Bitwa pod Passchendaele (znana także jako III bitwa pod Ypres) – jedna z najkrwawszych bitew I wojny światowej, stoczona pomiędzy wojskami Wielkiej Brytanii (w tym podległych wówczas Imperium brytyjskiemu: Kanady, Związku Południowej Afryki, Australii, Nowej Zelandii i in.) oraz wspierającymi ich w ograniczonym zakresie oddziałami Francji i Belgii a armią Cesarstwa Niemieckiego. Celem pierwszego etapu bitwy było przejęcie kontroli nad wioską Passendale, w pobliżu Ypres we Flandrii Zachodniej. Plan Ententy zakładał dokonanie wyłomu w liniach niemieckich, dostanie się na belgijskie wybrzeże i zajęcie znajdujących się tam baz niemieckich okrętów podwodnych, aby uniemożliwić Niemcom dalsze prowadzenie wojny podwodnej przeciwko aliantom.
Podczas ofensywy wojska brytyjskie wielokrotnie podejmowały próby przełamania frontu niemieckiego w rejonie Passchendaele. Nigdy jednak nie udało im się osiągnąć przełamania na zamierzonych obszarach. Bitwa trwała od 31 lipca do 6 listopada 1917 roku, kiedy to oddziałom kanadyjskim w końcu udało się zdobyć Passchendaele.
Bitwa pod Passchendaele stała się symbolem cierpienia żołnierzy w straszliwych warunkach wojny okopowej. Walki toczyły się na bagnistym terenie, a lato 1917 roku było wyjątkowo zimne i deszczowe. Żołnierze po obu stronach praktycznie utknęli w błocie, a bitwa pochłonęła setki tysięcy ofiar po obu stronach. Alianci za tak olbrzymią cenę krwi zdołali pokonać zaledwie kilka kilometrów. Wielu historyków podkreśla jednak znaczenie bitwy pod Passchendaele, ponieważ zdobyte tam doświadczenie pozwoliło udoskonalić taktykę ofensywną aliantów i ostatecznie pozwoliła im zakończyć wojnę jesienią 1918 roku.
Tło Sytuacja na froncie zachodnim w 1917 roku thumb|left|Początkowa (brązowa) i końcowa (czerwona) linia frontu w rejonie Passchendaele Państwa Ententy przyjęły plan kampanii na rok 1917 na konferencji w Chantilly pod koniec 1916 roku. Plan ten zakładał jednoczesną ofensywę wojsk alianckich na trzech głównych teatrach działań wojennych (zachodnim, wschodnim i włoskim) oraz ostateczne pokonanie państw centralnych. Na początku 1917 roku, na konferencji aliantów w Rzymie, brytyjski premier Lloyd George zaproponował przeniesienie artylerii anglo-francuskiej na front włoski w celu osiągnięcia maksymalnego efektu ofensywy w rejonie rzeki Isonzo.
Inicjatywa ta nie została jednak zaakceptowana ze względu na sprzeciw delegacji francuskiej. Nowy dowódca armii francuskiej, gen. Robert Nivelle, nalegał na zdecydowaną ofensywę na froncie zachodnim. Zgodnie z jego planem, zmasowane uderzenia wojsk anglo-francuskich miały doprowadzić do przełamania frontu niemieckiego i pokonania wroga. Główny ciężar zbliżającej się ofensywy spadł na wojska francuskie, dlatego brytyjskie dowództwo podjęło decyzję o przeprowadzeniu oddzielnej operacji ofensywnej w rejonie belgijskiego miasta Ypres.
Ofensywa Nivelle’a zakończyła się niepowodzeniem, nie udało się przełamać frontu, Francuzi ponieśli ciężkie straty, a sam Nivelle został usunięty ze stanowiska głównodowodzącego armii francuskiej za niepowodzenie operacji. W styczniu 1917 roku gen. Douglas Haig podjął decyzję o przeprowadzeniu operacji ofensywnej we Flandrii. Brytyjskie dowództwo spodziewało się przełamania frontu i zniszczenia baz niemieckich okrętów podwodnych na belgijskim wybrzeżu, które prowadziły wówczas nieuregulowaną prawnie wojnę podwodną przeciwko aliantom.
Po niepowodzeniu ofensywy Nivelle’a armia francuska nie była gotowa do prowadzenia żadnych aktywnych działań. Według planów Haiga samodzielna brytyjska ofensywa we Flandrii miała się rozpocząć 7 czerwca od operacji pomocniczej pod Messines.
Ogólna sytuacja w rejonie Ypres Linia frontu w rejonie Ypres ustabilizowała się pod koniec 1914 roku, po bitwie o Flandrię. Miasto pozostało w rękach Ententy, ale Niemcy obsadzali otaczające je wzgórza na południu i równinę na półnoncy. Położenie geograficzne tego regionu sprawiało, że to tamtędy prowadziła najkrótsza droga do granicy holenderskiej i przecięcia sił niemieckich w Belgii na pół, stąd było to dość oczywiste miejsce kolejnych bitew. Jednak żadne duże brytyjskie operacje ofensywne we Flandrii w 1915 roku nie były możliwe z powodu braku wystarczającej ilości zasobów. Wobec tego Niemcy przeprowadzili własną ofensywę we Flandrii podczas II bitwy pod Ypres, znaną z pierwszego w historii użycia gazów bojowych (22 kwietnia – 15 maja 1915), co sprawiło, że obrona „występu Ypres” stała się dla aliantów bardziej kosztowna.
Cechą charakterystyczną obszaru Ypres było to, że większość terenu leżała w depresji, czyli poniżej poziomu morza. Bagniste równiny rozciągały się na dziesiątkach kilometrów. Bagna pokrywały większość obszaru pola bitwy pod Passchendaele. Ponadto lato 1917 roku nie sprzyjało operacjom wojskowym. W lipcu i sierpniu często padał deszcz, ponadto często występowały burze. Większość dni była pochmurna, a wszechobecne błoto stało się „symbolem” bitwy pod Passchendaele. Te trudne warunki pogodowe były całkowitym zaskoczeniem dla aliantów, gdyż prognozy przewidywały dobrą pogodę.
Siły stron thumb|Australijscy żołnierze pod Ypres, 1917 Po ostatecznej decyzji o przeprowadzeniu ofensywy we Flandrii, dowództwo brytyjskie rozpoczęło przygotowania do operacji. Zgodnie z planem, główny atak na pozycje wroga miał zostać przeprowadzony w kierunku Ypres, Poelkapelle i Passchendaele. Obszar przełamania miał około 4 km szerokości. Główną rolę uderzeniową w przełamaniu miała odegrać brytyjska 5 Armia dowodzona przez gen. Huberta Gougha, która składała się z czterech korpusów (9 dywizji). 5 Armię wspierała brytyjska 2 Armia, składająca się z trzech korpusów (5 dywizji), a także francuska 1 Armia, składająca się z jednego korpusu złożonego z dwóch dywizji.
Wojska alianckie w rejonie planowanego przełomu były dobrze wyposażone i uzbrojenie. Same wojska brytyjskie dysponowały 3594 działami, w tym 1327 ciężkimi. Brytyjczycy dysponowali 548 samolotami (w tym 230 myśliwcami), Francuzi – 200 samolotami (w tym 100 myśliwcami). Coraz większą rolę w operacjach aliantów w drugiej połowie wojny odgrywały czołgi, których w wojskach alianckich było wtedy już 216. Zostały one rozdzielone w małych grupach pomiędzy atakującymi dywizjami 5 Armii.
Niemiecka 4 Armia znajdowała się w defensywie na tym odcinku frontu. Wojska niemieckie znacznie ustępowały wojskom Ententy w tym rejonie. Niemieckie dowództwo wysłało 13 dywizji przeciwko 5 Armii (5 na linii frontu, 4 w bliskiej rezerwie i 4 w rezerwie strategicznej). Niemcy wysłali 2 dywizje przeciwko korpusowi francuskiemu (jedna była w rezerwie).
Po bitwie pod Messines Niemcy mieli również czas na wzmocnienie swoich pozycji obronnych w rejonie Ypres. Niemiecki ekspert od konstrukcji obronnych, płk Fritz von Lossberg (szef sztabu 4 Armii), rozpoczął energiczne wzmacnianie niemieckiej obrony. Flandernstellung wzdłuż grzbietu Passchendaele, miała stać się Flandern I Stellung, a nowa pozycja, Flandern II Stellung, miała biec na zachód od Menin, na północ do Passchendaele. Rozpoczęto również budowę Flandern III Stellung na wschód od Menin, na północ do Moorslede. Finalnie od lipca 1917 roku obszar na wschód od Ypres był broniony przez pozycję frontową: Albrechtstellung (druga pozycja), Wilhelmstellung (trzecia pozycja), Flandern I Stellung (czwarta pozycja), Flandern II Stellung (piąta pozycja) i Flandern III Stellung, szóstą pozycję (nieukończoną). Wszystkie pozycje były chronione przez duże ilości drutu kolczastego i karabinów maszynowych. Pomiędzy niemieckimi umocnieniami leżały wsie takie jak Zonnebeke i Passchendaele, które zostały ufortyfikowane i przygotowane do wszechstronnej obrony.
Bitwa pod Messines
thumb|Zabici niemieccy żołnierze i zdemolowane niemieckie okopy po eksplozji pod Messines Operacja pod Messines była operacją przygotowawczą przed zakrojoną na szeroką skalę ofensywą w rejonie Ypres, mającą na celu odcięcie 15-kilometrowego niemieckiego wybrzuszenia, które wcinało się w brytyjską obronę, i poprawę operacyjnej pozycji aliantów. Wzgórze Messines mogło stać się poważnym zagrożeniem dla brytyjskiej ofensywy w rejonie Passchendaele, ponieważ Niemcy mogli przeprowadzać kontrataki z tych pozycji. Dlatego postanowiono wyeliminować niemieckie pozycje w rejonie Messines w ramach operacji pomocniczej przed główną ofensywą. W ofensywie wzięło udział około 300 samolotów i ponad 80 czołgów. Brytyjczycy, po dokładnym zbadaniu struktury gleby w atakowanym sektorze, rozpoczęli prace przygotowawcze już w 1916 roku i w ciągu 15 miesięcy wydrążyli ponad 20 tuneli pod drugim poziomem wód gruntowych w warstwie niebieskiej gliny. Brytyjczycy zaminowali te tunele, a wydobytą ziemię rozsypali tak, aby nie mogła zostać zauważona przez niemieckie samoloty rozpoznawcze. Pod koniec maja Brytyjczycy zdetonowali ładunki wybuchowe po mocy 454 ton. Pierwsza i druga linia niemieckiej obrony zostały całkowicie zniszczone. 7 czerwca czołgi i piechota ruszyły do ataku, przełamując niemiecką obronę. Zdemoralizowani eksplozjami niemieccy żołnierze nie byli w stanie stawić oporu nacierającej brytyjskiej piechocie. Podczas operacji Brytyjczycy wzięli do niewoli 7200 niemieckich żołnierzy i 145 oficerów, a także zdobyli dużą liczbę karabinów maszynowych. Działania zakończyły się 14 czerwca 1917 roku. Udana operacja znacznie poniosła morale oraz poprawiła pozycję wyjściową wojsk brytyjskich przed główną ofensywą na Passchendaele.
Bitwa Lipiec – sierpień Bitwa o grzbiet Pilckem (31 lipca – 2 sierpnia) thumb|Brytyjscy artylerzyści zajmują nowe pozycje, 31 lipca 1917 thumb|Niemieccy jeńcy wzięci pierwszego dnia bitwy 31 lipca o godz. 5:00 rano siły alianckie rozpoczęły atak w rejonie grzbietu Pilckem. Atakującym udało się posunąć o 1,6 km. Niemcy przeprowadzili kontrataki na flanki atakujących sił brytyjskich, wypychając trzy brygady na linie wyjściowe z ponad 70% stratami. Dalsze niemieckie kontrataki mające na celu wyparcie Brytyjczyków z ich pozycji wyjściowych zostały powstrzymane, również z wysokimi stratami po stronie niemieckiej.
Zdobycie Westhoek thumb|Niemiecki system obronny we Flandrii, połowa 1917 Po przerwach spowodowanych intensywnym deszczem od 2 sierpnia, II Korpus ponownie zaatakował 10 sierpnia, aby zdobyć płaskowyż w pobliżu Gheluvelt. Natarcie piechoty zakończyło się sukcesem, ale niemiecki ostrzał artyleryjski i kontrataki piechoty odizolowały piechotę 18 Dywizji w lesie Glencorse. Około godziny 19:00 niemiecka piechota zaatakowała zza zasłony dymnej i odbiła wszystkie pozycje z wyjątkiem północno-zachodniego narożnika lasu; utrzymano jedynie zdobycze 25 Dywizji na grzbiecie Westhoek na północy.
Bitwa o Wzgórze 70 Pod koniec czerwca 1 Armia miała przeprowadzić ataki na Lens i Lille w pobliżu Gavrelle i Oppy, wzdłuż rzeki Souchez. Celem było wyeliminowanie niemieckiego występu między Avion a zachodnim krańcem Lens, poprzez zdobycie Wzgórza Zbiornikowego (Wzgórze 65) i Wzgórza 70. Ataki przeprowadzono wcześniej niż planowano, aby użyć ciężkiej artylerii i artylerii oblężniczej przed przeniesieniem jej do Ypres, operacja nad Souchez została ograniczona, a atak na Wzgórze 70 przełożony. Bitwa o Wzgórze 70, położone 48 km na południe od Ypres, ostatecznie została stoczona od 15 do 25 sierpnia. Korpus Kanadyjski walczył w tej operacji z czterema dywizjami niemieckiej 6 Armii. Zdobycie Wzgórza 70 było kosztownym sukcesem, w którym trzy kanadyjskie dywizje starły się z przeważającymi niemieckimi siłami i za cenę wielu strat unieruchomiły wojska przeciwnika zarezerwowane do odciążenia zmęczonych niemieckich jednostek we Flandrii.
Bitwa o Langemarck (16–18 sierpnia)