thumb|Proklamacja Rzeszy Niemieckiej w Sali Zwierciadlanej pałacu wersalskiego 18 stycznia 1871, w rocznicę koronacji pierwszego pruskiego króla

Cesarstwo Niemieckie, Rzesza Niemiecka () – niemieckie państwo federacyjne powstałe w wyniku zjednoczenia Niemiec dokonanego w latach 1866–1871 przez Prusy pod rządami Ottona von Bismarcka. W historiografii określane także jako Druga Rzesza Niemiecka, II Rzesza (niem. )Użycie wyrazu Rzesza (Reich) w nazwie nawiązywało do istniejącego w latach 962–1806 Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Heiliges Römisches Reich, potocznie: Altes Reich – Stara Rzesza lub Erstes Reich – Pierwsza Rzesza), zwanego też od 1441 Świętym Cesarstwem Rzymskim Narodu Niemieckiego (Heiliges Römisches Reich Deutscher Nation). Do tej samej tradycji nawiązywało powstałe wcześniej (1804) Cesarstwo Austrii.. Na przełomie XIX i XX wieku było jednym z najpotężniejszych państw Europy i świata, posiadało potężną armię i przemysł, który w tym czasie przewyższył brytyjski i ustępował tylko amerykańskiemu.

Cesarstwo Niemieckie było formalnie monarchią konstytucyjną i państwem federalnym, złożonym z państw związkowych wchodzących w skład Rzeszy będących monarchiami i wolnymi miastami. Realnie największy wpływ na kierunek polityki zachowywali cesarz, będący jednocześnie królem pruskim, oraz odpowiadający przed cesarzem kanclerz Rzeszy, który często był też premierem Prus. Prusy posiadając olbrzymią przewagę terytorialną, ludnościową i militarną górowały nad innymi państwami niemieckimi i nadawały ton polityce całej Rzeszy.

Okresy historyczne 1871–1890 – okres bismarckowski 1891–1918 – epoka wilhelmińska i I wojna światowa

Cesarze niemieccy Wilhelm I Hohenzollern, król Prus i cesarz niemiecki (1871–1888) Fryderyk III Hohenzollern, król Prus i cesarz niemiecki (1888) Wilhelm II Hohenzollern, król Prus i cesarz niemiecki (1888–1918)

Kanclerze Rzeszy Otto von Bismarck – od 21 marca 1871 do 20 marca 1890 Leo von Caprivi – od 20 marca 1890 do 26 października 1894 Chlodwig zu Hohenlohe-Schillingsfürst – od 29 października 1894 do 17 października 1900 Bernhard von Bülow – od 17 października 1900 do 14 lipca 1909 Theobald von Bethmann Hollweg – od 14 lipca 1909 do 13 lipca 1917 Georg Michaelis – od 14 lipca do 1 listopada 1917 Georg von Hertling – od 1 listopada 1917 do 30 września 1918 Max von Baden – od 3 października do 9 listopada 1918 Friedrich Ebert – od 9 do 11 listopada 1918

Sytuacja polityczna Godność cesarską sprawował urzędowo (łac. ex officio) władca największego państwa, Królestwa Prus, a jego oficjalny tytuł brzmiał „Cesarz niemiecki”, co miało oznaczać, że jedynie przewodniczył Rzeszy, gdyż był „pierwszy wśród równych” (primus inter pares) wobec innych władców niemieckich. Tytuł „Cesarz Niemców” odrzucono, ponieważ sugerował, że cesarz panuje z woli narodu, a nie dzięki łasce Bożej (Dei gratia). Taką neutralną tytulaturę przyjęto także i po to, aby nie zadrażniać stosunków z Austro-Węgrami, które choć zostały pokonane przez Prusy, to jednak cesarz Franciszek Józef nadal cieszył się autorytetem i poparciem wśród niektórych władców niemieckich, zmuszonych do posłuszeństwa wobec Prus. Obawiano się również pobudzenia nastrojów demokratycznych i rewolucyjnych wśród społeczeństwa.

Konstytucja Cesarstwa była napisana tak, że do końca jego istnienia prawnicy spierali się czy uznać Niemcy bardziej za państwo związkowe (Bundesstaat), czy też za związek państw (Staatenbund). Nie przeszkadzało to jednak Prusom w ścisłej kontroli niemieckiego życia wewnętrznego i polityki zewnętrznej, ponieważ o wszystkich najważniejszych sprawach decydował w istocie kanclerz powoływany przez cesarza, a stosunki z poszczególnymi królami i książętami regulowane były poprzez nieformalne związki partnerstwa i zależności.

Ówczesna opinia publiczna, ze względu na różnice religijne i gospodarcze, dzieliła się na pięć głównych nurtów: konserwatystów protestanckich, konserwatystów katolickich, prawicę liberalną, lewicę liberalną i lewicę. Obok reprezentantów tych nurtów w Reichstagu zasiadali reprezentanci mniejszości narodowych (m.in. Polacy).

Kraje Rzeszy Kraj Stolica Obszar w km² 1910 r. Ludność 1910 r. Gęstość zaludnienia. Królestwa (Königreiche): Prusy (Preußen) Berlin 348 780 40 165 219 115,16 os/km² Bawaria (Bayern) Monachium 75 870 6 887 291 90,77 os/km² border|25px Saksonia (Sachsen) Drezno 14 993 4 806 661 320,59 os/km² Wirtembergia (Württemberg) Stuttgart 19 507 2 437 574 124,95 os/km² Wielkie Księstwa (Großherzogtümer): 25px Badenia (Baden) Karlsruhe 15 070 2 142 833 142,19 os/km² border|25px Hesja (Hessen) Darmstadt 7688 1 282 051 176,88 os/km² 25px Meklemburgia-Schwerin (Mecklenburg-Schwerin) Schwerin 13 127 639 958 48,72 os/km² 25px Meklemburgia-Strelitz (Mecklenburg-Strelitz) Neustrelitz 2929 106 442 36,34 os/km² 25px Oldenburg Oldenburg 6429 483 042 75,20 os/km² 25px Saksonia-Weimar-Eisenach (Sachsen-Weimar-Eisenach) Weimar 3610 417 149 115 os/km² Księstwa (Herzogtümer): border|25px Anhalt Dessau 2299 331 128 136,2 os/km² 25px Brunszwik (Braunschweig) Brunszwik 3672 494 339 134,62 os/km² border|25px Saksonia-Altenburg (Sachsen-Altenburg) Altenburg 1324 216 128 163,23 os/km² border|25px Saksonia-Koburg-Gotha (Sachsen-Coburg und Gotha) Koburg 1977 257 177 130,08 os/km² border|25px Saksonia-Meiningen (Sachsen-Meiningen) Meiningen 2468 278 762 112,95 os/km²border|25px Saksonia-Lauenburg (Sachsen-Lauenburg) W 1876 roku wcielone do Prus.Ratzeburg – – Księstwa (Fürstentümer): 25px Lippe Detmold 1215 150 937 124,22 os/km² 25px Księstwo Reuss (linii młodszej) (Reuss-Gera) Gera 827 152 752 184,70 os/km² 25px Księstwo Reuss (linii starszej) (Reuss-Greiz) Greiz 316 72 769 230,28 os/km² border|25px Schaumburg-Lippe Bückeburg 340 46 652 137,21 os/km² border|25px Schwarzburg-Rudolstadt Rudolstadt 941 100 702 107,01 os/km² border|25px Schwarzburg-Sondershausen Sondershausen 862 89 917 104,31 os/km² 25px Waldeck-Pyrmont Arolsen 1121 61 707 54,95 os/km² Wolne Miasta Hanzeatyckie (Freie und Hansestädte): border|25px Brema (Bremen) Brema 256 299 526 1107,02 os/km² 25px Hamburg Hamburg 414 1 014 664 2450,87 os/km² border|25px Lubeka (Lübeck) Lubeka 298 116 599 391,27 os/km² Terytoria Rzeszy (Reichsländer): border|25px Alzacja-Lotaryngia (Elsass-Lothringen) Straßburg 14 522 1 874 014 129,04 os/km² Ogółem Rzesza Niemiecka Berlin 540 858 64 925 993 120,10 os/km²

Demografia

Zmiany demograficzne w Cesarstwie Niemieckim w latach 1871–1910: 1871 – 41 058 792 1890 – 49 428 470 10px 8 369 678 1900 – 56 367 187 10px 6 938 717 1910 – 64 925 993 10px 8 558 806

+ Podział ludności Cesarstwa Niemieckiego na podstawie języków w 1900 roku. Język Populacja udział procentowy Niemiecki 51 883 131 92,05% Polski 3 086 489 5,48% Francuski 211 679 0,38% Duński 141 061 0,25% Inne 1 044 827 1,84%W tym język kaszubski, którym porozumiewało się 100 213 osób, i język mazurski, którym mówiło 142 049 osób. Łącznie 56 367 187 100%

Miasta thumb|Berlin, 1900 thumb|Hamburg, ok. 1890–1900

Populacja największych miast Cesarstwa w 1900 roku oraz ich współczesna przynależność państwowa. MiastoPopulacjaKrajŹródłoWspółczesnaprzynależność1.Berlin 1 888 848 2.Hamburg 768 349 3.Monachium 499 932 4.Lipsk 456 124 5.Wrocław 422 709 6.Drezno 396 146 7.Kolonia 372 529 8.Frankfurt nad Menem 288 989 9.Norymberga 261 081 10.Hanower 235 649 11.Magdeburg 229 667 12.Düsseldorf 213 711 13.Szczecin 210 702 14.Chemnitz 206 913 15.Królewiec 189 483 16.Charlottenburg 189 305 17.Stuttgart 176 699 border|22px Wirtembergia 18.Gdańsk 170 337 19.Altona 161 501 20.Brema 161 184

Państwa zależne Lp. PaństwoFlaga Początek zależności Koniec zależnościŹródło 1. Królestwo Polskie (Königreich Polen)border|25x25px 1916 19182.Ukraińska Republika Ludowa (Ukrainische Volksrepublik)25x25px 1917 19183.Królestwo Finlandii (Königreich Finnland)25x25px4.Państwo Ukraińskie (Ukrainischer Staat)25x25px 1918 19185.Królestwo Litwy (Königreich Litauen)25x25px6.Księstwo Kurlandii i Semigalii (Herzogtum Kurland und Semgallen)border|25x25px7.Zjednoczone Księstwo Bałtyckie (Vereinigtes Baltisches Herzogtum)border|25x25px mały|Niemieckie imperium kolonialne w 1914 roku

Posiadłości i terytoria zależne PosiadłośćFlagaNabycieUtrataŹródłoNiemiecka Afryka Południowo-Zachodniaborder|25x25px18841915Kamerun Niemieckiborder|25x25px18841915Togolandborder|25x25px18841914Niemiecka Afryka Wschodniaborder|25x25px18851919Nowa Gwinea Niemieckaborder|25x25px18851914 Qingdaoborder|25x25px18971914Jiaozhouborder|25x25px18981914Samoa Niemieckieborder|25x25px18991919Generalne Gubernatorstwo Belgijskieborder|25x25px19141918Administracja Cywilna Polski po lewej stronie Wisłyborder|25x25px19151915Generalne Gubernatorstwo Warszawskieborder|25x25px19151918Ober-Ostborder|25x25px19151919

Zobacz też Armia Cesarstwa Niemieckiego Reichsgesetzblatt (Dziennik Ustaw Rzeszy)

Uwagi

Przypisy

Bibliografia Tomasz Paluszyński, Historia Niemiec i państw niemieckich. Zarys dziejów politycznych, Oficyna Wydawnicza Wyższej Szkoły Języków Obcych w Poznaniu, wyd. II popr. i uzupełn., Poznań 2006, s. 386.

Linki zewnętrzne Gemeindeverzeichnis Deutschland 1900 Gesetz betreffend die Verfassung des Deutschen Reichs (Reichsverfassung vom 16.04.1871) in Volltext

Kategoria:Dawne państwa niemieckie Niemcy