Panna (łac. Virgo, dop. Virginis, symbol 20px, skrót Vir) – gwiazdozbiór zodiakalny, znany już w starożytności. Rozciąga się po obu stronach równika niebieskiego, między Lwem i Wagą. Jest to największy gwiazdozbiór zodiakalny i drugi co do wielkości gwiazdozbiór na niebie (ustępuje wielkością jedynie Hydrze). Liczba gwiazd dostrzegalnych nieuzbrojonym okiem: około 95. W Polsce widoczny wiosną. W Pannie znajduje się najwięcej galaktyk na całym niebie.

Mity i legendy Prawie wszystkie starożytne kultury łączyły gwiazdy tej konstelacji z dziewicą lub boginią. Starożytni Babilończycy widzieli na niebie kłos z ziarnami oraz liść palmy. Najjaśniejsza gwiazda nadal nazywana jest Kłosem. Gwiazdozbiór wiązany był również z radliną ziemi rozrywaną pługiem, dlatego też z tą częścią nieba Babilończycy wiązali płodność swoich ziem. Rzymianie też wybrali związek z rolnictwem i nazywali tę konstelację Ceres, od imienia bogini żniw. Według starożytnych Greków i Rzymian widzieli w tym fragmencie nieba postać kobiety. W niektórych mitach była to Demeter, córka Chronosa i Rei, bogini urodzaju, trzymająca kłos pszenicy, którym jest najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze – Spica. W innych Astrea ważąca sprawiedliwość na znajdującej się w pobliżu Wadze. Jeszcze inny mit wiązał ją z Erigone. Erigona była córką Ikariosa, która powiesiła się po uzyskaniu informacji, że pijani pasterze zamordowali jej ojca. Na niebie umieścił ją Dionizos, który przekazał Ikariosowi tajemnicę wyrobu wina. Utożsamiana również z grecką boginią sprawiedliwości Dike, córką Zeusa i Temidy, która opuściła Ziemię i wzleciała do nieba, kiedy zachowanie ludzi stawało się coraz gorsze, ale również boginie pełniące podobne funkcje w innych kulturach (w Mezopotamii – Astarte, w Egipcie – Izyda, w Grecji – Atena). Inny mit mówi o Persefonie, niedostępnej królowej podziemia porwanej przez Plutona. Natomiast w okresie średniowiecza utożsamiano Pannę z Matką Boską.

Gwiazdy Panny thumb|left|Gwiazdozbiór Panny z zaznaczonymi gwiazdami Gwiazdy konstelacji, umieszczonej niemal prostopadle do Galaktyki, są blade i dostrzec je można tylko na bardzo ciemnym niebie. Centralny trapez utworzony przez Alfę, Zetę, Deltę i Gammę jest najłatwiej rozróżnialną częścią Panny. Spica, Porrima, Vindemiatrix oraz Zavijava (β Vir) tworzą charakterystyczny kształt litery Y. Najjaśniejsza gwiazda Panny, Spica (α Virginis, Kłos), jest najjaśniejszą gwiazdą konstelacji, 14. pod względem jasności gwiazdą na niebie. Składa się z bliskiego układu dwóch niebieskich gwiazd typu B. Są oddalone od siebie zaledwie o 15 mln km. Dominującym składnikiem jest niebieski olbrzym, drugim składnikiem jest karzeł. Połączona jasność tych gwiazd jest 2100 razy jaśniejsza od Słońca. Znajdują się w odległości 220 lat świetlnych od Słońca. Ze względu na położenie Kłosa blisko ekliptyki jest on często zakrywany przez Księżyc oraz rzadziej przez planety. Zavijava (β Vir) – żółtobiała gwiazda ciągu głównego, położona w odległości 36 lat świetlnych od Słońca. Porrima (γ Vir) to gwiazda podwójna znajdująca się w odległości 39 lat świetlnych od Słońca. Została nazwana na cześć rzymskiej bogini przyszłości (znanej również jako Antevorta). Układ podwójny składający się z dwóch karłów o okresie obiegu około 170 lat. Na niebie dzieli je odległość od 0,35 do sześciu sekund kątowych. Ostatnio gwiazdy były blisko siebie w maju 2005 roku. Kolejne takie zbliżenie będzie miało miejsce w roku 2174. Minelauva (δ Vir) – czerwony olbrzym położony w odległości 202 lat świetlnych od Słońca. Vindemiatrix (ε Vir) jest gwiazdą pojedynczą, żółtym olbrzymem, o masie 2,6 masy Słońca. Gwiazda ta jest tak zwanym standardem dla astronomów badających widma gwiazd. Łacińska nazwa „Vindemiator” oznacza „zbieracza winogron”. Położona jest w odległości 302 lat świetlnych od Słońca.

W konstelacji znajduje się kilka gwiazd zmiennych typu Mira Ceti. Można je oglądać przez lornetkę w ich maksimum jasności. Należą do nich R Vir, S Vir, U Vir, RS Vir oraz SS Vir. Ze względów historycznych należy wspomnieć o zmiennej W Vir. To żółty olbrzym pulsujący z okresem około 17 dni. Gwiazda jest „protoplastą” całej rodziny gwiazd zmiennych, tak zwanych cefeid drugiej populacji.

Interesujące obiekty W konstelacji znajduje się najwięcej galaktyk na całym niebie – Gromada w Pannie stanowi centrum Supergromady Lokalnej. Panna leży daleko od płaszczyzny Drogi Mlecznej i nie zawiera mgławic czy gromad otwartych, ale ma dużą liczbę jasnych galaktyk. Największa gromada galaktyk w promieniu 100 milionów lat świetlnych od Słońca mieści się w północnej części gwiazdozbioru. W Pannie oraz sąsiednim gwiazdozbiorze, Warkoczu Bereniki, znajduje się najbliższa nam duża gromada galaktyk – Gromada w Pannie, zawierająca około 2000 galaktyk, oddalona o około 48 milionów lat świetlnych. W górnej części gwiazdozbioru znajdują się liczne galaktyki. Najjaśniejsze z nich to wielkie galaktyki eliptyczne: M49, M60, M84, M86 i M87. M87 to silne źródło radiowe i promieniowania rentgenowskiego, znane też jako Virgo A. M86 i M87 wraz z sześcioma sąsiednimi galaktykami tworzą łańcuch kolejno ułożonych obiektów. Co najmniej siedem z nich porusza się wspólnie. Nazywany jest Łańcuchem Markariana na cześć armeńskiego astrofizyka Beniamina Markariana, który zajmował się badaniem ruchów własnych galaktyk Gromady. Jedna z największych i najjaśniejsza z nich galaktyka M49 dostrzegalna już przez niewielki teleskop. Jest to druga w kolejności (po M83) odkryta galaktyka znajdująca się poza Gromadą Lokalną. Została odkryta przez Messiera jako pierwsza w Gromadzie. Trzecia co do jasności po M49 i M87 galaktyka eliptyczna to M60. Podobnie jak sąsiadki posiada w centrum supermasywną czarną dziurę o masie 4,5 miliarda mas Słońca. Galaktyka dziewiątej wielkości, jedna z najwyraźniejszych składników Gromady w Pannie. Można ją dostrzec za pomocą teleskopu o aperturze 75 mm. M86 to galaktyka eliptyczna położona w centrum Gromady w Pannie. Astronomowie szacują, że może ona zmierzać w naszym kierunku z prędkości 419 km/s. Znaczna prędkość względem ośrodka międzygalaktycznego powoduje, że jest „odzierana” z materii, co powoduje pobudzenie jej do świecenia w świetle rentgenowskim. Galaktyka Sombrero inaczej M104, to najbardziej znana galaktyka w Pannie. Jest to galaktyka spiralna, ustawiona do Ziemi krawędzią, dzięki czemu widzimy pas ciemnego pyłu przecinający jej centralne zgrubienie. Została odkryta w 1767 roku przez Pierre’a Méchaina. Posiada jasne jądro zawierające supermasywną czarną dziurę. M 104 nie należy do Gromady, znajduje się bliżej nas, w odległości około 29 mln lat świetlnych. Swój charakterystyczny wygląd zawdzięcza ciemnemu pyłowi.

W Pannie znajduje się również najjaśniejszy kwazar, 3C 273. Leży on dużo dalej od Słońca niż gromada w Pannie.

Punkt Wagi Wskutek precesji osi ziemskiej, w zachodniej części konstelacji znalazł się w naszych czasach punkt równonocy jesiennej (punkt Wagi). Przez gwiazdozbiór Panny przebiega obecnie 44,0° ekliptyki – 1/6 znaku Panny, cały znak Wagi i ponad 1/4 znaku Skorpiona. Słońce wędruje na tle gwiazdozbioru Panny pomiędzy 16 września a 31 października.

Zobacz też

asteryzm lista gwiazd w gwiazdozbiorze Panny lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne The Deep Photographic Guide to the Constellations: Virgo WIKISKY.ORG: Virgo constellation The Bright Star Catalogue – gwiazdozbiór Panny