thumb|Polska za czasów Kazimierza II Sprawiedliwego thumb|Polska w latach 1201–1241, tzw. Monarchia Henryków Śląskich thumb|Kościół w Polsce w XII-XIII wieku thumb|Polska w latach 1275–1300 mały|Polska w latach 1304–1333 thumb|Ekspansja niemczyzny w średniowieczu z powodu tzw. na ziemiach wschodnich (np. Austria, Połabie, Sudety i Prusy), w tym polskich (np. Śląsk, Ziemia lubuska, Pomorze, Małopolska i Wielkopolska) w latach:

Oraz granice państw: Polska w okresie rozbicia dzielnicowego (inaczej Monarchia piastowska w okresie rozdrobnienia feudalnego, , ) – okres w historii Polski trwający po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku do koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, symbolicznej daty zjednoczenia .

Cechą charakterystyczną tego okresu jest postępujące rozdrobnienie państwa polskiego na coraz mniejsze w znacznej mierze niezależne władztwa terytorialne. Proces ten był związany z rozrastaniem się dynastii Piastów, której każdy członek, zgodnie z polskim prawem zwyczajowym, miał prawo do posiadania części ojcowizny. Podobne procesy zachodziły w dziejach państwa piastowskiego już wcześniej, jednak zwykle udawało się je w miarę szybko zahamować.

Krótka charakterystyka okresu

Około połowy XIII wieku Polska składała się z kilkunastu księstw, bez żadnej władzy centralnej. Okres dzielnicowy był okresem walk wewnętrznych pomiędzy rywalizującymi książętami – o władzę i o terytorium.

W tym okresie kraj znalazł się w obliczu silnych zagrożeń zewnętrznych, rozbicie oznaczało osłabienie militarne. Wzmógł się napór książąt i margrabiów niemieckich na ziemie zachodnie oraz czeskich na Śląsk. Pomorze Zachodnie i Wielkopolska znalazły się w strefie ekspansji Marchii Brandenburskiej.

Okres dzielnicowy był czasem intensywnego rozwoju gospodarczego i istotnych przemian społecznych. W rolnictwie upowszechnił się system trójpolówki, używanie ugoru jako pastwiska. Zaczęto używać nowocześniejszych narzędzi rolniczych. Stworzono immunitety – zwolnienia dóbr od danin i posług, co zmieniało sytuację wolnych chłopów. Lokowano miasta na prawie niemieckim, skodyfikowano także inne normy osadnicze (prawo polskie, średzkie). Wykształciły się nowe lokalne władze wiejskie oraz reguły feudalnych.

Rozbicie dzielnicowe było charakterystyczne dla przemian ustroju feudalnego. Dochodziło do niego w poszczególnych krajach w różnych okresach ze względu na zróżnicowanie w przebiegu procesów zmian społeczno-gospodarczych.

W czasie rozbicia mimo podziału władzy istniał motyw grupujący wobec ziem dawnej domeny królewskiej, podobny w pewnym aspekcie do współczesnych idei „narodowości” (w późniejszych czasach identyfikowany jako „świadomość” narodowa) – określenie – pojawia się u autorów miejscowych i obcych. Motyw odrębnego i jednolitego bytu poza np. pokrewieństwem językowym podtrzywała min. jedność organizacji kościelnej na ziemiach królestwa. Funkcjonowało również w czasie rozbicia określenie .

Historia Początek rozbicia Na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego Księstwo Polskie zostało podzielone na dzielnice. Seniorem sprawującym władzę zwierzchnią został najstarszy syn Władysław II Wygnaniec, który otrzymał Śląsk i Ziemię lubuską. Mazowsze przypadło Bolesławowi IV Kędzierzawemu, a zachodnia Wielkopolska Mieszkowi III Staremu. Po śmierci Krzywoustego ziemię sandomierską wydzielono Henrykowi Sandomierskiemu, a wdowie Salomei jako oprawę wdowią ziemię łęczycko-sieradzką.

Książę senior miał sprawować władzę w dzielnicy senioralnej, w skład której wchodziła ziemia krakowska, ziemia sandomierska, ziemia kaliska, ziemia łęczycko-sieradzka i Pomorze Gdańskie.

Pierwsze walki o tron Po śmierci Salomei Władysław II zwany Wygnańcem zajął jej dzielnicę wbrew woli braci. W wyniku wojny między nim i jego braćmi, Władysław II uciekł z kraju w 1146 roku i udał się do Niemiec prosić o pomoc króla. Dzielnicę senioralną objął Bolesław Kędzierzawy - w ten sposób to on stał się seniorem. Bolesław nie potrafił utrzymać suwerenności państwa i w wyniku wyprawy cesarskiej w 1157 roku musiał w Krzyszkowie złożyć hołd lenny cesarzowi Fryderykowi Barbarossie. Oddał państwo w lenno oraz zgodził się, aby po śmierci Władysława II Wygnańca jego synowie (Bolesław Wysoki, Mieszko Plątonogi) mogli powrócić do jego dzielnicy dziedzicznej – Śląska.

W roku 1173, po śmierci Bolesława Kędzierzawego, jego rolę jako seniora, księcia oraz pana Krakowa przejął trzeci syn Bolesława Krzywoustego – Mieszko Stary. Po czterech latach ponownie doszło do walki o tron. Mieszko został wygnany, a Kraków opanowany przez najmłodszego z braci, pogrobowca Bolesława III Krzywoustego: Kazimierza II Sprawiedliwego, co oznaczało złamanie zasady senioratu (władza zwierzchnia dla najstarszego z rodu). Kazimierz, w przeciwieństwie do Mieszka, nie próbował przeciwstawiać się możnowładztwu i Kościołowi.

Koniec pryncypatu Po śmierci Kazimierza w Krakowie rządził jego syn Leszek Biały. Wraz z jego śmiercią w Gąsawie w 1227 roku ostatecznie zanikła władza centralna (pryncypat). Stopniowo postępowało rozdrobnienie ziem Polski, powiązane z umacnianiem się separatyzmu księstw dzielnicowych. Nie istniały żadne ponad dzielnicowe urzędy ani prawa.

Próby zjednoczenia monarchii piastowskiej Pierwsze próby zjednoczenia monarchii piastowskiej w jedno scentralizowane państwo, podjęli władcy Śląska, Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny (tzw. Monarchia Henryków Śląskich). Zostały przerwane katastrofalnym najazdem mongolskim w 1241 roku. Kolejne podjęli u schyłku XIII w. Henryk IV Probus i Przemysł II, ten ostatni w 26 czerwca 1295 roku koronował się na króla Polski – pierwszy raz po 219 latach. Przemysł II został zamordowany w Rogoźnie 8 lutego 1296 roku podczas nieudanej próby porwania dokonanej z inspiracji margrabiów brandenburskich. Ponieważ Przemysł II nie posiadał męskiego potomka, jego śmierć oznaczała koniec podjętej przez niego próby zjednoczenia państwa (tzw. Królestwo Polskie (1295–1296)).

Zjednoczenie monarchii piastowskiej Dopiero Władysławowi I Łokietkowi udało się – po krótkim okresie rządów czeskich Przemyślidów na przełomie XIII i XIV w. – zjednoczyć znaczną część kraju i koronować się w Krakowie 1320 roku.

Skutki rozbicia dzielnicowego Decentralizacja władzy

Rozbicie dzielnicowe de facto poskutkowało przekształceniem Polski w luźną konfederację księstw, które łączyła jedynie wspólna głowa państwa oraz (w teorii) polityka zagraniczna. Po wygaśnięciu zasady pryncypatu „konfederacja” przekształciła się w kilkadziesiąt całkowicie niezależnych państewek.

Długi okres trwania rozbicia dzielnicowego przyczynił się do rozbudzenia partykularyzmów regionalnych, wzrostu znaczenia możnowładztwa oraz wyższego duchowieństwa. Brak silnego ośrodka decyzyjnego potrafiącego skupić w swych rękach siły całego królestwa, a także częsty brak współpracy między poszczególnymi książętami nie tylko zahamowania wszelkich ambicji ekspansjonistycznych, lecz także utraty, lub przejście pod zwierchność innych władców dużej części zachodnich terytoriów tytularnych dawnego królestwa (zob. Kresy Zachodnie).

Utrata ziem zachodnich Słabość monarchii piastowskiej doprowadził w tym czasie do strat terytorialnych. W okresie rozbicia dzielnicowego usamodzielniły się księstwa pomorskie, zachodnie w XIV wieku uległo wpływom władców duńskich, brandenburskich i cesarskich, a gdańskie w 1308 roku zostało wchłonięte przez państwo krzyżackie. Wcześniej Krzyżacy dzięki bulli papieskiej Grzegorza IX uzyskali w 1234 roku ziemię chełmińską. W 1250 roku Brandenburgia zajęła ziemię lubuską, a w późniejszych latach opanowała ziemie wzdłuż dolnej Warty, Noteci, Drawy i Gwdy; oddzielając Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i organizując na tych terenach na przełomie XIV i XV wieku Nową Marchię. W latach 1327–1331 większość władców księstw śląskich złożyła hołd lenny czeskiemu królowi Janowi Luksemburskiemu. Ostatecznie cały obszar pierwotnego piastowskiego śląska znalazł się dużej mierze w krąg zależności od Królestwa Czeskiego (później od Korony Czeskiej) na mocy Układu w Trenczynie w 1335 roku.

Zarówno Brandenburgia, Czechy jak i Państwo Krzyżackie wchodziły w skład I Rzeszy, więc terytoria zajmowane przez te państwa stawały się także częścią Rzeszy, na których z czasem zaczęła dominować ludność niemieckojęzyczna (tzw. ). Większość ziem zachodnich (np. Ziemia lubuska, Pomorze Zachodnie czy Dolny Śląsk), nie powróciły do Polski po zjednoczeniu monarchii piastowskiej w 1320 roku i pozostawały integralną częścią Rzeszy Niemieckiej aż do 1945 roku – kiedy to na Konferencji poczdamskiej, w ramach rekompensaty za utracone ziemie wschodnie na rzecz ZSRR, zostały przyznane Polsce (zob. Ziemie Odzyskane).

Władcy Polski w okresie rozbicia dzielnicowego Niżej wymienieni książęta sięgnęli po władzę w Krakowie. Od 1138 roku do 1227 tron w Krakowie był związany z władzą zwierzchnią w Polsce.

PortretImięData panowaniaUrodzonyZmarłDynastiaInformacje dodatkowe 135x135px Władysław II Wygnaniec 1138-1146 1105 1159 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 134x134px Bolesław IV Kędzierzawy 1146-1173 1122 1173 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 133x133px Mieszko III Stary 1173-1177 1122/1125 1202 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 132x132px Kazimierz II Sprawiedliwy 1177-1191 1138 1194 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 133x133px Mieszko III Stary 1191 1122/1125 1202 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 132x132px Kazimierz II Sprawiedliwy 1191-1194 1138 1194 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 135x135px Leszek Biały 1194-1195 1184/1185 1227 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 133x133px Mieszko III Stary 1195 1122/1125 1202 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 135x135px Leszek Biały 1195-1199 1184/1185 1227 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 133x133px Mieszko III Stary 1199-1202 1122/1125 1202 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 133x133px Władysław III Laskonogi 1202 lub 1202-1206 1161/1166 1231 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 135x135px Leszek Biały 1202 (1206) -1210 1184/1185 1227 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 145x145px Mieszko IV Plątonogi 1210-1211 1131/1146 1211 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 135x135px Leszek Biały 1211-1227 1184/1185 1227 Piastowie Książę senior Polski(książę krakowski) 133x133px Władysław III Laskonogi 1227-1228 1161/1166 1231 Piastowie Książę krakowski 134x134px Henryk I Brodaty 1228-1229 1165/1170 1238 Piastowie Książę krakowski 132x132px Konrad I Mazowiecki 1229-1230 1187/1188 1247 Piastowie Książę krakowski 133x133px Władysław III Laskonogi 1230 1161/1166 1231 Piastowie Książę krakowski 132x132px Konrad I Mazowiecki 1230-1232 1187/1188 1247 Piastowie Książę krakowski 134x134px Henryk I Brodaty 1232-1238 1165/1170 1238 Piastowie Książę krakowski 102x102px Henryk II Pobożny 1238-1241 1196/1207 1241 Piastowie Książę krakowski 125x125px Bolesław II Rogatka 1241 1220/1225 1278 Piastowie Książę krakowski 132x132px Konrad I Mazowiecki 1241-1243 1187/1188 1247 Piastowie Książę krakowski 134x134px Bolesław V Wstydliwy 1243-1279 1226 1279 Piastowie Książę krakowski 133x133px Leszek Czarny 1279-1288 1241 1288 Piastowie Książę krakowski 131x131px Henryk IV Prawy 1288-1290 1257/1258 1290 Piastowie Książę krakowski 136x136px Przemysł II 1290-1291 1257 1296 Piastowie Książę krakowski 135x135px Władysław I Łokietek 1291 1260/1261 1333 Piastowie Książę krakowski 135x135px Wacław II 1291-1305 1271 1305 Przemyślidzi Książę krakowski5. król Polski.Koronowany w 1300 roku 136x136px Przemysł II 1295-1296 1257 1296 Piastowie 4. król Polski. 132x132px Wacław III 1305-1306 1289 1306 Przemyślidzi Niekoronowany król Polski 135x135px Władysław I Łokietek 1306-1320 1260/1261 1333 Piastowie Książę krakowski

Listy książąt dzielnicowych na terenach polskich książęta krakowscy książęta sandomierscy książęta wielkopolscy książęta kujawscy książęta mazowieccy książęta łęczyccy i sieradzcy książęta śląscy