Muzeum Zamek w Oporowie, zamek Oporowskich – zabytkowy zamek we wsi Oporów pod Kutnem.
Ceglany zamek w stylu gotyckim wzniesiony w latach 1434–1449 przez biskupa kujawskiego Władysława Oporowskiego.
Dawniej stanowił centrum rozległych dóbr ziemskich rodu Oporowskich herbu Sulima. W 2007 wpisany do Państwowego Rejestru Muzeów.
Zaczątkiem zespołu zamkowego była rycerska wieża mieszkalna, wzniesiona na początku XV w. na sztucznej wyspie, usypanej pośrodku jednej z odnóg rzeki Słudwi. Później powstały mieszkalne budynki otaczające niewielki brukowy dziedziniec, mury obronne oraz półokrągła baszta z kaplicą na piętrze. Nad zamkiem góruje północno-zachodnia narożna wieża ozdobiona gotyckim sztyletem.
Mimo wielu przebudów dokonanych w XVII, XVIII i XIX w. nastąpiły tylko niewielkie zmiany. Pozostały po nich renesansowe stropy, barokowe otwory okienne na piętrze, klasycystyczne sztukaterie. Z około 1840 pochodzi przybudówka na dziedzińcu, tzw. „kredens” oraz neogotycki portal bramy wjazdowej i taras przed mostem. Zamek otacza krajobrazowy park założony w pierwszej połowie XIX w.
Pierwsza siedziba rodu Oporowskich Pierwsi przedstawiciele rodu thumb|400px|Wizerunek zamku z litografii Wincentego Kasprzyckiego, 1844 Oporów po raz pierwszy wymieniono w źródłach w 1363 roku. Budowę pierwszego dworu około roku 1350 przypisuję się Stefanowi, pierwszemu znanemu przedstawicielowi rodu, który był chorążym i sędzią łęczyckim. Grunty w okolicy Oporowa otrzymał prawdopodobnie od Kazimierza Wielkiego. Syn Stefana – Bogusław (kanonik gnieźnieński i archidiakon) przedstawiał się już w dokumentach jako Bogusław z Oporowa, co może świadczyć o tym, iż miejscowość była już w tym czasie siedzibą rodu.
Budowa i zniszczenie pierwszego dworu Dwór powstał prawdopodobnie w połowie XIV wieku Był to drewniany dom mieszkalny, postawiony na kamiennych fundamentach bez użycia zaprawy, o szerokości 18 m (po linii wschód-zachód). Nie ma pewności, czy była to budowla o charakterze obronnym, brak też śladów fosy wokół dworu. Budynek był chroniony w inny sposób, za sprawą położenia – w jego okolicy było wiele podmokłych łąk. Ostatecznie drewniany dwór spłonął w końcu XIV wieku, nieznane są dokładne przyczyny jego zniszczenia. thumb|left|280px|Zamek od strony południowo-zachodniej
Nowy i okazalszy dwór Budowa i wygląd Powstanie budowli przypisuje Mikołajowi Oporowskiemu, który już w 1392 roku pełnił ważny urząd, był podczaszym łęczyckim. Kolejny dwór także wybudowano z drewna (w miejscu, gdzie obecnie stoi tzw. domek szwajcarski), jednakże był on znacznie większy, posadowiony na szerszym fundamencie, a także podniesiony (około 0,8 m powyżej gruntu), by zapobiec dostawaniu się wilgoci do budynku. Szerokość budynku wyniosła 8 m, a wokół ustawiono drewniany plot, poza tym nie znaleziono śladów charakteru obronnego budowli. Dwór posiadał prawdopodobnie dwie kondygnacje naziemne oraz ogromny piec centralnego ogrzewania, zwany hypocaustum. Podobne piece posiadały później również pobliski kościół i klasztor. Budowa takiego pieca była w owym czasie bardzo kosztowna.
Dokument z 1428 roku potwierdza istnienie „curie” z zabudowaniami gospodarczymi i ogrodem. Owa curia stanowiła w tym czasie reprezentacyjną, okazałą siedzibę.
Dalsze losy W budynku tym mieszkali również goście Oporowskich, a w późniejszych latach także służba. Dwór funkcjonował, gdy stał już zamek. Mogli tam przebywać goście Władysława Oporowskiego – arcybiskupa gnieźnieńskiego, który miał wokół siebie liczne grono duchownych, orszak zbrojny, krewnych oraz urzędników i służbę.
Budowa zamku Pierwsze fortalicium Wzmianki o fortalicji w Oporowie pojawiały się w latach 1425, 1428 i 1428Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Księgi ziemskie łęczyckie, ks. 9, k. 85v-86. Utożsamiana jest ona z wieżą mieszkalną, wybudowaną zapewne dzięki staraniom Mikołaja Oporowskiego. Był to budynek o wymiarach 8,3 na 9,6 m. Posiadał trzy kondygnacje, położony na wyspie (około 2 m niżej niż obecny teren wyspy zamkowej), otoczonej fosą, stał opodal dworu Oporowskich. Do budowy niższych partii użyto kamienia, a do wyższych cegły. Nie ma śladów po przyporach we wschodniej części obiektu, co ma świadczyć o tym, iż od początku planowano budowę większego założenia, jakim był zamek. Wejście do wieży usytuowano około 2 m nad otaczającym terenem i można się tam było dostać zapewne po drabinie. Według klasyfikacji Leszka Kajzera, budowla ta miała charakter obronny, o tradycyjnych cechach, zbliżonych do drewnianych wolnostojących wież mieszkalnych.
Pierwsza faza budowy Nie jest pewne, czy pozostałe części zamku zaczęto budować już za życia Mikołaja Oporowskiego, który w ostatnich latach życia (czyli prawdopodobnie w czasie budowy zamku) pełnił urząd wojewody łęczyckiego. Za jego życia wybudowano oprócz wieży także zewnętrzne mury na wysokość przyziemia oraz studnię. Mury w części północno-wschodniej wyspy nie zostały przewiązane, bo grunt w tym miejscu był podmokły. Ponadto w części południowej zagęszczono grunt, stosując palowanie, by polepszyć statykę murów. Konstrukcje te zostały przysypane gliną, a na nich ułożono bruk kamienny. Później miał zostać wybudowany dom zamkowy, o wymiarach 9 m na 30,5 m. Miał on być usadowiony od wschodu, lecz wybudowano go na południu wyspy zamkowej. Prawdopodobnie śmierć Mikołaja Oporowskiego przerwała prace przy budowie zamku.
Powstanie zamku z inicjatywy biskupa włocławskiego Zamek wybudowano w całości za czasów Władysława Oporowskiego, najwybitniejszego przedstawiciela rodu i jednego z najznamienitszych dyplomatów swej epokiPoczet Prymasów Polski, Marceli Kosman, 1997, s.86. Pełnił urząd podkanclerzego koronnego na dworze Władysława Jagiełły, następnie biskupa włocławskiego, a potem także arcybiskupa gnieźnieńskiego i prymasa Polski, dzięki czemu miał fundusze na stworzenie okazałej budowli w swym rodzinnym mieście (Oporów miał już wtedy prawa miejskie). Budowa wymienianego w ówczesnych źródłach „castrum” trwała w latach 30. i 40. XV wieku, przez kilkanaście lat. Władysław w 1428 roku zobowiązał się do wybudowania zamku (a dokładniej, do „obmurowania rodzinnej siedziby”), zgodnie z ugodą, zawartą między swoim braćmi, czyli synami Mikołaja Oporowskiego w 1428 roku. Po śmierci ojca pierwotna budowla przypadła jego żonie, Krystynie, która nie była w stanie kontynuować prac, gdyż nie miała odpowiednich funduszy. Niedługo potem podzielono majątek między braci. Piotr Oporowski otrzymał rodzinną miejscowość i mógł doglądać budowy zamku, którą z kościelnej kasy fundował jego brat, Władysław. Wybudowanie zamku stanowiło okazję do podkreślenia świetności rodu. Według historyków sztuki, arcybiskup naśladował prawdopodobnie Zbigniewa Oleśnickiego, biskupa krakowskiego i kardynała, konkurenta Oporowskiego, który wybudował podobny zamek w Pińczowie.
Zmiana koncepcji budowy zamku Wymiary domu zamkowego zostały zmniejszone (8 m na 25 m), wyglądał on bardziej jak późnogotycki pałac niż typowy dom zamkowy. Cały obiekt miał charakter rezydencjonalno-reprezentacyjny, z funkcją obronną w dalszej kolejności. Ponadto, ów dom zamkowy usytuowano po stronie południowej, a nie wschodniej. Okna poszerzono, więc nie mogły służyć jako strzelnice w razie konieczności obrony, ale zamek był lepiej doświetlony. Badania architektoniczne sugerują, że zewnętrzne narożniki pałacu mogły zostać wzmocnione dodatkowymi przyporami, skierowanymi pod kątem prostym do budynku, podobnie, jak dawny Choczu. Kolejne części założenia zamkowego wybudowano i ukończono także w czasach Władysława Oporowskiego, o czym informowała płyta fundacyjna, nie zachowana do dzisiaj.
Wygląd pierwotnego obiektu Wejście do budynku i wygląd ogólny Do budynku można się było się dostać przez wejście na parterze, a na kolejne piętra przez klatkę schodową i drewniany podest, dzięki któremu można było udać się do kaplicy w baszcie, do czworobocznej wieży nad budynkiem bramnym oraz na koronę murów. Część wschodnia parterowego domu zamkowego zawierała sześć okien od strony dziedzińca (który był położony około 2 m niżej niż w XXI wieku), a także jedno na południe. Owa część wschodnia parteru posiadała także sklepienia, pozostałe pomieszczenia przykryto stropami. Na wyższych kondygnacjach okna wychodziły już tylko na zewnętrzną – południową stronę budynku.
Apartament arcybiskupa thumb|left|220px|Wnętrze kaplicy zamkowej. Apartament Władysława Oporowskiego znajdował się na drugim piętrze, w części wschodniej. Świadczy o tym między innymi pozostałość po locus secretus w postaci wystającego poza mur dużego kamienia. Podobne konstrukcje zachowały się w innych zamkach, choćby w Sierakowie czy Ząbkowicach Śląskich. W zamkach krzyżackich budowano natomiast specjalne wieże kloaczne, zwane danskerami.
Kaplica zamkowa Kaplicę umieszczono w baszcie (na rzucie półelipsy, o szerokości 5,5 m) po wschodniej stronie muru obwodowego, na wysokości drugiej kondygnacji. Kaplica została przykryta sklepieniem krzyżowo-żebrowym z trójpromieniem, a na zworniku umieszczono herb Sulima. Przy ścianie gotyckiej zbudowano mensę ołtarzową. Całość była oświetlona dzięki trzem wąskim, ostrołukowym oknom. Przedsionek tego pomieszczenia posiadał od strony dziedzińca szeroką, ostrołukową arkadę. Wejście do kaplicy ozdobione było przez portal z piaskowca i zawieszony nań herb Sulima, a także infułę biskupią, pastorał i trzy lilie z herbem arcybiskupstwa gnieźnieńskiego. Pod kaplicą wydzielono komorę z trzema strzelnicami, które umożliwiały ostrzał we wszystkie strony oprócz zachodniej.
Inne budynki, most i fosa Drugi budynek – drewniany, zbudowano po drugiej stronie dziedzińca, równolegle do domu mieszkalnego (zamkowego). Był on co najmniej dwukondygnacyjny, z pomieszczeniami gospodarczymi na parterze i wyżej – mieszkalnymi, prawdopodobnie wydzielonymi dla załogi i służby zamkowej. Wewnątrz znajdowała się studnia (z pierwszej fazy budowy zamku), opodal był także ogromny piec grzewczy typu hypocaustum.
Most nad fosą był także drewniany, prowadzący do budynku bramnego, wystającego z murów zamkowych. Obok wydzielono pomieszczenie dla odźwiernego lub straży.
Historia zamku i jego właścicieli Dalsze losy Oporowskich Oporowscy byli związani z wsią od jej początku, bo jak wiadomo, pierwsza wzmianka o wsi padła w 1363 roku. Dziedzic Oporowa, Bogusław (kanonik i archidiakon gnieźnieński), syn Stefana, „pojawił się jako świadek na dokumencie wystawionym przez Kazimierza Wielkiego”„Zbiór dokumentów zakonu oo. paulinów”, t.1: 1328-1464, oprac. J.Fijałek, Kraków 1938, s.86. To właśnie z ojcem Bogusława, Stefanem (chorążym i sędzią łęczyckim), łączy się wybudowanie pierwszego dworu Oporowskich. Z kolei Bogusław pojawił się też jako scholastyk w dokumencie notarialnym z 1376 i w 1396, w dokumencie wydanym przez arcybiskupa Dobrogosta. Miasto miało zostać założone na gruntach dawnej wsi. Autorzy nie są zgodni co do tego, kiedy założony „pierwotny” Oporów, mogło to być przed połową XII stulecia, lub też później.
Kolejne siedziby rodowe wznosili już najznamienitsi przedstawiciele rodziny. Mikołaj Oporowski był bratankiem i spadkobiercą Bogusława, synem Włodzimierza (podstolego i sędziego łęczyckiego). Za jego życia powstała prawdopodobnie jedynie wieża zamkowa. Budowę rezydencji rodzinnej dokończył Władysław Oporowski. Karierę w duchowieństwie zaczynał po studiach na uniwersytetach w Wiedniu i Bolonii od funkcji kanonika wrocławskiego, by w 1428 zostać podkanclerzym koronnym, a w 1449 – arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem Polski.
Sołłohubowie