Kapturnik morski, kapturnik, kapturzak (Cystophora cristata) – gatunek drapieżnego ssaka morskiego z rodziny fokowatych (Phocidae). Płetwonóg ten zamieszkuje północną część Oceanu Atlantyckiego, sezonowo jego zasięg rozciąga się na północ do Oceanu Arktycznego i na południe do Morza Północnego. Samice osiągają długość do 220 cm i masę ok. 200 kg, samce dorastają do 270 cm przy maksymalnej masie 400 kg. Cechą charakterystyczną zwierzęcia jest jego worek skórny nad nosem i górną częścią głowy u samców („kaptur”), dodatkowo poprzez zamknięcie prawej przegrody nosowej osobniki płci męskiej mogą nadymać pęcherz barwy od brązowawej po jaskrawoczerwoną – służy on do popisów godowych. Futro dorosłych osobników jest srebrzystobiałe w nieregularne ciemne plamy, młode mają wierzch ciała ciemnoszaroniebieski, a jego spód kremowobiały. Kapturnik morski odżywia się głównie rybami, także i bezkręgowcami. Po ciąży trwającej 240–250 dni samica rodzi jedno młode; okres karmienia u tego ssaka jest najkrótszy spośród wszystkich przedstawicieli gromady – trwa on, wedle różnych źródeł, tylko 4 dni lub od 5 do 12 dni. Po tym czasie młode zostaje pozostawione same sobie. Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje kapturzaka za gatunek zagrożony (EN). Całkowita liczba dorosłych osobników oszacowana jest na 340 000 sztuk, trend populacji spadkowy.
Budowa Identyfikacja lewo|mały|czaszka Samce są dłuższe i cięższe niż samice. Długość ciała samic 200–220 cm, samców 250–270 cm; masa ciała samic około 200 kg, samców około 300 kg. Noworodki osiągają długość około 100 cm i masę 25 kg. Jednakże specjaliści FAO podają, że nowo narodzone foki mierzą od 87 do 115 cm, ważąc od 20 do 30 kg, a autorzy artykułu opublikowanego w czasopiśmie „Mammalian Species” wspominają o 10-kilogramowym noworodku. Wyjątkowo duże samce mogą osiągać masę 400 kg. Sierść dorosłych kapturników jest srebrzystoszara, pokryta nieregularnymi ciemnymi plamami i ciemnymi dolnymi partiami ciała. Część twarzowa bardzo ciemna, prawie czarna aż do regionu za oczami. Młode, określane w języku angielskim bluebacks, mają grzbiet ciemnoszaroniebieski i kremowobiały spód, choć inni opisują ubarwienie młodych osobników jako niebieskie na grzbiecie i srebrzystoszare na brzuchu. Przednie płetwy są ciemne, podobnie jak tylne. Na tle innych fokowatych kapturniki wyróżniają się największymi nozdrzami. Nad nosem i górną częścią głowy występuje worek skórny (rodzaj trąby), połączony z jamą nosową, zwierzę może go nadymać. Ssak może zamykać prawą przegrodę nosową i wówczas ukazuje na zewnątrz pęcherz o barwie od brązowawej po jaskrawoczerwoną. Te dwie cechy (trąba i pęcherz) warunkują dymorfizm płciowy, ponieważ są charakterystyczne wyłącznie dla samców. Gdy pęcherz nie jest nadmuchiwany, trąba zwisa nad górną wargą. Osobniki płci męskiej wykształcają swe „kaptury” w wieku 4 lat.
Znanych jest 5 gatunków, które można pomylić z tym taksonem, a są to: fokowąs brodaty (Erignathus barbatus), lodofoka grenlandzka (Pagophilus groenlandicus), foka pospolita (Phoca vitulina), nerpa obrączkowana (Pusa hispida) i szarytka morska (Halichoerus grypus). Można je rozróżnić na podstawie wzoru futra, kształtu pyska i wielkości. Największe ryzyko pomyłki istnieje w przypadku lodofoki grenlandzkiej (w wodzie) i fokowąsa brodatego (na lądzie), ale ta pierwsza jest mniejsza i ma unikatowy wzór na ciele, a ciało fokowąsa jest duże z małą głową, ma też duże skupienia wibryssów utworzonych z włosów zatokowych, przywodzących na myśl brodę.
Wzór zębowy: I C PC = 30. Formuła siekaczy jest wyjątkowa – w szczęce sytuują się dwa siekacze, w połówce żuchwy występuje jeden. Zęby ogólnie określane są jako małe, rząd zębów jako krótki. Zęby typu postcanine (oznaczane skrótowcem PC) są guzkowate; jak podawał m.in. John Edward Gray (1848), 4. i 5. taki ząb jest podwójnie ukorzeniony. Kły kapturników mają jasne i ciemne pasemka na cemencie, dzięki którym można ustalać wiek osobników. mały|skóra
Fizjologia Gatunek określany jako duża foka, przypominająca swą charakterystyką mirungi (Mirounga). Osobniki obu płci odznaczają się swą ogólną masywnością, mają wielkie, szerokie oraz krótkie głowy. Trąba, wskutek nadymania pęcherza przez samca, może być równa długości głowy. Płetwy krótkie, kanciaste i lekko spiczaste, pierwszy palec płetwy długi. W skórze tego fokowatego, a szczególnie w płetwach, rozmieszczone są zespolenia tętniczo-żylne, które mogą odgrywać rolę w termoregulacji. W miejscu brwi i pyska znajdują się kępki sztywnych i krótkich włosów czuciowych (wibryssów). U młodych osobników są one ciemnej barwy, u dorosłych okazów pozostają jasne. U świeżo narodzonych fok stwierdza się podskórną warstwę tłuszczu grubości 2,5 cm. Warstwa termoizolacyjna utrzymuje się całorocznie, będąc różnej grubości w zależności od pory, kondycji rozrodczej i wieku osobnika; zdaje się, że najgrubsza jest w czasie linienia i rozrodu, lecz tłuszcz zawsze stanowi 25% całej masy zwierzęcia. Temperatura u tychże płetwonogich oscyluje w przedziale od 35,4 °C do 37,6 °C. Stwierdza się 2 sutki; rozwój gruczołów mlekowych u C. cristata przebiega na podobnej zasadzie co u innych ssaków. Gruczoły potowe i łojowe też obecne. Zdolność do długiego wstrzymywania oddechu pod wodą wiąże się z tolerancją na niedotlenienie (hipoksję); badania dowiodły, że dostarczanie tlenu do mózgu jest zwiększone dzięki dużemu rozgałęzieniu naczyń włosowatych.
Genetyka Kapturnik morski ma liczbę chromosomów 2n = 34; wszystkie chromosomy kariotypu są sparowane i łatwo identyfikowane przez ich charakterystyczne wzory prążków. Zmienność genetyczna u tego gatunku pozostaje niska. Autosomy kapturnika wykazują niewielką ilość c-heterochromatyny, podobnie jest w przypadku innych fokowatych, u których garnitur chromosomowy przyjmuje wzór: 2n = 32. Serologia nie wykazała różnic w zawartości transferyn wśród osobników tego gatunku.
Systematyka Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1777 roku niemiecki przyrodnik Johann Christian Polycarp Erxleben, nadając mu nazwę Phoca cristata. Miejsce typowe to południowa Grenlandia i Nowa Fundlandia. Holotyp fizycznie nie istnieje; Erxleben oparł swój opis na tekstach innych autorów – „Klamüts” Hansa Egede’a z 1741 roku, „Seal with a Cawl” Henry’ego Ellisa z 1748 roku, „Neitsersoak” Davida Cranza z 1765 roku, „Hooded seal” Thomasa Pennanta z 1771 roku i „Klappmütze” Johanna Christiana Daniela von Schrebera z 1776 roku. Jedyny przedstawiciel rodzaju kapturnik, który nazwał w 1820 roku szwedzki zoolog Sven Nilsson.
Często rozpoznawane są trzy różne stada rozrodcze C. cristata, ale analizy molekularne i morfologiczne sugerują jedną populację panmiksyjną. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World nie rozpoznają podgatunków (gatunek monotypowy).
Kladogram Fragment kladogramu rodziny Phocidae z wyróżnieniem Cystophora cristata na podstawie analiz Scheela i współpracowników (2014):
Etymologia Cystophora: kustē „pęcherz”; -φορος -phoros „noszący”, od φερω pherō „nosić, dźwigać”. Stemmatopus: gr. στεμμα stemma, στεμματος stemmatos „wieniec, korona”; πους pous, ποδος podos „stopa”. cristata: „czubaty”, od crista „czub, pióropusz”.
Rozmieszczenie geograficzne Kapturnik morski występuje w północnym Oceanie Atlantyckim na dużych szerokościach geograficznych, od północno-wschodniej Kanady (Cieśnina Davisa na południe do Zatoki Świętego Wawrzyńca) po Grenlandię, Islandię, Jan Mayen i Svalbard; sezonowo jego zasięg rozciąga się na północ do Oceanu Arktycznego i na południe do Morza Północnego.
Gatunek występuje sympatrycznie wraz z lodofoką grenlandzką i wykazuje nawet podobną trasę wędrówek, co może być związane z paralelizmem ewolucyjnym. Mimo to oba gatunki nie konkurują ze sobą – różnią się swoją biologią.
Znany jest skąpy materiał kopalny przypisany do C. cristata. Van Benden (1876) opisał znalezione w okolicach Antwerpii plioceńskie skamieliny pod nazwą Mesotaria ambiguaObecnie uznawany za synonim Callophoca., dodatkowo przypuścił pokrewieństwo nowo ukutego gatunku z kapturnikiem morskim. Zaś Ray (1983) wspomniał o 3 znaleziskach z Ameryki Północnej; pierwsze obejmuje ząb, drugie jest reprezentowane przez 2 łopatki, dwie kości ramienne, a także kilka innych kości – znalezisko zostało zaakceptowane przez Raya jako należące do C. cristata, natomiast trzecia skamieniałość to fragment młodej kości piszczelowej, która według konkluzji Raya należy do foki pospolitej.
Ekologia lewo|mały|Ilustracja przedstawiająca samca z nadymanym pęcherzem
Zachowania Gatunek ten związany jest z dryfującym lodem (m.in. rodzi na nim młode).
Większość życia spędza na otwartym morzu i rzadko obserwuje się u niego hauling-out. Kapturniki nurkują przeważnie na głębokość 100–600 metrów, ale stwierdzono także zejścia na głębokość 1000 metrów. Pozostają pod wodą od 5 do 25 minut, inne publikacje (ADW) wspominają o maksymalnie 30 minutach nurkowania, a najdłuższe zanurzenie według IUCN trwało godzinę.
Z reguły prowadzą odosobnione życie, grupują się jedynie na czas linienia i rozrodu. Zaobserwowano także kohorty samic i młodych spoczywających na lodzie w lecie, choć przyczyna takiego zachowania pozostaje nieznana. Być może jest to powiązane z koncentracją pokarmu na danym terenie. W związku z samotniczym trybem życia nie stwierdzono konkurencji o terytorium ani walk o pozycję w hierarchii.
Kapturnik jest gatunkiem migrującym. Wiosną fokowate te gromadzą się w Zatoce Św. Wawrzyńca, Cieśninie Davisa i West Ice, podczas gdy w lato kierują się do północno- i południowo-wschodnich wybrzeży Grenlandii. Były obserwowane także poza typowym zasięgiem występowania – u wybrzeży Florydy, Karaibów, Wysp Kanaryjskich, Portugalii oraz Holandii. Odnotowano jedną samicę w pobliżu San Diego w Kalifornii, po zachodniej stronie kontynentu. Foki te są coraz powszechniejsze na Sable Island należącej do Kanady oraz wzdłuż wybrzeża Nowej Anglii i w rejonie rzeki Świętego Wawrzyńca, szczególnie w latach występowania silnej fragmentacji morskiej pokrywy lodowej.
Komunikacja Kapturniki morskie są zdolne do wydawania dobrze słyszalnych na lądzie ryków. Ważną rolę odgrywają także dźwięki wytwarzane za pomocną przydatków głowowych – wydawane za ich pomocą wokalizacje o częstotliwości od 6 do 500 Hz są słyszalne na lądzie i w wodzie. Przypominają głośne gwizdy, wydawane poprzez pionowe potrząsanie kapturem i pęcherzem. Odgłosy te służą do wabienia samic, ale towarzyszą też mającemu na celu odstraszenie konkurentów nadymaniu worka skórnego. Samica odważnie broni swojego szczenięcia przed innymi fokowatymi oraz ludźmi; samce nie chronią potomstwa, jednak mogą przejawiać agresję wobec intruzów – jak wielokrotnie wspominali łowcy fok, mieli oni trudności w ich zabiciu.
Interakcje międzygatunkowe