mały|Widok miasta z XVIII wieku Lubań (głuż. Lubań, ) – miasto w województwie dolnośląskim, w powiecie lubańskim. Siedziba administracyjna powiatu oraz gminy wiejskiej Lubań (której jednak nie jest częścią, stanowiąc odrębną gminę miejską). Według spisu powszechnego z 2021 r. zamieszkane było przez 20 096 osób. Według danych GUS z 1 stycznia 2025 r. miasto liczyło 19 257 mieszkańców.

Historycznie leży na Górnych Łużycach, przy granicy ze Śląskiem. W granicach Polski od 1945 r. W 1972 r. miasto było siedzibą władz, ale nie należało do gromady Lubań. W latach 1975–1998 miasto należało do województwa jeleniogórskiego.

Położenie mały|Widok w stronę Kamiennej Góry z Baszty Brackiej mały|Widok z Baszty Brackiej w kierunku ratusza Lubań położony jest na Pogórzu Izerskim, nad rzeką Kwisą oraz jej dopływem – Siekierką. Miasto znajduje się ok. 45 km na północny zachód od Jeleniej Góry i 25 km na wschód od Zgorzelca.

Powierzchnia miasta wynosi 16,12 km². Użytki rolne wynoszą 48%, a użytki leśne 3% (2002).

Nazwa Pierwotną nazwą miejscowości była serbołużycka nazwa LubanA.F. Busching, „A new system of geography”, rozdz. „Lusatia”, London 1762, s. 136.. Po podbiciu w średniowieczu Słowian połabskich z plemion Serbów łużyckich nazwa została później zgermanizowana na Lauban – ta wersja pojawia się po raz pierwszy w XV wLubań wczoraj i dziś, s. 26.. W roku 1613 śląski regionalista i historyk Mikołaj Henel z Prudnika wymienił miejscowość w swoim dziele o geografii Śląska pt. Silesiographia podając jej łacińskie nazwy: Lauba, Laubanum. W XIX wieku można było w polskich źródłach spotkać nazwy: Lubiany, Lubiana, Lubań i Lubin. Po II wojnie światowej polska administracja nadała miejscowości polską nazwę LubańZarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. ()., nawiązującą do wcześniejszej nazwy łużyckiej.

Etymologia nie jest pewna, jednak przyjmuje się, że nazwa najprawdopodobniej pochodzi od imienia założyciela – Luban.

Historia Zalążki osadnictwa na terenie miasta Lubań można datować na około IX/X wiek, ten obszar w tamtym okresie zamieszkiwały ludy słowiańskie. Lokacja miasta nastąpiła około roku 1220 w wyniku akcji osadniczej prowadzonej przez Henryka Brodatego, jednak w źródłach nie znajdujemy dokładnej daty.

Od XIII w. miasto zaczyna pojawiać się w kronikach, najczęściej pod nazwą Luban. W tym samym wieku otrzymuje pierwszy samorząd oraz wiele przywilejów takich jak: swobodę polowania i łowienia ryb, wolność cła dla dóbr lubańskich przywożonych z Wrocławia i z powrotem oraz przywilej sprawowania wyższego sądownictwa. Od początku swojego istnienia miasto znajduje się na ziemiach korony czeskiej.

Od 1319 r. Lubań jest we władaniu księcia jaworskiego Henryka I. Jest to okres znacznego rozwoju miasta. Rozszerzano prawa sądownicze miasta na okoliczne wsie. Również w tym okresie powstaje żeński klasztor magdalenek. W 1344 r. miała miejsce bitwa pomiędzy księciem Henrykiem I a samozwańcem podającym się za zmarłego w 1319 r. margrabiego Waldemara. Miasto za wierność władcy uzyskuje herb, białe skrzyżowane klucze na czerwono-czarnym polu. W 1346 r., po śmierci księcia jaworskiego, panowanie nad ziemią lubańską przejmuje król Czech Jan Luksemburski. W tym samym roku miasto przystępuje do Związku Sześciu Miast Łużyckich.

XV w. był dla miasta okresem kryzysu. Pierwszym wydarzeniem tego okresu, które miało destruktywny wpływ na miasto były wojny husyckie. Podczas nich Lubań został dwukrotnie zdobyty przez wojska husyckie, pierwszy raz w roku 1427 r., a drugi raz w 1431 r. Po drugim złupieniu Lubania przez husytów miasto popadło w ruinę. W tym samym wieku miasto wielokrotnie doznało epidemii (1426, 1435, 1464, 1497-1498) oraz dwukrotnie wybuchł pożar w tkance miejskiej (1487, 1499).

Pod koniec XV w. i w XVI w. nastąpił intensywny rozwój gospodarki miasta, przede wszystkim handlu. Na przestrzeń lat 1489 – 1542 r. miasto nabywa kolejne wsie Siekierczyn, Czerna, Nawojów Łużycki, Luboszów, Dohms pod Świętoszowem, Gierałtów, Wykroty i Zebrzydowa. Lubań staje się również ważnym ośrodkiem przemysłu lnianego oraz browarniczym. Rozwój ten jest jednak zahamowany przez karę nałożoną na Związek Sześciu Miast Łużyckich w 1547 r. Miasta związku zostały oskarżone o zdradę panującego monarchy Ferdynanda I podczas trwania pierwszej wojnie szmalkaldzkiej. Głównymi zarzutami wobec związku było wysłanie słabo wyposażonych i nielicznych wojsk, unikanie podatków oraz nieposłuszeństwo wobec rozkazów króla. Miasta te, nie mając siły, by sprzeciwić się królowi, zaakceptowały karę. W wyniku tego wyroku Lubań musiał zapłacić dużą karę pieniężną, utracił znaczną część ziem oraz stracił wiele przywilejów miejskich.

Podczas wojny 30-latniej miasto nie było teatrem działań wojennych, jednak narzucane werbunki, podatki oraz plądrowanie miasta przez obie strony konfliktu doprowadzają do kryzysu ekonomicznego. Po zawarciu pokoju praskiego w 1635 r. Górne Łużyce, a wraz z nimi Lubań, przekazane zostają Królestwu Saksonii.

Pod koniec XVII wieku miasto przechodzi pomyślny okres, szczególnie rozwija się sukiennictwo i płóciennictwo. Rozszerza również tkankę miejską, powstaje w tamtym czasie kościół św. Krzyża. W roku 1707 r. w Lubaniu kwaterował król Szwecji Karol XII, wymieniono tu dokumenty pokoju zawartego w Altranstadt.

W 1815 r. na mocy traktatu wiedeńskiego, Lubań jako część Górnych Łużyc wszedł w skład królestwa Prus . W 1865 r. w mieście zaczyna funkcjonować linia kolejowa.

W XIX wieku Lubań przechodzi szeroką industrializację, wiąże się ona przede wszystkim ze złożami węgla brunatnego znajdującymi się w okolicach miasta. Zauważalny jest również rozwój rolnictwa na terenach wokół miasta, przoduje one przede wszystkim w uprawie ziemniaka. Jednak miasto słynie przede wszystkim z zakładów tekstylnych, gdzie najważniejszym ośrodkiem były zakłady Gustava Winklera produkujące przede wszystkim chusteczki.

W trakcie drugiej wojny światowej istotnymi mającymi wkład w wysiłek wojenny zakładami znajdującymi się w Lubaniu były zakłady naprawy taboru kolejowego Reischbahn-Ausbesserungwerke, zakład GEMA produkujący urządzenia radarowe oraz zakłady tekstylne Gustava Winklera produkujące odzież dla wojska. Oprócz tych zakładów znajdowało się wiele innych mniejszych.

17 lutego 1945 r. do Lubania doszły jednostki Armii Czerwonej. Miasto w pierwszym etapie walk zostało oblężone przez siły 3 Gwardyjskiej Armii Pancernej. 3 marca siły niemieckie rozpoczęły operacje „Kozica” której jednym z celów było oswobodzenie miasta ze względu na jego strategiczną pozycję i węzeł kolejowy na linii Zgorzelec – Jelenia Góra. Ofensywa była sukcesem wojsk Wermachtu i 6 marca miasto zostało odbite. Siły niemieckie utrzymują miasto do kapitulacji Niemiec 8 maja 1945 r. W trakcie walk miasto zostało mocno zniszczone. Zniszczenia w tkance miejskiej szacowane są na od 50% do 60% zabudowań .

Po wojnie Lubań zostaje włączony w randze miasta powiatowego do państwa polskiego. W pierwszych miesiącach po wojnie władzę w mieście sprawował Urząd Odbudowy, a stanowisko starosty zajmował Pełnomocnik Rządu na Obwód Lubańskim którym jako pierwszy został kapitan A. Bielecki.

Kalendarium 1237 pierwsza wzmianka o osadzie handlowo-celnej w miejscu przeprawy przez Kwisę, 1243 – margrabia brandenburski Otton III otrzymał Milsko (w tym Lubań) jako posag Beatrycze, córki króla czeskiego Wacława I, 2 poł. XIII w. – nadanie praw miejskich według prawa niemieckiego (magdeburskiego), 1319–1337 – przynależność do piastowskiego księstwa jaworskiego, 1337 – miasto wraz z dużą częścią Milska przeszło we władanie króla czeskiego Jana Luksemburskiego, 1346–1815 – przynależność do górnołużyckiego Związku Sześciu Miast, XIV-XV wiek – ośrodek handlu suknem, 1427 i 1431 – najazdy husyckie, 1635 – Lubań pod panowaniem saskim, od połowy XVI do pocz. XVII w. – okres wielkiej prosperity, renesansowa zabudowa miasta, XVII-XVIII w. – rozwój produkcji sukna i tekstyliów, specjalnością Lubania były chusteczki do nosa, 1707 – w Lubaniu przez dwa tygodnie gościł król Stanisław Leszczyński, 1734 – iluminacja Lubania na cześć króla Polski i elektora saskiego Augusta III Sasa, W lipcu 1807 roku Napoleon Bonaparte gościł pierwszy raz w Lubaniu. Drugi raz przyjechał w sierpniu 1813 roku. 1815 – miasto stało się częścią pruskiej prowincji Śląsk, 1854 – powstanie zakładów ceramicznych, 1865 – otwarcie linii kolejowej Śląskiej Kolei Górskiej – połączenie kolejowe ze Zgorzelcem, Węglińcem i RybnicąMichał Sibilski, Historia kolei żelaznej w Lubaniu, „Świat Kolei” nr 12/2014, s. 16–21., 1866 – połączenie kolejowe z Jelenią Górą, 1868 – powstanie warsztatów kolejowych, 1896 – połączenie kolejowe z Leśną, 1919 – miasto częścią Prowincji Dolny Śląsk 1922-1928 – elektryfikacja linii kolejowych wychodzących z Lubania, luty–maj 1945 – w ramach operacji dolnośląskiej w walkach z niemieckimi wojskami o Lubań uczestniczył między innymi 6 Gwardyjski Korpus Pancerny z 1 Frontu Ukraińskiego Armii CzerwonejBolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939–1945. Wybrane miejsca bitew, walk i akcji bojowych. Warszawa 1971, s. 263.. W wyniku walk miasto uległo zniszczeniu w około 60%. Walki o Lubań rozpoczęły się 17 lutego, do końca lutego miasto zdobyła Armia Czerwona, lecz 6 marca odbili je Niemcy, utrzymując je do kapitulacji 8 maja 8 marca 1945 – Joseph Goebbels przybył do Lubania i na rynku miasta gratulował 16-latkowi otrzymania Krzyża Żelaznego 2 klasy 1945 – nadanie rangi miasta powiatowego na Ziemiach Odzyskanych Na podstawie dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 zostały utworzone miejsca odosobnienia, więzienia i ośrodki pracy przymusowej dla „hitlerowskich zbrodniarzy oraz zdrajców narodu polskiego”. Obóz pracy nr 129 Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego utworzyło w Lubaniu. 3 września 1945 – otwarcie pierwszej po wojnie Szkoły Podstawowej nr 1 10 września 1945 – otwarcie LO w Lubaniu 1946 – włączenie do województwa wrocławskiego 16 marca 1948 - aresztowanie w Lubaniu przez UB ppłk.Anatola Sawickiego, komendanta Eksterytorialnego Okręgu Lwowskiego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość 1975 – włączenie do województwa jeleniogórskiego 1999 – utworzenie powiatu lubańskiego w województwie dolnośląskim 2000 – likwidacja Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego w Lubaniu

Zabytki thumb|Ratusz Miejski w Lubaniu alt=Lubańskie mury obronne|mały|Mury obronne, XIV w. alt=Baszta Bracka z 1318 r.|mały|Wieża Bracka z 1318 r. mały|Kościół ewangelicki Marii Panny, poł. XIV–XIX w. Do wojewódzkiego rejestru zabytków wpisane są obiekty: obszar starego miasta kościół parafialny pw. Trójcy Świętej, ul. Szymanowskiego 1, neogotycki z lat 1857–1861 wg projektu Alexisa Langera. Zabytkowy szpital przedwojenny przy ulicy Zawidowskiej obecnie mała część budynku została przebudowana na mieszkania kościół ewangelicki Marii Panny, al. Kombatantów, z drugiej poł. XIV–XIX w. kościół ewangelicki pw. Świętego Krzyża, pl. Okrzei (obecnie nie istnieje). wieża Trynitarska (dzwonnica dawnego kościoła pw. Świętej Trójcy), pl. Lompy, z 1320 r. – pierwszej poł. XIV, XIX w., pozostałość rozebranego w 1879 r. kościoła pw. Świętej Trójcy cmentarz ewangelicki, obecnie komunalny, ul. Wrocławska cmentarz rzym.-kat., obecnie nieczynny, z poł. XIX w. park miejski, ul. Kombatantów, z pocz. XIX w

mury miejskie z 1318 r., zbudowane z kamienia bazaltowego z okolicznych kamieniołomów; pierwotnie otoczone fosą; w podwójnym pierścieniu murów znajdowały się cztery główne bramy miejskie: Nowogrodziecka, Mikołajska, Bracka i Zgorzelecka; obecnie pozostałości – fragmenty wzdłuż ul. Podwale: wieża obronna – wieża bracka, obok kościoła Świętego Krzyża, z 1318 r. – XIV w., część rozebranej w XIX wieku Bramy Brackiej wieża „Kramarska” (d. ratuszowa), z XIV w., pozostałość XIV-wiecznego ratusza. Pierwszy ratusz powstał w latach 1222–1225, był przebudowywany w latach 1540 i 1769, został rozebrany po zniszczeniach z 1945 r.