Historia Wodzisławia Śląskiego rozpoczyna się z chwilą pojawienia się na tych terenach pierwszych ludzi. Pisana historia miasta rozpoczyna się albo w 1239 r. dla Jedłownika albo w 1257 roku dla samego Wodzisławia.

Początki thumb|Kościół pofranciszkański św. Trójcy Relikty pobytu praczłowieka, który dostał się w te okolice najprawdopodobniej przez Bramę Morawską można znaleźć między innymi w wodzisławskim muzeum. Z okresu wpływów rzymskich, z początku naszej ery pochodzą znalezione w mieście i w okolicach miasta monety rzymskie, które prawdopodobnie zostawili kupcy wędrujący z południa Europy nad Bałtyk po bursztyn. Bogate ślady pozostawił też okres wczesnego średniowiecza, kiedy to po pobycie Celtów, Germanów i wędrówkach ludów – plemiona słowiańskie ostatecznie osiedliły się na tych ziemiach. Na podstawie znalezionych wykopalisk można stwierdzić, iż początki osadnictwa wczesno-dziejowego w rejonie dzisiejszego Wodzisławia należy wiązać z okresem wspólnot plemiennych. Ważnym przekazem źródłowym w tym zakresie jest zapis Geografa Bawarskiego, pochodzący z około 845, a zawierający spis plemion słowiańskich zamieszkujących wschodnie granice monarchii Karolingów. Wymienił wśród słowiańskich plemion zamieszkujących Śląsk: Opolan z 20 grodami-opolami i Gołęszycan (Golensizi) z 5 grodami. Przyjmuje się, że rejon dzisiejszego Wodzisławia znajdował się w zasięgu wpływów GołęszycanMirosław Furmanek, Sławomir Kulpa, Krzysztof Witosz, Wodzisław Śląski a dziedzictwo europejskie, Wodzisław Śląski 2006.. W okresie kształtowania się kasztelanii raciborskiej (XII wiek) teren ten znalazł się prawdopodobnie w zasięgu jej władztwa terytorialnego. Najwcześniejsze wzmianki na temat osadnictwa w kasztelanii raciborskiej pochodzą z początków XII wieku. W źródłach pochodzących z tego okresu można znaleźć wzmiankę o takich miejscowościach jak: Racibórz (1108), W czasie kształtowania się państwa polskiego teren Wodzisławia wchodził już w skład państwa Mieszka I – pierwszego władcy Polski. Rybnik, Wodzisław. Za czasów Mieszka II ziemia wodzisławska razem z całym Śląskiem została zagrabiona przez czeskiego księcia Brzetysława. Tereny te wróciły do Polski za czasów Kazimierza Odnowiciela. Jednak koniec walk z Czechami o te ziemie nastąpił w 1137. Po podziale dzielnicowym Polski przez Bolesława Krzywoustego w 1138 roku, ziemia wodzisławska znalazła się w dzielnicy Władysława Wygnańca i weszła w skład księstwa opolskiego, a potem raciborskiego.

Lokacja i nazwa miasta thumb|Figura założyciela miasta księcia Władysława w niszy kamienicy na Rynku thumb|Figura księżnej Konstancji w niszy kamienicy na Rynku

W 1241 r. po najeździe tatarskim i prawdopodobnie zniszczeniu osady Wodzisław, księciem na Raciborzu i Opolu został Władysław opolski panujący w latach 1246–1281 do którego należał cały Górny Śląsk. W tym czasie przyśpieszony został proces lokacji nowych miejscowości. Niestety, nie można dokładnie określić roku lokacji miasta Wodzisławia, bo nie zachował się dokument lokacyjny prawdopodobnie stało się to pomiędzy 1246 r., kiedy Władysław objął władzę a 1257 r., kiedy do Wodzisławia sprowadzono franciszkanów po rok 1265. Za datę otrzymania praw miejskich przyjęto uważać jednak rok 1257, w którym zostali sprowadzeni do Wodzisławia minoryci (franciszkanie)Ludwik Musioł, Wodzisław 1257-1957, Katowice 1957.. Książę opolsko-raciborski Władysław otaczał miasto szczególną opieką i przypisywał mu wielkie znaczenie, o czym może świadczyć niezwykle rozległy rynek oraz obwarowanie miasta i nadanie miastu swego własnego imienia. Wodzisław w tamtym okresie należał do bardziej zaludnionych i bogatych miast na Górnym Śląsku. Jednakże jego drewniane zabudowania zostały doszczętnie zniszczone przez pożar w końcu XIII lub początkach XIV w.

. Nazwa miasta Wodzisław stanowi nazwę pamiątkową, przyjętą na cześć księcia Władysława, którego imię miało dawniej postać Włodzisław. Nazwa miasta w ciągu dziejów ulegała zmianie, na co wskazują zapisy: Wladislawia (1299), Wladislaw (1308),Loslauia (1340), Losslaw (1347), Wladislavia (1400), Loslau (1425), de Lyosel (1652). Jednak w ustnej tradycji językowej mieszkańców przetrwała nazwa Wodzisławia (dawniej Włodzisławia). Drugi człon dzisiejszej oficjalnej nazwy miasta jest współczesny, a przyjęty został w 1931 r. Niemiecka nazwa miasta „Loslau” pochodzi prawdopodobnie od węgierskiej formy imienia Władysław – LaszloBogdan Cimała, Paweł Porwoł, Wacław Wieczorek, Wypisy do dziejów Rybnika i Wodzisławia Śląskiego, Opole 1985.. Poza miastem Wodzisławiem i osadą Rybnikiem znajdowały się w tym okresie w okolicy liczne wsie. Władysław I popierając dążenia zjednoczenia ziem polskich wydał swą córkę, Konstancję(?), za Henryka IV Prawego. Jednakże małżeństwo nie układało się zbyt dobrze i córka księcia, odrzucona przez Probusa, obrała za swą rezydencję Wodzisław. Specjalnie dla niej wydzielono Księstwo Wodzisławskie. Konstancja zmarła bezpotomnie w sędziwym wieku.

Średniowiecze i czasy nowożytne thumb|Fragment mapy J.W. Wielanda z 1736, wodzisławskie państwo stanowe thumb|Panorama Wodzisławia z 1874 Po jej śmierci, ziemia wodzisławska weszła z powrotem w skład księstwa raciborskiego, zaś od 1327 stała się lennem korony czeskiej. Od tego czasu do XVI wieku ziemia wodzisławska była najpierw dziedziczona a później sprzedawana kolejnym dostojnikom kościelnym i wielkim właścicielom ziemskim czeskim i niemieckim. Od 1469 władał tym terenem król Węgier i Czech – Maciej Korwin, a po jego śmierci w 1490 roku władcą ziemi wodzisławskiej stał się Władysław II Jagiellończyk, który w 1502 r. nadał ją wraz z okolicznymi wsiami jako lenno Johannowi von Schellenbergowi. Utrapieniem miast w tym czasie były napady różnych band, którym miasta, dla zachowania spokoju musiały płacić okup. Wodzisław zaatakowały takie bandy w 1459 i 1493 i grożąc spaleniem miasta wymusiły okup.

W pierwszej połowie XVI wieku ukształtowało się Wodzisławskie Państwo Stanowe (Status Minor Vladislaviensis). W skład wodzisławskiego państwa stanowego wchodziło 10 wsi: Czyżowice, Turza Mała (Turzyczka), Wielka Turza (Turza), Skrzyszów, Krostoszowice, Karkoszka, Podbucze, Marusze, Radlin, Obszary, a ponadto 11 folwarków liczących 8000 morgów ziemi uprawnej, l 600 morgów łąk i 4000 morgów lasówMirosław Furmanek, Sławomir Kulpa, Zamek wodzisławki i jego właściciele, Wodzisław Śląski 2003..

.

Śmierć Ludwika Jagiellończyka w 1526 spowodowała, że władcą Czech, Węgier i Austrii został Ferdynand Habsburg. On też stał się zwierzchnikiem Śląska. W latach 1517–1527 władcą Wodzisławia był Baltazar Wilczek po nim w latach 1528–1556 Jan Planknar którego rządy wyniosły Wodzisław do roli poważnego ośrodka. Jednak okres panowania Habsburgów był dla Wodzisławia również czasem regresu i postępującego zubożenia. Proces nasilania się reformacji i kontrreformacji, który to zapoczątkował upadek miasta. Narastające sprzeczności religijne doprowadziły w 1618 do wybuchu wojny trzydziestoletniej, w czasie której miasto i zamek zostały spalone, a wraz z nimi oryginały przywilejów miasta. Po wojnie własność miasta i ziemi wodzisławskiej przeszła w 1668 na rzecz arcybiskupa ostrzyhomskiego Szeloposemy’ego. Po śmierci biskupa w 1685 majątek przeszedł w ręce hrabiego Ferdynanda von Dietrichstein. W 1738 właścicielem Wodzisławia stał się Guidobald Joseph von Dietrichstein.

Czasy pruskie thumb|Zabytkowy Kościół Parafialny WNMP i figura św. Jana Nepomucena thumb|Nowy Zamek w Wodzisławiu thumb|Pieczęć Wodzisław Stary Zamek W 1740 wojska pruskie Fryderyka II zajęły prawie cały Śląsk, łącznie z ziemią wodzisławską. Nastąpiło nasilenie kolonizacji i germanizacji tych ziem. W 1780 państwo wodzisławskie przejął Heinrich L. von Reichenbach, który po piętnastoletnich rządach sprzedał dobra Augustowi von Ponin-Ponińskiemu. Ten z kolei po trzech latach odsprzedał je hrabiemu von Strachwitz. W początkowym okresie rządów pruskich zmieniła się sytuacja gospodarcza ziemi wodzisławskiej. Zaczynały się kształtować początki przemysłu, szczególnie wydobywczego. W Pszowie wapienniki wytwarzały wapno, w Marklowicach istniała już huta szkła. W Zawadzie i Kokoszycach eksploatowało się siarkę. Poza przemysłem rozwijało się też rzemiosło. Wzrosła również liczba mieszkańców, powodując konieczność rozbudowy miasta. Nowe domy zaczęto budować z cegły. Jednakże położenie ludności wiejskiej, mimo zniesienia poddaństwa w 1807, było nadal bardzo ciężkie. Obszarnicy żądali za uwłaszczenie zbyt wysokich odszkodowań, w wyniku czego zrozpaczeni chłopi przestawali odrabiać pańszczyznę i wszczynali bunty. I tak w 1810 na terenach Wodzisławia doszło do wybuchu powstania chłopskiego, któremu przewodniczył sołtys z Jedłownika – Józef Bienia. Powstanie zostało rozbite, a przywódcę aresztowano. Wielkie wydarzenia XVIII wieku, jak wojny śląskie (1740–1745, 1756–1763 – wojna siedmioletnia), 1778–1779 (austriacko-pruska) nie miały specjalnego wpływu na losy miasta. Główną i niemal jedyną ich konsekwencją było pojawienie się w Wodzisławiu garnizonu wojskowego. Przetrwał on do 1806 roku. W okresie wojen napoleońskich w latach 1807–1808 w mieście stacjonowali Francuzi. Z uwagi na pobliską granicę z Austrią wojsko przejściowo przebywało też w mieście w latach: 1831, 1847–1849. W 1841 właścicielem Wodzisławia i okolic był Aleksander von Oppersdorf, który sprawował w nim władzę do 1851. Pod koniec XVIII wieku i na początku XIX wieku zmiany właścicieli miasta zaczęły odgrywać coraz mniejsza rolę. Ingerencja władz państwowych poprzez administrację powiatową (powiat pszczyński) stawała się coraz większa. W lutym 1809 przeprowadzone zostały po raz pierwszy w jego dziejach wybory władz miejskich na zasadach określonych w nowej ordynacji. Wszyscy mieszczanie posiadający na terenie miasta domy lub warsztaty wybierali Radę Miejską (221 mieszczan). Do celów wyborczych miasto podzielone zostało na trzy dzielnice: Żorską, Pszczyńską, Raciborską. Wybrana została dwudziestoczteroosobowa Rada Miejska, która z kolei dokonywała wyboru magistratu (burmistrz, skarbnik i czterech rajców) W tym czasie miało miejsce także kilka innych zdarzeń, które znacząco wpłynęły na rozwój Wodzisławia. Najważniejszymi z nich były: ogłoszenie edyktem 14 września 1811 uwłaszczenia chłopów oraz przeprowadzenie reform administracyjnych w efekcie których doszło do wzmocnienia znaczenia powiatów, a Wodzisław znalazł się w Regencji Opolskiej, w powiecie rybnickim. Nasiliło się natomiast w tym okresie uprzemysłowienie miasta. Rozwijało się głównie hutnictwo i górnictwo węgla kamiennego. Rosła liczba kopalń i ich wydobycie. Rozwój życia gospodarczego spowodował też znaczne zmiany demograficzne miasta. W ciągu prawie trzydziestu lat liczba ludności w mieście wzrosła o 45%. W 1812 żyło w Wodzisławiu 1324 mieszkańców, a 1840 już ponad 1919. W tym okresie miasto przeżyło także kilka klęsk żywiołowych. Pierwszą z nich był pożar, który wybuchł 12 czerwca 1822 i spalił całe miasto. Wraz z rozwojem przemysłu następuje powolny rozwój miasta. W 1882 Wodzisław otrzymał połączenie kolejowe z Rybnikiem, następnie z Chałupkami i BoguminemPiotr Hojka, Wodzisław czas nadchodzących zmian. Pomiędzy Niemcami a Polską 1914-1922, [w:] Górny Śląsk na zakręcie historii. Materiały konferencyjne, Rybnik 2011..