thumb|upright=1.3|Podział administracyjny I RP. Stan prawny na rok 1619 thumb|upright=1.3|Podział administracyjny w 1764 thumb|upright=1.3|Podział administracyjny w latach 1773–1793 thumb|upright=1.3|Szczegółowy podział na województwa i powiaty, stan prawny na rok 1619 thumb|upright=1.3|Podział Rzeczypospolitej Obojga Narodów na prowincje thumb|Fragment obrazu Bernarda Bellotta Elekcja Stanisława Augusta przedstawiający elekcję Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 na Woli, widoczne koło rycerskie z chorągwiami województw Podział administracyjny I Rzeczypospolitej był pochodną skomplikowanej historii wewnętrznych zmian terytorialnych sięgających czasów rozbicia dzielnicowego w Polsce oraz zewnętrznych strat i nabytków terytorialnych Polski i Litwy.
Pojęcie Rzeczpospolita Obojga Narodów odnosi się do państwa polskiego od unii lubelskiej (1569) do ostatniego rozbioru. Rzeczpospolita składała się z dwóch części: Korony Królestwa Polskiego (potocznie – Korony) i Wielkiego Księstwa Litewskiego (potocznie – Litwy), które posiadały dużą niezależność przejawiającą się również w administracji terytorialnej.
Korona Polska Korona dzieliła się na dwie prowincje: wielkopolską (do której zaliczano również Mazowsze i Prusy Królewskie) oraz małopolską (z Rusią Czerwoną, Podolem, Wołyniem i Ukrainą).
Pod koniec XVI wieku Korona (bez Warmii) zajmowała obszar 180 638 km², na którym znajdowało się 24 650 miejscowości (i osad), przy średniej gęstości zaludnienia 13,6 miejscowości na 100 km².Ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI wieku. Wydanie zbiorcze, pod red. M. Słonia, cz. II: Komentarz, indeksy (Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku. Wydanie zbiorcze serii, pod red. H. Rutkowskiego i M. Słonia), Warszawa 2021, s. 740 ; cz. I: Mapy i plany ; Ziemie polskie Korony w drugiej połowie XVI w. w formie cyfrowej dostępne na: Atlas Fontium
Prowincja wielkopolska
Wielkopolska województwo poznańskie (od 1314) z ziemią wschowską (Wschowa) powiat poznański powiat kościański powiat wschowski (ziemia wschowska) (od 1343) powiat wałecki (do 1791) powiat międzyrzecki (od 1791) województwo kaliskie (od 1314) (Kalisz) powiat kaliski powiat koniński powiat pyzdrski powiat gnieźnieński (do 1768) powiat kcyński (do 1768) powiat nakielski (do 1768) powiat średzki (od 1791) województwo gnieźnieńskie (Gniezno), utworzone w 1768 z trzech powiatów wydzielonych z województwa kaliskiego powiat gnieźnienski powiat kcyński powiat nakielski województwo sieradzkie (Sieradz) (od 1339) z ziemią wieluńską (Wieluń) (od ok. 1420) powiat sieradzki powiat szadkowski powiat piotrkowski powiat radomszczański powiat wieluński (ziemia wieluńska) powiat ostrzeszowski (ziemia wieluńska) województwo łęczyckie (Łęczyca) (od 1352) powiat łęczycki powiat brzeziński powiat orłowski powiat inowłodzki (od 1791) województwo brzeskokujawskie (Brześć Kujawski) (od XIV w.) powiat brzeski powiat radziejowski powiat przedecki powiat kowalski powiat kruszwicki województwo inowrocławskie (Inowrocław) (od XIV w.) z ziemią dobrzyńską (Dobrzyń) (od 1352) powiat inowrocławski powiat bydgoski powiat dobrzyński (ziemia dobrzyńska) powiat rypiński (ziemia dobrzyńska) powiat lipnowski (ziemia dobrzyńska)
Mazowsze województwo rawskie (od 1462) ziemia rawska powiat rawski powiat bielski ziemia sochaczewska powiat sochaczewski powiat mszczonowski ziemia gostynińska powiat gostyniński powiat gąbinski województwo płockie (od 1495) ziemia płocka powiat płocki powiat bielski powiat raciąski powiat płoński powiat sierpski (dziś sierpecki) ziemia zawkrzeńska powiat szreński powiat mławski powiat niedzborski województwo mazowieckie (od 1529) ziemia czerska powiat czerski powiat garwoliński (od 1539) powiat grójecki powiat warecki ziemia warszawska powiat warszawski powiat błoński powiat tarczyński ziemia zakroczymska powiat zakroczymski powiat serocki powiat nowomiejski ziemia ciechanowska powiat ciechanowski powiat przasnyski powiat sąchocki (dawniej czerwiński) ziemia łomżyńska powiat łomżyński powiat koleński (kolneński) powiat zambrowski powiat ostrołęcki ziemia wiska powiat wiski powiat wąsoski powiat radziłowski ziemia różańska powiat różański powiat makowski ziemia nurska powiat nurski powiat ostrowski powiat kamieńczykowski ziemia liwska (niedzielona na powiaty) ziemia wyszogrodzka (niedzielona na powiaty)
Prusy Królewskie województwo chełmińskie Od 1466 do 1537 całe województwo było jednym powiatem. W 1537 zostało podzielone na dwa powiaty: powiat michałowski i powiat chełmiński. W 1764 podzielono je na 7 powiatów: chełmiński, toruński, grudziądzki, radzyński, kowalewski, brodnicki i nowomiejski, a następnie w 1767 dodano jeszcze dwa kolejne, golubski i łasiński, jednak decyzje te nigdy nie weszły w życie. województwo malborskie powiat sztumski powiat kiszporski powiat elbląski powiat malborski województwo pomorskie od 1466 do 1764 dzieliło się na 8 powiatów: człuchowski, gdański, mirachowski, nowski, pucki, świecki, tczewski, tucholski. W 1764 zostało podzielone zostało na powiaty: gdański, pucki, kościerski, tczewski, skarszewski, nowski, świecki, tucholski, człuchowski i mirachowski. Reforma ta nie weszła jednak w życie. Księstwo Warmińskie
Prowincja małopolska
Małopolska województwo krakowskie powiaty w XVI wieku – proszowski, szczyrzycki (nieopodal Wiśnicza), lelowski, księski, śląski, biecki, sandecki. powiaty w 1676 – krakowski, proszowski, lelowski, księski, szczerzecki, sądecki, czchowski, biecki. ziemia spiska Księstwo Oświęcimskie Księstwo Zatorskie województwo sandomierskie ziemia sandomierska powiat sandomierski powiat wiślicki powiat pilzneński powiat radomski powiat opoczyński powiat chęciński powiat szydłowski (do 1465)https://bazhum.muzhp.pl/media/texts/rocznik-lubelski/1973-tom-16/rocznik_lubelski-r1973-t16-s27-40.pdf powiat tarnowski (do 1465) ziemia stężycka (niedzielona na powiaty, do 1676: powiat) województwo lubelskie (od 1474) ziemia lubelska powiat lubelski powiat urzędowski powiat kurowski (do 1465) powiat parczewski (do 1465) ziemia łukowska (niedzielona na powiaty) do 23 listopada 1793
Podlasie województwo podlaskie (od 1513) ziemia bielska ziemia drohicka ziemia mielnicka
Ruś województwo ruskie (od 1434) ziemia lwowska powiat lwowski powiat żydaczowski ziemia przemyska powiat przemyski powiat przeworski ziemia sanocka ziemia halicka powiat halicki powiat trembowelski powiat kołomyjski (Pokucie) ziemia chełmska powiat chełmski powiat hrubieszowski (1429–1465) powiat krasnostawski powiat lubomelski (do 1465) powiat ratneński (do XVI wieku) województwo bełskie (od 1462) ziemia bełska powiat bełski powiat grabowiecki powiat horodelski powiat lubaczowski (do 1561) ziemia buska województwo wołyńskie (od 1566) powiat łucki powiat włodzimierski, od 1791 w jego miejscu powiaty włodzimiersko-czernihowski i włodzimiersko-nowogrodzki powiat krzemieniecki powiat horyński (od 1791) powiat nadsłucki (od 1791) województwo podolskie (od 1434) powiat czerwonogrodzki powiat kamieniecki powiat latyczowski powiat rowski (od 1791) województwo kijowskie (od 1471) powiat kijowski powiat żytomierski powiat owrucki powiat naddnieprski (od 1791) województwo bracławskie (od 1566) powiat bracławski powiat zwinogrodzki powiat winnicki powiat nadbohski (od 1791) województwo czernihowskie od 1618 w Rzeczypospolitej, od 1635 województwo, od 1667 tytularne powiat czernihowski powiat nowogrodzkosiewierski
Prowincja litewska (Wielkie Księstwo Litewskie) województwo wileńskie (od 1413) powiat wileński powiat oszmiański powiat lidzki powiat wiłkomierski powiat brasławski powiat zawilejski (od 1791) powiat ejszyski (od 1791) województwo trockie (od 1413) powiat trocki powiat grodzieński powiat kowieński powiat upicki powiat merecki (od 1791 do 1793) powiat preński (od 1791) Księstwo Żmudzkie trakty (do 1791): Ejragoła Wilki Wielona Rosienie Widukle Kroże Tendziagoła Jaswony Szawle Wielkie Dyrwiany Małe Dyrwiany Berżany Użwenty Telsze Retów Pojurze Wieszwiany Korszew Szadów Gondinga Twery Potumsza Birżyniany Połąga Powondeń Medyngiany Korklany Żorany powiat rosieński (od 1791) powiat szawelski (od 1791) powiat telszewski (od 1791) województwo nowogródzkie (od 1507) powiat nowogródzki powiat wołkowyski powiat słonimski powiat słucki Księstwo Kopylskie województwo brzeskolitewskie (od 1566) powiat brzeski powiat piński powiat kobryński (od 1791) powiat pińsko-zarzeczny (od 1791) województwo mińskie (od 1566) powiat miński powiat rzeczycki powiat mozyrski województwo mścisławskie (od 1566) województwo witebskie (od 1503) ziemia orszańska (od 1667 z województwa smoleńskiego) województwo połockie (od 1504) województwo smoleńskie (od 1508) od 1514 do 1611 i od 1667 tytularne powiat smoleński powiat starodubowski
Inne terytoria Inflanty Od 1582 trzy prezydia (od 1598 nazywane województwami): województwo wendeńskie z ziemią piltyńską (enklawą w Kurlandii) (od 1598 r.) województwo dorpackie (od 1598) województwo parnawskie (od 1598) Od 1667 (faktycznie od 1620): województwo inflanckie (Dyneburg) (od 1620): trakt dyneburski trakt rzeżycki trakt lucyński trakt marienhauski
Księstwo Siewierskie Domena we władaniu biskupów krakowskich, tytułujących się książętami siewierskimi, formalnie włączone do Polski w 1790.
Lenna Księstwo Kurlandii i Semigalii (Mitawa) (lenno Korony i Litwy): Kurlandia (Goldynga) Semigalia (Mitawa) powiat piltyński (Piltyń) – nie stanowił części Księstwa Kurlandii i Semigalii i podlegał (z przerwami) bezpośrednio Rzeczypospolitej Nowa Kurlandia Wyspa Kunta Kinteh Prusy Książęce (Królewiec) (lenno Korony, od 1657 Księstwo Pruskie było niezależne, w 1701 przekształciło się w Królestwo Prus) ziemia bytowsko-lęborska (Lębork i Bytów) (lenno Korony, od 1657 faktycznie należała do Brandenburgii)
Protektoraty Kaffa
Województwa utworzone na sejmie grodzieńskim 23 listopada 1793 thumb|upright=1.3|Województwa utworzone na sejmie grodzieńskim Korona Polska: województwo chełmskie województwo ciechanowskie województwo mazowieckie województwo krakowskie województwo lubelskie województwo podlaskie województwo sandomierskie województwo warszawskie województwo włodzimierskie województwo wołyńskie
Wielkie Księstwo Litewskie: województwo brasławskie województwo brzeskie województwo grodzieńskie województwo mereckie województwo nowogródzkie województwo trockie województwo wileńskie województwo żmudzkie
Zobacz też Krainy historyczne w Polsce Zmiany w podziale administracyjnym Rzeczypospolitej uchwalone przez Sejm Czteroletni
Przypisy
Bibliografia „Starożytna Polska”, M. Baliński, wyd. S.Orgelbranda, Warszawa 1843. t.II, s. 230 Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski Corona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000 (mapa kartograficzna I Rzeczypospolitej z II połowy XVI wieku), autorzy, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin: Atlas Fontium: (1) https://atlasfontium.pl/index.php?article=corona (mapa i indeks do pobrania); (2) http://hgisb.kul.lublin.pl/azm/pmapper-4.2.0/map_default.phtml?config=korona&language=pl&resetsession=ALL Stan Wielkopolski tuż po rozbiorach (mapa Gilly’ego: zabór pruski pod koniec XVIII w.): https://terrasiradiensis.jimdofree.com/mapy/mapa-gilly-ego/ Mapy historyczne Polski: https://fotopolska.eu/Polska/b19979,Polska_-_mapy.html
Linki zewnętrzne „Kalendarzyk narodowy y obcy: na rok pański 1792” zawierający zmiany podziału w 1791