thumb|Panorama miasta Odessa (, Odesa; , Odiessa) – miasto i stolica obwodu odeskiego Ukrainy, położone nad Morzem Czarnym. Na początku 2024 roku, z liczbą mieszkańców przekraczającą 1 mln, Odessa zajmowała trzecie miejsce (po Kijowie i Charkowie) wśród najludniejszych ukraińskich miast.
W 2023 roku na nadzwyczajnej sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa historyczne centrum miasta zostało wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Jednocześnie obiekt uznano za dziedzictwo zagrożone.
Historia mały|lewo|Pozostałości greckich starożytnych osad w centrum Odessy
W starożytności na terenie dzisiejszej Odessy istniały dwie osady greckie: „Isiaka” i „Istrian”. Od 337 roku tereny te należały do Gotów, w 390 r. przejęli je Hunowie, a w 453 r. Kutrigurzy (potomkowie Hunów). W 520 r. znalazły się pod panowaniem Awarów, w 620 r. Bułgarów (Hordy Asparucha) do 830 roku, kiedy zdobyli je Madziarowie.
Od XIV wieku na terenie Odessy istniała tatarska warownia Chadżybej podległa Chanatowi Krymskiemu. W wyniku podbojów litewskich pod koniec XIV w., od 1392 r. do końca lat 40. XV w. terytorium między Dniestrem i Dnieprem pozostawało pod władzą Wielkiego Księstwa Litewskiego pozostającego w unii z Polską. Witold Kiejstutowicz zbudował na brzegu Morza Czarnego fortyfikacje, między innymi rozbudował twierdzę Chadżybej, ulokowaną dokładnie w miejscu dzisiejszej Odessy. Według Jana Długosza, w 1415 r. Władysław Jagiełło wysłał kilka statków z pszenicą z portu „Kaczybueiow”Jan Długosz, Historiae Polonicae, p 367.. W 1442 roku król Władysław III Warneńczyk nadał Chadżybej w dożywocie kasztelanowi i staroście kamienieckiemu Teodorykowi z Buczacza.
Po okresie przynależności do Litwy, w 1529 r. twierdza znalazła się w osmańskim regionie Jedysan (tur. Yeni Dünya, czyli Nowy Świat). Pozostała turecka aż do końca XVIII wieku.
W nocy z 13 na 14 września 1789 r. turecki Chadżybej został zdobyty dla Rosji przez Kozaków pod dowództwem Hiszpana José de Ribasa. Dało to impuls do powstania miasta, którego budowę oficjalnie rozpoczęto 22 sierpnia 1794 roku, według projektu pochodzącego z Brabancji inżyniera i nazwano Odessa. Zarządzający miastem od 1804 roku gubernator de Richelieu ukończył budowę portu. W 1822 roku wpływy z ceł wyniosły 40 mln rubli, co stanowiło ponad 14 procent ówczesnego dochodu Rosji. W XIX wieku miasto stało się głównym portem obsługującym eksport rosyjskiego zboża. Dzięki temu stało się jednym z najbogatszych i najszybciej rozwijających się miast carskiej Rosji.
W 1795 r. miasto miało 2250 mieszkańców, a w 1814 – 25 tys. Potem wzrost liczby ludności był jeszcze szybszy: w 1850 – 100 tys., w 1873 – 185 tys., w 1884 – 225 tys., w 1900 – 450 tys. Przed wybuchem I wojny światowej . mały|Odessa ok. 1895 roku W tym okresie społeczność żydowska Odessy doznawała aż sześciokrotnie pogromów: w 1821, 1859, 1871, 1881, 1900 i 1905 r. Masakra w roku 1905, która rozgorzała podczas drugiej fali pogromów w Rosji, kosztowała życie od 500 do 2500 żydowskich mieszkańców Odessy, zaś od 300 do kilku tysięcy zostało rannych.
Po rewolucji w 1917 r. miasto straciło swoją wyjątkową rolę i nigdy nie odzyskało poprzedniej świetności. Na początku 1918 r. miasto stało się stolicą Odeskiej Republiki Radzieckiej. W marcu 1918 r., gdy po traktacie brzeskim na terytorium Rosji wkroczyły wojska niemieckie, Odessa została włączona do marionetkowego Państwa Ukraińskiego rządzonego, za aprobatą niemiecką, przez hetmana Pawła Skoropadskiego. W listopadzie 1918 r. wojska niemieckie i austro-węgierskie opuściły Odessę. Kontrolę nad Odessą usiłowali przejąć zwolennicy różnych stronnictw; 11 grudnia do miasta wkroczyły oddziały ukraińskiego Dyrektoriatu, lecz sześć dni później w miejscowym porcie pojawiły się interwencyjne wojska francuskie, które pomogły przejąć miasto białym Rosjanom z Armii OchotniczejP. Kenez, Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919-1920, New Academia Publishing, Washington DC 2004, , s. 181–182.. Rządy białych i Francuzów w Odessie trwały do początku kwietnia 1919 r., gdy Francuzi opuścili miasto, bez walki oddając je nadchodzącym oddziałom Armii CzerwonejP. Kenez, Red Advance, White Defeat. Civil War in South Russia 1919-1920, New Academia Publishing, Washington DC 2004, , s. 190.. Ich z kolei rządy w Odessie trwały do sierpnia 1919 r., gdy miasto odbili bialiJ.D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 124.. Odessa została ostatecznie zajęta przez Armię Czerwoną na początku lutego 1920 r.J.D. Smele, The „Russian” Civil Wars 1916-1926. Ten Years That Shook the World, Hurst&Company, London 2015, , s. 135.
W latach 1941–1944 Odessa była pod zarządem Rumunii pod nazwą Antonescu (na cześć marszałka Iona Antonescu). W 1941 roku Rumuni wraz z Niemcami dokonali eksterminacji 50 tysięcy Żydów zamieszkujących miastoBartosz T. Wieliński, Rumuński reżyser próbuje przełamać zmowę milczenia na temat ludobójstwa Żydów w Odessie w czasie rumuńskiej okupacji, Internetowe wydanie Gazety Wyborczej, 29 marca 2013..
Polacy w Odessie
Pierwsi Polacy przybyli do Odessy tuż przed III rozbiorem Polski. Było to ponad 100 polskich rodzin szlacheckich, które sprowadziły się do miasta z zamiarem poprawienia swojego bytu. W Odessie gościli między innymi Julian Ursyn Niemcewicz (Podróże historyczne) i Józef Ignacy Kraszewski (Wspomnienia z Odessy, Jedysanu i Budżaku), a na zesłaniu przebywał Adam Mickiewicz (Sonety odeskie). W Odessie działali także m.in. polski wynalazca Stefan Drzewiecki oraz Seweryn Potocki, który wybudował tutaj w latach 1805–1810 pałac klasycystyczny istniejący do dziś przy ul. Sofijskiej i od 1899 mieszczący Muzeum Sztuk Plastycznych. W Odessie działali również polscy architekci: Feliks Gąsiorowski (Hotel Imperiał/Spartak, dom Nowikowa, Muzeum Archeologiczne), Lew Włodek (Hotel Pasaż), Mikołaj Tołwiński (m.in. Biblioteka Uniwersytecka i inne budynki uniwersyteckie, Dyrekcja Kolei), Władysław Dąbrowski (m.in. szpital miejski, kościół św. Klemensa). Na początku XX wieku powstał w Odessie „Dom Polski”. W mieście istniały dwie księgarnie polskie, ostatnią zamknięto w 1990 roku. Jedną z największych aptek prowadzili Gajewski i Popowski. Działało tu wielu polskich lekarzy, adwokatów i inżynierów.
W 1897 roku w mieście żyło 17 395 Polaków. Przed wybuchem I wojny światowej żyło w mieście ok. 25–30 tys. Polaków. Najwięcej było wtedy Rosjan i Żydów.
W 1913 roku polski kompozytor i pedagog Witold Maliszewski założył Konserwatorium w Odessie i został jego pierwszym dyrektoremNazarenko V., Ukrainian page of Maestro Maliszewski, „Day” („Dzień”) Newspaper, 2010.. U schyłku I wojny światowej powstał Oddział Polski w Odessie.
Polacy z Odessy prześladowani byli szczególnie w latach 1922 i 1937 (operacja polska NKWD).
Klimat Odessa znajduje się na pograniczu stref klimatu subtropikalnegoJahreszeitenklimate nach Troll und Paffen.Die Klimatypen der Erde – Pädagogische Hochschule in Heidelberg. (w klasyfikacji klimatów Köppena: Cfa) oraz klimatu kontynentalnego wilgotnego (w klasyfikacji klimatów Köppena: Dfa).
+ Średnia dobowa temperatura morza (°C)Odessa average sea temperature – seatemperature.org.StyLutMarKwiMajCzeLipSieWrzPaźLisGruRok 4,2 3,2 3,9 8,4 16,0 21,3 24,1 24,2 21,6 16,7 11,7 7,4 13,6
Demografia Historyczny udział poszczególnych narodowości i grup etnicznych w populacji miasta na podstawie danych ze spisów powszechnych Imperium Rosyjskiego, Związku Radzieckiego i Ukrainy:
Zabytki i atrakcje turystyczne mały|Teatr Opery i Baletu mały|Filharmonia w Odessie mały|Schody Potiomkinowskie mały|Kościół św. Piotra Apostoła mały|Pasaż Filharmonia Miejska Stara Giełda w Odessie z lat 1829–1837 Latarnia morska Odeskie katakumby Pałac Woroncowów z lat 1826–1834 Schody Potiomkinowskie Teatr Opery i Baletu z lat 1884–1887 w stylu eklektycznym Odeski Uniwersytet Narodowy im. Ilji Miecznikowa Pałac Beliny-Brzozowskiego arch. Feliks Gąsiorowski Dom Mickiewicza, ul. Deribasowska 16, miejsce pobytu Adama Mickiewicza podczas zesłania w 1825 roku Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Odessie (tzw. Kościół Polski) z 1854 r., proj. F. Morandi, ul. Ekaterinienskaja (Kateryńska) 33 Kościół św. Piotra Apostoła w Odessie (rzymskokatolicki) z XIX wieku przy ul. Gawannoj 5. Ze świątynią związany był wielce zasłużony dla kultury polskiej w Odessie salezjanin ks. Tadeusz Hoppe (1913–2003). Nabożeństwa w kościele odbywają się w języku polskim Kaplica pw. św. Klemensa i klasztor pallotynów, ul. Bałkowskoj 209. Imponująca świątynia katolicka pierwotnie wzniesiona została w stylu neogotyckim i oddana do użytku w 1913. W 1935 kościół zamknięto, a w 1937 Sowieci wysadzili go w powietrze (pozostał tylko neogotycki dom parafialny). W 1991 staraniem polskich wiernych przebudowano zabytkową plebanię na kaplicę i klasztor z przeznaczeniem na siedzibę ojców pallotynów. Mimo że obiekt jest przeznaczony dla rzymskich katolików, a jego remont i adaptacja zostały sfinansowane ze środków polskich wiernych, wewnątrz świątyni umieszczono tablice wyłącznie w języku ukraińskim (ob. Muzeum Sztuki) w stylu klasycyzmu, proj. Francesco Boffo, ul. Sowijewska 5а. Rezydencję w 1826 roku wystawił dla swojej siostry Olgi Pałac Aleksandra Potockiego – w stylu klasycystycznym z pocz. XIX wieku, ul. Sowijewska 7. Powstał dla Zofii Potockiej. Przez pewien czas mieszkała faworyta Aleksandra I księżna Maria Naryszkina. Po śmierci Zofii Stanisław Szczęsny Potocki przekazał rezydencję swemu synowi , który poznał w nim Adama Mickiewicza Pałac Bolesława Potockiego Pałac Szydłowskiego z 1830 r. Muzeum Archeologiczne (1882–1883) w stylu neoklasycystycznym, arch. Feliks Gąsiorowski Kościół św. Pawła z 1897 r. Synagoga Brodzka z XIX wieku Sobór Przemienienia Pańskiego z przełomu XVIII i XIX wieku Urząd Miasta w Odessie z 1826 r. Hotel Petersburski z 1833 r. (ob. biura) Hotel Londyński z 1827 r. w stylu neorenesansowym Hotel „Pasaż” (1898–1899) w stylu secesyjnym, arch. Lew Włodek Hotel Bristol z 1899 r. polski cmentarz rzymskokatolicki Kamienica Nawrockiego Kamienica Michelsona Monaster św. Pantelejmona Monaster św. Michała Archanioła Monaster św. Eliasza Sobór Trójcy Świętej z lat 1804–1808 Sobór Zaśnięcia Matki Bożej z lat 1855–1869 Cerkiew św. Dymitra z Rostowa z lat 1884–1887 Cerkiew Świętych Grzegorza i Zoe z lat 1894–1896 Kościół prezbiteriański Cerkiew św. Marii Magdaleny Ogród Zoologiczny
Gospodarka mały|Dworzec główny W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, stoczniowy, chemiczny, elektrotechniczny, spożywczy, skórzany, włókienniczy oraz rafineryjny.
Jest też dużym centrum uzdrowiskowym. Posiada liczne plaże i sanatoria.
Transport Odessa to największy port morski Ukrainy, przeładowujący ziarno, cukier, węgiel, cement, metale, drewno i produkcję przemysłu maszynowego. To także baza floty morskiej, oraz duży węzeł kolejowy ze stacją Odessa.
W Odessie znajduje się także międzynarodowy port lotniczy.
Kultura
Odessa od XIX wieku odgrywała rolę ważnego centrum kulturalnego w regionie. Miasto charakteryzuje się wyjątkowym połączeniem tradycji europejskich i wschodnich, co wynika z jego wieloetnicznego dziedzictwa, obejmującego wpływy rosyjskie, ukraińskie, żydowskie, greckie, ormiańskie oraz włoskie. Dzięki tej różnorodności Odessa wykształciła unikalny charakter kulturowy, który odzwierciedla się w jej architekturze, literaturze, muzyce i sztukach wizualnych.
Odessa była miejscem dynamicznej wymiany idei i ruchów artystycznych. Już w XIX wieku funkcjonowały tu salony literackie, teatry, kluby muzyczne i redakcje gazet. Miasto było uważane za „Południową Stolicę” Imperium Rosyjskiego, a później – jedno z najważniejszych kulturalnych centrów Związku Radzieckiego. Kultura miejska Odessy wyróżnia się również dużą dawką autoironii i dystansu, co przejawia się w charakterystycznym, często absurdalnym humorze, który stał się integralną częścią lokalnej tożsamości.
Teatr i muzyka