thumb|Porzeczka czarna thumb|Porzeczka agrest thumb|Porzeczka alpejska Porzeczka (Ribes L.) – rodzaj krzewów z monotypowej rodziny agrestowatych Grossulariaceae. Należy tu co najmniej 191 gatunków. Występują one na obszarach o klimacie umiarkowanym i subpolarnym na półkuli północnej oraz w strefie międzyzwrotnikowej na obszarach górskich. W Polsce rośnie dziko 6 gatunków. Porzeczki to krzewy rosnące w różnych siedliskach – od mokradeł poprzez lasy różnego typu i tereny skaliste na obszarach o suchym klimacie i w górach. Rzadko rosną też jako epifity.

Wiele gatunków to ważne rośliny owocowe (zwłaszcza porzeczka agrest R. uva-crispa, porzeczka zwyczajna R. rubrum, porzeczka czarna R. nigrum), inne są cenionymi roślinami ozdobnymi lub mającymi inne zastosowania w ogrodnictwie lub nasadzeniach biotechnicznych (np. porzeczka złota R. aureum, porzeczka alpejska R. alpinum i porzeczka krwista R. sanguineum).

Nazwa naukowa powstała na bazie arabskiego słowa ribas oznaczającego rabarbar (wynik pomyłki).

Rozmieszczenie geograficzne thumb|Porzeczka złota thumb|Porzeczka krwista Zasięg rodzaju obejmuje rozległe obszary głównie na półkuli północnej. Niektóre gatunki sięgają strefy okołobiegunowej, ale większość związana jest ze strefą umiarkowaną Ameryki Północnej, Europy, Azji i północno-zachodniej Afryki. Centrum zróżnicowania gatunkowego znajduje się we wschodniej Azji – w samych Chinach rośnie 59 gatunków, z czego 25 to endemity. W Ameryce Północnej na północ od Meksyku rosną 53 gatunki. Na kontynentach amerykańskich zasięg rodzaju sięga najdalej na południe schodząc wzdłuż pasm górskich przez Amerykę Centralną i dalej wzdłuż Andów w Ameryce Południowej, sięgając do Ziemi Ognistej (Ribes magellanicum). W Europie rośnie naturalnie 9 gatunków, z czego 6 na terenie Polski.

Gatunki flory Polski porzeczka agrest, agrest Ribes uva-crispa L. porzeczka alpejska Ribes alpinum L. – gatunek rodzimy i uprawiany porzeczka czarna Ribes nigrum L. – gatunek rodzimy i uprawiany porzeczka czerwona, p. dzika Ribes spicatum E. Robson porzeczka skalna Ribes petraeum Wulfen porzeczka zwyczajna Ribes rubrum L. – gatunek prawdopodobnie rodzimy i uprawiany

Morfologia Pokrój Krzewy osiągające do 4 m wysokości, o pędach prosto wzniesionych, łukowato przewisających, płożących lub wspinających się, często z wyrastającymi w węzłach pojedynczymi lub trójdzielnymi cierniami, poza tym ze szczecinkowatymi kolcami między węzłami. Pędy często zróżnicowane są na krótko- i długopędy, często też gruczołowato owłosione. Liście Zwykle sezonowe, czasem zimotrwałe. Skrętoległe (na krótkopędach skupione w pęczki), pojedyncze, ogonkowe, wsparte zasychającymi, brązowymi, zwykle frędzlowato zakończonymi przylistkami lub pozbawione przylistków. Blaszki całobrzegie lub częściej dłoniasto klapowane, często z trzema klapami. U niektórych gatunków liście są silnie aromatyczne (np. u czarnej porzeczki). Kwiaty Obupłciowe (tylko u R. diacantha jednopłciowe), pojedyncze lub zebrane w krótsze lub dłuższe grona, czasem pęczki i baldachogrona. U nasady kwiatostanu znajduje się trwała podsadka, jajowata lub lancetowata, czasem równowąska. Okwiat rozwija się na skraju hypancjum w całości lub częściowo obejmującego zalążnię. Ma ono kształt rurkowaty, dzwonkowaty lub miseczkowatego. Działki kielicha w liczbie 5, rzadziej 4, są zwykle dłuższe od płatków korony kwiatu, które występują w tej samej liczbie lub bywają całkiem zredukowane. I działki i płatki występują w kolorze zielonym, białym, żółtym, różowym, czerwonym lub fioletowym. Pręciki w liczbie 5, rzadziej 4, o cienkich i wolnych nitkach, rzadziej u nasady przyrastających do hypancjum. Wokół szczytu zalążni rozwija się dysk miodnikowy. Zalążnia powstaje z dwóch owocolistków tworzących jedną komorę i dwa wolne lub zrośnięte szyjki słupka zakończone dwoma brodawkowatymi ramionami znamienia. Owoce Kuliste, soczyste jagody na szczycie z pozostałościami trwałego kielicha, często pokryte włoskami, szczecinkami lub gruczołami. Nasiona liczne i drobne.

Systematyka thumb|Porzeczka okazała thumb|Ribes laurifolium Pozycja systematyczna Rodzaj Ribes należy do monotypowej rodziny agrestowatych Grossulariaceae, która jest siostrzaną względem skalnicowatych Saxifragaceae. W systemach z końca XX i XXI wieku rodzina agrestowatych obejmuje tylko ten jeden rodzaj, ale w systemie Cronquista z 1981 zaliczone do niej było ok. 25 rodzajów z co najmniej 350 gatunkamiCronquist A. 1981. An Integrated System of Classification of Flowering Plants. Columbia University Press, New York, s. 558-561.. Mimo podobieństw morfologicznych rośliny te nie były z sobą spokrewnione i współcześnie rozrzucone są wśród różnych rodzin systemu klasyfikacyjnego okrytonasiennych (Phyllonomaceae, twardziczkowate Escalloniaceae, Montiniaceae, Tetracarpaeaceae, iteowate Iteaceae, dławiszowate Celastraceae). Bliskie (siostrzane) pokrewieństwo agrestowatych ze skalnicowatymi jest dobrze potwierdzone analizami molekularnymi, morfologicznymi, chemicznymi i serologicznymi.

Rodzaj dzielony jest zwykle na 6 podrodzajów lub sekcji, wśród nich Grossularia, który to takson bywał w przeszłości w niektórych ujęciach podnoszony do rangi osobnego rodzaju o zwyczajowej nazwie agrest.

Powiązania filogenetyczne rodziny agrestowatych w obrębie rzędu skalnicowców według Angiosperm Phylogeny Website (aktualizowany system APG IV z 2016):

+ cynomoriowate Cynomoriaceae – rodzina o nieznanej pozycji w kladogramie. Wykaz gatunków

Zastosowanie Rośliny jadalne Największe znaczenie użytkowe mają: porzeczka zwyczajna Ribes rubrum, porzeczka czarna R. nigrum i agrest R. uva-crispa, przy czym współcześnie w dużym stopniu uprawiane są odmiany mieszańcowego pochodzenia, uzyskane w wyniku krzyżowania roślin z tych i innych gatunków. Inne gatunki porzeczek uprawiane dla owoców to: R. americanum, R. curvatum, R. cynosbati, R. divaricatum i porzeczka złota R. aureum. Porzeczki zwane białymi (o białych owocach) są albinotycznymi odmianami powstałymi z porzeczki zwyczajnej R. rubrum i skalnej R. petraeum (np. 'Juteborg', 'Długogronkowa Biała', 'Wersalska Biała').

Rośliny ozdobne Do najbardziej popularnych porzeczek ozdobnych należą: porzeczka złota R. aureum o kwiatach żółtych i porzeczka krwista R. sanguineum o kwiatach różowych i czerwonych. Poza tym sadzone są dla ozdoby: porzeczka alpejska R. alpinum, Ribes speciosum, zimozielona Ribes laurifolium.

Przypisy

Kategoria:Agrestowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza