemożliwe, z racji niemożności sprawowania faktycznej kontroli nad terenem z powodu protestów dzikich lokatorów i utrudnień ze strony lokalnych władz, które kwestionowały dokumenty potwierdzające zwierzchnictwo nad dziedzińcem.

Latem 1825 roku rabin Solomon Zalman Shapira wyruszył w długą podróż do Europy w celu uzyskania firmanów, które zapewniłyby Perushimom faktyczną władzę nad dziedzińcem oraz odwoływały wydalenie z Jerozolimy Aszkenazyjczyków, które Turcy planowali po wojnie z Rosją, a także zdobycia funduszy na pokrycie kosztów poniesionych przy próbach wykupienia dziedzińca. Jedynym celem, który udało się zrealizować zmarłemu w 1829 roku Shapirze, było odwołanie wydalenia, które uzyskał będąc w 1828 roku w Konstantynopolu, za sprawą wstawiennictwa pruskiego ambasadora i łapówki w wysokości 100 dukatów.

Zgoda Egiptu na odbudowę Po zaanektowaniu Jerozolimy przez Egipt w 1831 roku przed Perushimami otworzyły się nowe możliwości. Zaczęli oni wysyłać do paszy Muhammada Alego prośby o wydanie pozwolenia na odbudowę synagogi, jednakże obawy władcy o odchodzenie od dawnej tradycji muzułmańskiej oraz ograniczające renowacje lub budowy niemuzułmańskich obiektów kultu zapisy paktu Omara spowodowały, że pozwolenie nie zostało wydane. Jednak pięć miesięcy po trzęsieniu ziemi z maja 1834 roku przepisy zostały złagodzone co umożliwiło Sefardyjczykom prowadzenie prac remontowych w istniejących synagogach. Fakt ten spowodował wzmożenie wysiłków Aszkenazyjczyków w celu uzyskania pozwolenia na odbudowę Synagogi Hurwa.

Po podróży do Egiptu, 23 czerwca 1836 roku Abraham Shlomo Zalman Zoref mając poparcie austriackiego i rosyjskiego konsula w Aleksandrii oraz powołując się na wiedeńskiego barona Salomona Rothschilda uzyskał długo oczekiwany przez społeczność Perushimów firman umożliwiający odbudowę Synagogi Hurwa. Za decyzją Muhammada Alego o wydaniu zgody na inwestycję stała chęć stworzenia więzi finansowych i politycznych z Rotschildem, co z kolei przełożyłoby się na poparcie polityczne ze strony Austrii i Francji. W rzeczywistości udział Rotshilda w sprawie był fortelem. Jak tylko Zoref otrzymał firman, natychmiast skontaktował się z amsterdamskim urzędnikiem Zevim Hirschem Lehrenem i poprosił go o to, aby przeznaczone przez jego brata fundusze na budowę synagog w Palestynie, przekazać na odbudowę Synagogi Hurwa. Jednak Lehren miał wątpliwości, co do tego, czego w istocie dotyczyła treść dekretu Muhammada Alego, jako iż nie widniał w nim zapis o pozwoleniu na budowę dużej synagogi (w liście napisanym w 1849 roku przez przywódców jerozolimskiego kolelu Perushimów do brytyjskiego bankiera Mosesa Montefiore zostało potwierdzone, że firman z 1836 roku nie zezwala na budowę synagogi na dziedzińcu aszkenazyjskim, lecz tylko umożliwia budowę domów mieszkalnych na tym obszarze).

Inne inwestycje na terenie ruin