Pierwsza dama Rzeczypospolitej Polskiej, także Prezydentowa – nieformalny tytuł grzecznościowy i protokolarny stosowany na określenie małżonki prezydenta Polski.
Pierwsza dama Z pełnieniem roli pierwszej damy nie wiążą się żadne uprawnienia polityczne. Pełni jedynie funkcje reprezentacyjne i ceremonialne. Między innymi towarzyszy głowie państwa podczas oficjalnych spotkań czy wystąpień. Małżonki prezydentów zarówno w Polsce, Stanach Zjednoczonych Ameryki i innych państwach nie otrzymują wynagrodzenia, choć np. Betty Ford i Rosalynn Carter, które aktywnie udzielały się w różnych programach społecznych, poruszały publicznie kwestię stałej pensji dla pierwszej damyL. Pastusiak, Panie Białego Domu, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa, 1994, , s. 5–7.. W przypadku Polski od 2021 z budżetu państwa opłacane są składki na ubezpieczenie społeczne małżonki prezydenta.
Określenie pierwsza dama jest kalką językową z języka angielskiego (), które w USA pojawia się w II połowie XIX wieku, zaś w polszczyźnie pod koniec XX wieku m.in. w prasie na początku 1989 przy okazji przedstawienia Barbary Bush i jej poprzedniczekDamy w Białym Domu „Zwierciadło” z 1989. czy w publikacji z 1993, gdzie zwrotem III Rzeczypospolitej nazwano Danutę Wałęsę III Rzeczypospolitej w Kronika kobiet, Wydawnictwo „Kronika” – Marian B. Michalik, Warszawa, 1993, , s. 620..
W odniesieniu do małżonek głów państwa polskiego zwrot pierwsza dama zaczął być stosowany dopiero w III Rzeczypospolitej. W II RP w odniesieniu do małżonki prezydenta używano zwrotu pani prezydentowa lub np. pani Michalina MościckaA. Chojnowski, Ignacy Mościcki, prezydent Rzeczypospolitej 1 VI 1926 – 30 IX 1939 w Prezydenci i premierzy Drugiej Rzeczypospolitej, Zakład Narodowy imienia Ossoliński Wydawnictwo, 1992, , s. 224.. Taką formę stosowano również wobec małżonek prezydentów innych państw – też i w okresie Polski Ludowej, np. w publikacji Interpress Publishers dotyczącej wizyty prezydenta Nixona w Warszawie są zwroty: , Interpress Publishers, Warsaw, 1972.. Jednak współcześnie w publicystyce częstą praktyką jest określanie tym tytułem partnerek przywódców państwa polskiego z lat 1918–1989 (tj. żon: prezydentów, przewodniczących Rady Państwa, a nawet przywódców partii komunistycznej).
W okresie PRL, z racji braku jednoosobowego urzędu głowy państwa, poza 1989 r., funkcje reprezentacyjne pełnił Przewodniczący Rady Państwa. Podczas oficjalnych spotkań, gdy wymagała tego sytuacja, towarzyszyła mu małżonka. Było tak np. podczas wizyty prezydentów USA Richarda Nixona w 1972, George’a Busha w 1989 roku, czy też cesarza Iranu Rezy Pahlawi w 1977. W takich uroczystościach brali również udział I sekretarze PZPR z małżonkami, którzy, podobnie jak w pozostałych państwach komunistycznych, de facto stali na czele państwa. W dniu 1 sierpnia 1975 w Helsinkach przywódcy 35 państw europejskich oraz Kanady i Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej podpisali Akt końcowy Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – w imieniu państw komunistycznych podpisy złożyli pierwsi sekretarze partii rządzących (w imieniu PRL Edward Gierek) i w ten sposób uznano de facto najwyższe stanowisko partyjne za odpowiadające głowie państwaJ. Eisler, Zarys dziejów politycznych Polski 1944-1989, Polska Oficyna Wydawnicza „BGW”, Warszawa, 1992, , s. 126..
Lista partnerek życiowych i małżonek polskich przywódców państwowych II Rzeczpospolita (1918–1939) Żona Gabriela Narutowicza, Ewa Narutowicz, zmarła w 1920 roku, czyli 2 lata przed objęciem funkcji prezydenta przez jej męża. W związku z tym Gabriel Narutowicz był wdowcem i jego żony nie należy nazywać pierwszą damą. Zdjęcie Małżonka Małżonek W latach Żony naczelnika państwa 100px Maria Piłsudska Józef Piłsudski 1918–1921 100px Aleksandra Piłsudska 1921–1922 Żony prezydentów II RP 100px Maria Wojciechowska Stanisław Wojciechowski 1922–1926 100px Michalina Mościcka Ignacy Mościcki 1926–1932 100px Maria Mościcka 1933–1939
Władze Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie (1939–1990) Stanisław Ostrowski oraz Edward Bernard Raczyński, pełniący funkcję prezydenta w latach 1972–1979 i 1979–1986, byli wdowcami. Zdjęcie Małżonka Małżonek W latach Żony prezydentów RP na uchodźstwie Jadwiga Raczkiewicz Władysław Raczkiewicz 1939–1947 Ewelina ZaleskaGenealogia rodziny. August Zaleski 1947–1972 Anna Sabbat Kazimierz Sabbat 1986–1989 100px Karolina Kaczorowska Ryszard Kaczorowski 1989–1990
Rzeczpospolita Polska (1947–1952) i PRL (1989) W okresie 1952–1989 rolę głowy państwa pełnił kolegialny organ w postaci Rady Państwa. Zdjęcie Małżonka Małżonek W latach Żona prezydenta RP/PRL Janina Górzyńska Bolesław Bierut 1947–1952 Żona prezydenta PRL Barbara Jaruzelska Wojciech Jaruzelski 1989
III Rzeczpospolita (od 1989 roku) Zdjęcie Małżonka Małżonek W latach Źródło Żony prezydentów III RP Barbara Jaruzelska Wojciech Jaruzelski 1989–1990 100px Danuta Wałęsa Lech Wałęsa 1990–1995 124x124px Jolanta Kwaśniewska Aleksander Kwaśniewski 1995–2005 100px Maria Kaczyńska Lech Kaczyński 2005–2010 100px Anna Komorowska Bronisław Komorowski 2010–2015 100px Agata Kornhauser-Duda Andrzej Duda 2015–2025 143x143pxMarta NawrockaKarol Nawrockiod 2025
Zobacz też Małżonki i małżonkowie premierów Rzeczypospolitej Polskiej Żony władców Polski
Przypisy
Linki zewnętrzne Oficjalny serwis pierwszej damy
Kategoria:Listy biograficzne