Pogórzanie wschodni – część polskiej grupy etnograficznej wyodrębnionej z Pogórzan. Obszarowo zajmują Pogórze Strzyżowskie, Pogórze Bukowskie, Pogórze Dynowskie oraz Kotlinę Krośnieńską po wschodniej i zachodniej stronie dorzecza rzeki Wisłok od Zydranowej na południu do Kańczugi na północy. thumb|200px|Zagroda wielobudynkowa Pogórzan, wiatrak z Turaszówki
Osadnictwo Sytuacja osadnicza na tym obszarze Polski była w średniowieczu niezwykle skomplikowana. Były tu bowiem z dawien dawna istniejące elementy etniczne polskie i ruskie na które nałożyła się nowa fala osadnicza polska„ Mazowsze zasługuje na uwagę ze względu uzdolnień kolonizacyjnych ludności, które to plemię zapędzały na Ruś Czerwoną, w ziemię bialską, więc w sadyby dawnych Jadźwingów, na Podole. Wszędzie jednakże swoje plemienne cechy, a chociażby nazwę Mazurzy. Do dziś dnia (Tatomir Geografija Galicji 1876. str. 59) między Rabą a lewym brzegiem Sanu ludność miejscowa nosi nazwę Mazurów, z których część pod nazwą Grębowiaków (Lisowiaków al. Borowców) siedzi między Wisłą, dolnym Sanem po Mielec, i Leżajsk. Mamy zaś ślady, że w 1373 w Sanockiem nad Sanem, z daru księcia Władysława Opolczyka, a wówczas pana Rusi (lwowskiej) otrzymał wieś Jabłonicę Przybysław syn Fala z ziemi łęczyckiej (AGZ t. VII, str. 15–16)…” [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI. III. Etnografia i stosunki społeczne. str. 191. oraz niemiecka (Głuchoniemcy, Niemcy karpaccy) W historiografii niemieckiej (z pierwszej połowy XX wieku) koloniści niemieccy i ich potomkowie na Podkarpaciu (wschodnie i zachodnie dorzecze Wisłoki) to tzw. Taubdeutsche (czyli pl. Głuchoniemcy), ludność spolszczona, nie identyfikująca się z Niemczyznąw takich miejscowościach oraz ich okolicach jak Bachórz (Großbachersdorf), Besko, Białobrzegi (Palversee), Brzozów (Bresen), Bukowsko, Bonarówka (Bonnersdorf), Domaradz (Deutsch-Domaretz), Dynów (Dühnhof), Frysztak (Freistadt), Głowienka, Haczów (Hanshof), Harta (Harth), Dylągówka (Dillingshau), Iskrzynia, Iwonicz (Iwanitz), Jaćmierz (Jatschmirs), Jasło (Jessel), Jaśliskach (Hohenstadt), Jurowce, Klimkówka, Kombornia (Kaltborn), Korczyna (Kotkenhau), Krośnie (Krossen), Królik Polski (Johannsdorf), Lalin Niemiecki, Lubatówce (Bischofswald), Łężany, Matysówka (Mathisowka), Michałowce (Michelsdorf), Miejsce Piastowe (Peistätten), Mrzygłód (Königlich Thirau), Nowotaniec (Lobentanz), Niebieszczany(Siebenwirt), Nowy Żmigród (Schmiedeburg), Odrzykoń (Ehrenberg), Pielnia (Pellen), Poraż (Kunzendorf), Prusiek(Prosegg), Rogi, Równe, Rymanów, (Reimannshau)Rytarowce (Rittersdorf), Sanok, Strachocina, Strzyżów, Suchodól (Diernthal), Szufnarowa (Schaffnerhau), Targowiska, Trepcza, Tułkowice (Tillkersdorf)Trześniów, Tyrawa (Salzthirau), Tyczyn (Bertoldsdorf), Wielopole (Großenfeld), Wrocenka, Wojnarówka, Wiśniowa, Zarszyn (Sarschin)Zmennica, Zymbertowej (Siebenwirth), a od XIV wieku również rusko-wołoska. Jak wskazał prof. Przemysław Dąbkowski, region też zamieszkany był już wcześniej również przez ludność węgierską, która na początku XIV w. była albo na stałe tam osiadła, albo też czasowo przebywająca. Jest rzeczą wielce prawdopodobną, iż podobnie jak w innych ziemiach, tak samo i w ziemi sanockiej, znajdowały się pewne osady, zaludnione pierwotnie przez Węgrów, którzy z biegiem czasu ulegli polonizacjiPrzemysław Dąbkowski. Węgrzy [w:] „Stosunki narodowościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu” (1921) str. 2–3..
Ziemie leżące po prawej stronie dorzecza Wisłoka do XIV wieku pozostawały niezamieszkane. Do ich kolonizacji na prawie polskim oraz niemieckim, prowadzonej głównie przez niemieckie klany rycerskie z Węgier – Balów, Śląska – Kmitów, Moraw – Herburtów, a następnie saskich Fredrów, doszło dopiero na przełomie XIV i XV wieku. Osadnictwo polskie dało początek zamieszkującym te tereny grup polskich Pogórzan.
Od zachodu grupa ta sąsiaduje z Pogórzanami zachodnimi, a od południa z rusińskimi Łemkami.
thumb|200px|zabytkowe urządzenia naftowe z terenów Pogórza, ekspozycja w sanockim skansenie
Gospodarka Podstawą gospodarki było tu kiedyś rolnictwo, a hodowla odgrywała znacznie mniejszą rolę. Gleby na zajmowanych obszarze są urodzajne, teren płaski lub lekko pofałdowany, dlatego cały ten kraj to tereny rolnicze, zajęte pod osadnictwo już od wczesnego średniowiecza. Początki osadnictwa polskiego na prawie niemieckim dał powrót ziemi sanockiej do Korony w roku 1340. W wielu miejscowościach rozwinięte było również na dużą skalę rzemiosło, z którego największe znaczenie miało tkactwo oraz cechy szewców. Gospodarka rolna i hodowla stały na dość wysokim poziomie, w takich miejscowościach jak Zarszyn rozwinęła się hodowla bydła simentalskiego sprowadzonego ze Szwajcarii. W statystykach ekonomicznych władz austriackich z roku 1913 gmina Haczów była jedną z najbogatszych w całej Galicji. Obszar Pogórza oraz Dołów Jasielsko-Sanockich jest również kolebką światowego przemysłu naftowego. W Bóbrce koło Krosna założona została w 1854 r. przez Ignacego Łukasiewicza pierwsza na świecie kopalnia ropy naftowej.
Architektura sakralna
Architektura świecka Stare domy przysłupowe i podcieniowe zachowały się w Babicach, Mrzygłodzie i DynowieWierchy. Państwowe Wydawn. Naukowe, Oddz. w Krakowie, 1967. str. 138.. W Iwoniczu rozpowszechnił się w niedawnej przeszłości typ domu aż z dalekiego Tyrolu, a to dzięki cieśli z Klimkówki koło Iwonicza który będąc w Tyrolu w czasie I wojny wykorzystał zdobyte tam doświadczenia budowlane po powrocie do domuOchrona zabytków. Centralny Zarząd Muzeów i Ochrony Zabytków 1957 str. 40..
Lokalne grupy folklorystyczne Kapela „Młoda Harta” z Harty woj. podkarpackie Kapela „Wrzos” z Olszanicy woj. podkarpackie Kepela „Besko” z Beska woj. podkarpackie Kapela „Mali Lubatowianie” z Lubatowej woj. podkarpackie Kapela „Mazurek” z Mazurów woj. podkarpackie Kapela „Młodzi Łukowianie” z Łukowego woj. podkarpackie Kapela „Bukowianie" z Bukowska Zespół Tańca Ludowego „Sanok” Kapela „Rekruty” w Posadzie Zarszyńskiej. Zespół Pieśni i Tańca „Ziemia Sanocka" w Nowosielcach Zespół Śpiewaczy „Łukowianie” Kapela Ludowa „Ropieńczanie” Kapela Ludowa „Przepióreczka” w Niebocku Kapela Ludowa „Stobniczanie” kapela Ludowa „Domaradzanie” Domaradz Kapela Ludowa „Ostrzewianie” Nozdrzec Kapela Ludowa „Białobrzeżanie” Kapela Ludowa „Kamraty” Kapela Ludowa „Warzanie” w Warze Kapela Ludowa „Ostrzewianie” Kapela Ludowa „Górczanie” Zespół Regionalny "Trzcinicoki” Kapela Ludowa „Lubatowianie” Kapela i zespół obrzędowy „Graboszczanie” w Grabownicy Starzeńskiej Kapela Ludowa „Przysietczanie" Kapela Ludowa „Rymanowianie" Rymanów Kapela Ludowa "Stachy" z Krosna Kapela Ludowa Stanisława Wyżykowskiego w Haczowie Kapela Ludowa „Bliźnianie” z Bliznego Kapela Ludowa z Górek – gmina Brzozów Kapela Ludowa „Rekruty” z Zarszyna Kapela Rodzinka „Wojtunie” z Haczowa Kapela Ludowa „Zagórzanie” z Zagórza Kapela „Piasty" z Miejsca Piastowego Zespół Tańca Ludowego „Pogórzanie” z Głowienki Kapela Ludowa „Pogórzanie” z Głowienki
Twórcy ludowi rzeźbiarka ludowa Aniela Orłowska (ur. 1917 r.). Przysietnica rzeźbiarz ludowy Stefan Rogoz z Domaradza rzeźbiarz ludowy, Henryk Cipora z Krzywego artystka ludowa Janina Zubel z Jabłonki lirnik ludowy Stanisław Wyżykowski z Haczowa (ur. 1927) gawędziarka Genowefa Malska z Odrzykonia artysta ludowy Piotr Przyboś hafciarka i koronczarka, Maria Suwała z Grabownicy Starzeńskiej
Zobacz też gwara sądecka ziemia sanocka Dolinianie Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku
Przypisy
Bibliografia Kodeks Dyplomatyczny Małopolski. III. (1361) Akta Grodzkie i Ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z Archiwum tzw. Bernardyńskiego we Lwowie, tomy I–XXI, Lwów 1868, (publikacja źródeł). Kodeks Dyplomatyczny Katedry Krakowskiej. Św. Wacława. Kraków. (publikacja źródeł 1874). P. Dąbkowski. Stosunki narodościowe ziemi sanockiej w XV stuleciu. Lwów. 1921 T. Landenberg. Zaludnienie Polski na początku panowanie Kazimierza Wielkiego. Lwów. 1930. Kurt LückNiemieckie siły twórcze w rozwoju Polski. Badania naukowe niemiecko-polskiego sąsiedztwa we wschodnio-środkowo-europejskim obszarze, Poznań 1934. (oryg. Deutsche Aufbaukräfte in der Entwicklung Polens. Forschungen zur deutsch-polnischen Nachbarschaft im ostmittel-europäischen Raum) strony 500–600 Kazimierz Tymieniecki – Deutsche Aufbaukrafte in der Entwicklung Polens (Niemcy w Polsce), Poznań 1936, Roczniki Historyczne Organu Towarzystwa Miłośników Historii w Poznaniu [polemika z publikacją Lücka] Zygmunt Jaślar – „Haczów, niezwykła osada szwedzko-niemiecka”. Jasło 1938 [ niem. Hanshau, eine eigenartige schwedisch-dt. Siedlung] Jessel 1938. A.Fastnacht. Osadnictwo Ziemi Sanockiej w latach 1340–1650, Lwów 1938, Wrocław 1962 A.Fastnacht. Słownik Historyczno-Geograficzny Ziemi Sanockiej w Średniowieczu. Kraków. 2002 O.Kolberg. Sanockie – Krośnieńskie. Dzieła Wszystkie T. 49 – 51. Wł. Makarski. Nazwy miejscowości dawnej ziemi sanockiej, Lublin 1986.
Kategoria:Grupy etnograficzne Polski