Faeton żółtodzioby (Phaethon lepturus) – gatunek ptaka z rodziny faetonów (Phaethontidae) występujący w strefie tropikalnej i subtropikalnej na całym świecie. Nie jest zagrożony.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał François Marie Daudin w 1802. Przydzielił mu nazwę Phaëton lepturus. Holotyp pochodził z Mauritiusu. Obecnie IOC umieszcza gatunek w rodzaju Phaethon, wyróżniając 6 podgatunków. Taką samą ich liczbę uznają autorzy HBW i AviList. Część podgatunków może być uznana jedynie za odmiany barwne; osobniki podgatunku catesbyi wyróżniają się pomarańczowym dziobem, ograniczoną ilością białego na czubku skrzydła, różnicami w głosie u dorosłych i bardziej jednolitym ubarwieniem u młodych.
Podgatunki i zasięg występowania IOC wyróżnia następujące podgatunki: P. l. catesbyi von Brandt, JF, 1838 – Karaiby i Bermudy P. l. ascensionis (Mathews, 1915) – wyspy centralnego i południowego Atlantyku P. l. lepturus Daudin, 1802 – wyspy Oceanu Indyjskiego P. l. europae Le Corre & Jouventin, 1999 – wyspa Europa (Kanał Mozambicki) P. l. fulvus von Brandt, JF, 1838 – Wyspa Bożego Narodzenia P. l. dorotheae Mathews, 1913 – wyspy zachodniego i centralnego Pacyfiku.
Morfologia thumb|lewo|Osobnik młodociany. Wyspa Cousin Całkowita długość ciała 70–82 cm (w tym 33–45 cm przypada na wydłużoną część sterówek), rozpiętość skrzydeł 90–95 cm, masa ciała 220–410 g. Upierzenie w większości białe. Na skrzydle występuje czarny, biegnący na ukos pas, kilka zewnętrznych lotek I rzędu czarne. Sterówki również białe, środkowe są wydłużone. Na głowie od kantarka za oko biegnie czarny pas. Dziób szpiczasty, żółtopomarańczowy; tęczówka brązowa; nogi i stopy ciemnoszare. U podgatunku P. l. fulvus występuje upierzenie o złotawym czy też morelowym odcieniu.
Ekologia Faeton żółtodzioby przeważnie przebywa na otwartym oceanie lub na morzu w strefie tropikalnej i subtropikalnej, poza lęgami na wyspy uczęszczając celem zdobycia pokarmu. Żywi się głównie rybami, kałamarnicami i krabami. Nurkuje podobnie jak głuptaki z wysokości do 20 m. Żeruje samotnie lub w parach. Podczas sezonu lęgowego ptaki obu płci biorą udział w zalotach. Obejmują one równoległy lot (jeden ptak nad drugim) i jednoczesne wykonywanie akrobacji; ogon skierowany w dół może dotknąć lecącego w dole ptaka. Akrobacje obejmują płytkie ślizgi i lecenie zygzakiem.
Lęgi thumb|Jajo z kolekcji muzealnej Przedstawiciele P. lepturus mogą gniazdować cały rok. Gniazdują na klifach, tworząc luźne kolonie. Gniazdo mieści się w szczelinie skalnej, pod krawędzią skały lub w wydrapanym dołku pod osłoną, niekiedy w rozwidleniu gałęzi. Często miejsce na gniazdo wybierane jest podczas lotów tokowych; kopulacja odbywa się w miejscu przeznaczonym na gniazdo bez poprzedzających ją rytuałów.
Ptaki tego gatunku są terytorialne, broniąc gniazda mogą zranić intruza. Zniesienie liczy jedno jajo. Inkubacja trwa 40 do 42 dni; partnerzy zmieniają się. Pisklę wykluwa się pokryte puchem i przez pierwsze kilka dni jest nieustannie chronione w gnieździe – potem może zostać zostawione na czas szukania dla niego pokarmu. Karmione jest zwróconym pokarmem. Po 70–85 dniach staje się w pełni opierzone i wkrótce po tym odbywa swój pierwszy w życiu lot. Po uzyskaniu zdolności lotu młode natychmiast usamodzielniają się i opuszczają okolice gniazda.
Status zagrożenia Przez IUCN gatunek uznawany jest jako najmniejszej troski (LC, Least Concern) niezmiennie od 1988. W 2019 organizacja Partners in Flight szacowała liczebność światowej populacji na poniżej 400 tysięcy dorosłych osobników, a jej trend oceniła jako umiarkowanie spadkowy ze względu na drapieżnictwo wprowadzonych gatunków. W przypadku 22 ostoi ptaków IBA BirdLife International uznaje faetona żółtodziobego za jeden z gatunków kwalifikujących, tj. takich, na podstawie których obecności wyznacza się te ostoje. Należą do nich m.in. indonezyjska wyspa Manuk, Boatswain Bird Island i Conception.
Przypisy Systematyka i nazwa polska za:
Linki zewnętrzne
Zdjęcie przedstawiciela P. l. fulvus z charakterystycznym żółtawym upierzeniem
Kategoria:Faetony Kategoria:Ptaki Ameryki Północnej Kategoria:Ptaki Afryki Kategoria:Ptaki Oceanii Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1802 roku Kategoria:Taksony opisane przez François Marie Daudina