thumb|Napoleon i książę Józef Poniatowski pod Lipskiem (mal. January Suchodolski) thumb|Generał Jan Henryk Dąbrowski – inicjator sił zbrojnych Księstwa thumb|Księstwo Warszawskie w latach 1809–1815 Armia Księstwa WarszawskiegoOkreślenie „Armia Księstwa Warszawskiego” było nazwą występującą w dokumentach; obecnie przytaczane jest w publikacjach znawców epoki (m.in. Gabriela Zycha i Mariusza Olczaka). W konstytucji Księstwa można się spotkać z określeniami „siła zbrojna” albo „wojsko”, jednak nie jest to oficjalna nazwa własna. – siły zbrojne Księstwa Warszawskiego. W użyciu była również nazwa Wojsko PolskieNazwa „Woysko Polskie” oraz polskie znaki narodowe znajdowały się już na drzewcach sztandarów gwardii narodowej poświęconych 3 maja 1807 roku (S. Szenic, Bratanek ostatniego króla, MON, 1983, s. 342). Książę Poniatowski w rozkazach dziennych i innych dokumentach, zwłaszcza z czasu wojny 1809, stale określał siebie "wodzem naczelnym wojska polskiego", a siły zbrojne konsekwentnie nazywał "wojskiem polskim" (zob. Rys historyczny kampanii odbytéj w roku 1809 w Księstwie Warszawskiem pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego: z dopełnieniami obejmującemi urzędowe akta, rozkazy dzienne, korespondencye, mowy i poezye, Poznań 1869, s. 201-231; por. B. Gembarzewski Wojsko polskie 1807–1814. Księstwo Warszawskie, Warszawa 2003

Geneza thumb|200px|Rozkaz o powołaniu z 1806 r. Naturalnymi zalążkami wojska były dwie Legie Północne i resztki Legionów Polskich.

Rozkazem generalnym z 14 listopada 1806 do bywszego wojska polskiego gen. Jan Henryk Dąbrowski powołał dawnych oficerów, podoficerów i żołnierzy służby narodowej. Wstępującą ochotniczo do wojska młodzież szlachecką i mieszczańską awansowano na oficerów i podoficerów, nie zawsze zwracając uwagę na wykształcenie formalne. Ponad kwalifikacje przedkładano zapał i oddanie sprawie.

16 listopada 1806 gen. Dąbrowski ogłosił dekret w departamencie poznańskim o poborze rekruta. Obowiązywała polska zasada: jeden rekrut pieszy z 10 dymów, jeden rekrut konny z 45 dymów.

Rozkazem cesarza Francuzów Napoleona I Bonaparte powstawały kolejne dywizje (legie): „Poznańska” – gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, „Kaliska” gen. Józefa Zajączka i „Warszawska” ks. Józefa Poniatowskiego.

W wojsku Księstwa Warszawskiego było 17 pułków piechoty. Pierwszych dwanaście powstało w latach 1806–1807, a pułki 13–17 w czasie wojny z Austrią w 1809 i po jej zakończeniu. Ponadto w 1812 utworzono na Litwie pułki piechoty 18–22 oraz 21 pułk strzelców konnych. W skład piechoty wchodziły kompanie wyborcze grenadierów i woltyżerów, fizylierzy oraz saperzyhttp://napoleon.gery.pl/polska/piechota.php Piechota Księstwa Warszawskiego.. Skład wojsk W ich skład wchodzili: piechurzy: fizylierzy, woltyżerowie i grenadierzy; kawalerzyści: ułani (lansjerzy), huzarzy, kirasjerzy, krakusi, strzelcy konni (szaserzy), szwoleżerowie (lekkokonni), artylerzyści: artyleria piesza, artyleria konna, wojska inżynieryjne: saperzy, pontonierzy, korpus oficerski inżynierów pociągi (kolumna transportu wojskowego), służby medyczne, kapelanat wojskowy, administracja wojskowa, szkolnictwo wojskowe, sztab.

Korpus oficerski Księstwa Warszawskiego składał się w swej masie z młodzieży drobnoszlacheckiej i mieszczańskiej, ale zdarzali się także synowie chłopscy. Dla wielu z nich otrzymanie patentu oficera dawało możliwość awansu społecznego. Co kilka miesięcy przełożeni sporządzali tzw. konduit-listy, a więc oceny przydatności do służby danego oficera, jego zdyscyplinowania, odpowiedzialności i wiedzy fachowej. Oceny te miały zasadniczy wpływ na dalsze awansehttp://napoleon.gery.pl/polska/oficerowie.php Oficerowie Księstwa Warszawskiego..

Minister wojny Księstwa Warszawskiego thumb|left|200px|Pieczęć ministra wojny Księstwa Warszawskiego Minister Wojny w Księstwie Warszawskim stanowił jednoosobową naczelną władzę administracyjno-wojskową. Poza zakresem jego kompetencji pozostawała część agend dotyczących Gwardii Narodowej, poboru i zaopatrzenia, które znajdowały się w gestii Ministra Spraw Wewnętrznych, z wyjątkiem zaopatrzenia w żywność, które podlegało początkowo niezależnej od ministerstw Komisji Żywności (powołanej w 1807 jeszcze przez Komisję Rządzącą), w latach 1810–1811 zajmowała się nim podległa Ministrowi Wojny Dyrekcja Żywności, która jednak została zniesiona a sprawy żywnościowe znalazły się w gestii resortu spraw wewnętrznych.

Minister wojny był członkiem Rady Ministrów. Przez cały okres działalności – od 5 października 1807 do maja 1813 – funkcję ministra sprawował książę Józef Poniatowski. thumb|200px|Gen. Józef Wielhorski – zastępca ministra wojny Księstwa Warszawskiego W 1812, ze względu na przewidywany udział ks. Poniatowskiego jako wodza naczelnego wojsk Księstwa w kampanii rosyjskiej, powołano stanowisko zastępcy ministra, którym został gen. Józef Wielhorski.

Wymienione zadania minister wykonywał z pomocą swego urzędu – Ministerium Wojny, posiadającego rozbudowaną organizację wewnętrzną. W jego skład wchodziły: sekretariat generalny wydziały (2, a przez pewien czas 5), dzielące się na biura i oddziały w 1811 dodatkowo utworzono dwie dyrekcje generalne: jedną dla administracji wojskowej, drugą dla „popisów wojskowych” (inspekcji, kontroli i ewidencji).

Akta Ministerium zostały odziedziczone przez Komisję Rządową Wojny Królestwa Polskiego i podzieliły losy jej dokumentacji aktowej, która w okresie międzywojennym rozdzielona była pomiędzy Archiwum Główne Akt Dawnych i Archiwum Akt Dawnych – w tym drugim znajdowały się rodowody pułków. Całość została zniszczona, bez militarnego uzasadnienia, przez wojska niemieckie w 1944.

Umundurowanie Umundurowanie wojsk Księstwa Warszawskiego oparte było na wzorach zaborców, jak i wojsk napoleońskich, a także częściowo polskim wojsku przedrozbiorowym (Kawalerii Narodowej). Regulowały je 2 regulaminy z dnia 2 marca 1807 oraz z dnia 3 września 10. Pomimo istnienia tych regulaminów występowały odstępstwa związane z dostępnością materiałów i początkowo korzystano z umundurowania z pruskich magazynów. Elementem narodowym wyróżniającym żołnierzy części formacji (fizylierów, woltyżerów, ułanów i szwoleżerów) była czapka rogatywka.

Cechą wyróżniającą każdego pułku jest jego barwa i broń. W piechocie Księstwa Warszawskiego pułki różniły się orłami, kitami i kordonami nakryć głowy, numerami pułków na guzikach oraz sztandarem z orłem.

Zdecydowana większość pułków nie posiadała jednolitego umundurowania do 1810, czyli do czasu wydania w Warszawie „Przepisu ubiorów dla wojsk i administracyów wojennych Księstwa Warszawskiego”. Przepis ten jednak był dziełem zbyt ogólnym. W pewnym stopniu miał też dobre strony, ponieważ ujednolicał umundurowanie wojsk Księstwa Warszawskiego. Ostatnim znanym nam dopełnieniem przepisów wojskowych był „Dodatek do przepisu musztry dla piechoty Księstwa Warszawskiego” z 1812B. Gembarzewski, Wojsko polskie – Księstwo Warszawskie, Warszawa 1905, s. 106–109; Przepisy ubiorów dla wojsk i administracyów wojennych Księstwa Warszawskiego, Warszawa 1810, s. 19–24..

Wojsko Księstwa do 1809 thumb|200px|Książę Józef Poniatowski – naczelny wódz Armii Księstwa (Portret księcia Józefa na koniu, mal. Juliusz Kossak, 1879)

Skład Stan armii Księstwa wynosił 31 317 żołnierzy, 6035 koni w trzech dywizjach.

W Księstwie stacjonowało jedynie ok. 14 000 żołnierzy. Cztery pułki Legii Nadwiślańskiej, pułk lansjerów, trzy pułki piesze Dywizji Polskiej oraz 1 Pułk Szwoleżerów-Lansjerów Gwardii Cesarskiej walczyły w Hiszpanii. W twierdzy gdańskiej stacjonowały 11 i 12 pułk piechoty, w Częstochowie i w Kostrzynie nad Odrą 5 pułk piechoty, a na Pomorzu 4 pułk strzelców konnych.

1 Dywizja – dowódca ks. Józef Poniatowski 1 pułk piechoty – d-ca płk Kazimierz Małachowski (1642 żołnierzy) 2 pułk piechoty – d-ca płk Stanisław Potocki (1742 żołnierzy) 3 pułk piechoty – d-ca płk Edward Żółtowski (1927 żołnierzy) 4 pułk piechoty – d-ca płk Feliks Potocki (wziął dymisję latem 1809), a następnie płk Maciej Wierzbiński, płk Tadeusz Woliński i płk Cyprian Zdzitowiecki, pułk od 1808 roku na żołdzie francuskim walczył w Hiszpanii 1808–1811 1 pułk strzelców konnych – płk Przebendowski (730 żołnierzy) 2 pułk ułanów – d-ca Tadeusz Tyszkiewicz (800 żołnierzy) 1 batalion artylerii pieszej 1 kompania artylerii konnej

2 Dywizja – dowódca gen. Józef Zajączek 5 pułk piechoty – d-ca płk Michał Gedeon Radziwiłł (1500 żołnierzy) 6 pułk piechoty – płk Jan Kanty Julian Sierawski (1346 żołnierzy) 7 pułk piechoty (stacjonował w Ostrowie) – płk Maciej Sobolewski (1781–1809), pułk od 1808 roku na żołdzie francuskim walczył w Hiszpanii 1808–1811 8 pułk piechoty – płk Cyprian Godebski (1500 żołnierzy) 3 pułk ułanów – płk Józef Benedykt Łączyński (760 żołnierzy) 4 pułk strzelców konnych – Wojciech Męciński 2 batalion artylerii pieszej

3 Dywizja – dowódca gen. Jan Henryk Dąbrowski 9 pułk piechoty płk Antoni Sułkowski, pułk od 1808 roku na żołdzie francuskim walczył w Hiszpanii 1808–1811 10 pułk piechoty (do 1807 pn. 2 pułk piechoty Legii Poznańskiej) d-ca mjr Antoni Downarowicz, od 21 lipca 1809 płk Bazyli Wierzbicki 1 batalion (stacjonował w Gdańsku, na żołdzie fr.) – kpt. Antoni Parys 2 batalion (stacjonował w Gdańsku, na żołdzie fr.) – mjr Antoni Downarowicz 3 batalion (utworzony w maju 1809, stacjonował w Łęczycy) 11 pułk piechoty – Stanisław Kostka Mielżyński 12 pułk piechoty – płk Jan Weyssenhoff (1102 żołnierzy) 5 pułk strzelców konnych – płk Kazimierz Turno (505 żołnierzy) 6 pułk ułanów – płk Dominik Dziewanowski (709 żołnierzy) 3 batalion artylerii pieszej trzy kompanie artylerii konnej kompania saperów kompania pociągów (taborów)

Liczba żołnierzy – stan liczebny w przeddzień bitwy pod Raszynem

Działania zbrojne

9 kwietnia 1809 rozpoczęła się wojna francusko-austriacka. Na ziemie Księstwa Warszawskiego uderzył VII Korpus wojsk austriackich pod dowództwem arcyksięcia Ferdynanda d’Este. Wojsko polskie pomniejszone prawie o połowę, pozbawione doborowych pułków jazdy polskiej i piechoty stacjonujących poza granicami państwa musiało stawić czoło przeważającym liczebnie oddziałom wojsk austriackich.

Wojsko Księstwa w latach 1809–1812 thumb|200px|Książę warszawski Fryderyk August I thumb|200px|Rekonesans w Hiszpanii 14 października 1809 został podpisany pokój w Schönbrunnie. Postanowienia jego zwiększały obszar Księstwa Warszawskiego (XW) niemal 2-krotnie, dołączając do niego Nową Galicję wraz z Krakowem. Armia, mimo poniesionych strat, mogła się rozwijać. Już w toku wojny polsko-austriackiej formowano pułki „francusko-galicyjskie”. Powstało sześć pułków piechoty i dziesięć pułków jazdyPoniższy wykaz dotyczy tej części formowanej kawalerii – tzw. pułki kawalerii galicyjsko-francuskiej, która wywodzi się z ziem wyzwolonych w wyniku wojny austriacko-polskiej.. Pułk 2 ułanów – wystawiony kosztem Rozwadowskiego „i mieszkańców”, przemianowany rozkazem z 7 grudnia 1809 na Pułk 8 ułanów XW Pułk 4 ułanów – wystawiony we Lwowie kosztem hr. Adama Potockiego i mieszkańców Lwowa, przemianowany rozkazem z dnia 7 grudnia 1809 na Pułk 11 ułanów XW Pułk 5 ułanów – wystawiony kosztem Ryszczewskiego i obywateli Podola austriackiego i rosyjskiego, przemianowany rozkazem z dnia 7 grudnia 1809 na Pułk 12 ułanów XW Pułk 6 ułanów – wystawiony kosztem Trzcielskiego i obywateli Podola austriackiego i rosyjskiego, przemianowany rozkazem z dnia 7 grudnia 1809 na Pułk 15 ułanów XW Pułk 7 ułanów – wystawiony kosztem Tarnowskiego i obywateli Podola austriackiego i rosyjskiego, przemianowany rozkazem z dnia 7 grudnia 1809 na Pułk 16 ułanów XW Pułk 1 huzarów – pod dowództwem Tollińskiego, wystawiony kosztem cyrkułu lubelskiego, zamojskiego, bialskiego i stanisławowskiego, przemianowany rozkazem z dnia 7 grudnia 1809 na Pułk 13 huzarów XW. Natomiast ta część piechoty galicyjsko-francuska, która wywodzi się z ziem wyzwolonych w wyniku wojny austriacko-polskiej sformowana była następująco: