Bułgaria należy do najstarszych państw słowiańskich. Jej mieszkańcy mówią językiem z grupy języków południowosłowiańskich, bardzo wcześnie przyjęli chrzest i posługują się cyrylicą – pismem używanym przez wschodnich i południowych Słowian. W rzeczywistości jednak pierwsze państwo bułgarskie zostało stworzone przez Protobułgarów (istnieją różne hipotezy na temat ich pochodzenia), którzy – na przestrzeni wieków, szczególnie po przyjęciu chrześcijaństwa – ulegał procesowi slawizacji. Protobułgarzy dotarli do Europy zapewne w II wieku naszej ery. Początkowo zasiedlili rozległe stepy pomiędzy morzami Czarnym i Kaspijskim, a w połowie IV wieku kraje kaukaskie. Od końca V wieku zaczęli podejmować zbrojne wyprawy przeciwko Bizancjum.

Wielka Bułgaria

Protobułgarzy należeli do ludów koczowniczych. Ich głównym zajęciem był wypas bydła i hodowla koni. Pod tym względem nie różnili się zbytnio od Hunów i innych ludów tej grupy etnicznej. Byli również biegli w kowalstwie oraz myślistwie. Około 590–600 roku przekroczyli Dunaj i osiedlili się w dawnej rzymskiej prowincji Mezji. Tu zetknęli się ze Słowianami, z którymi jakoś udało im się dojść do porozumienia, ponieważ oba ludy prowadziły podobny tryb życia. Aby działać skuteczniej, siedem protobułgarskich plemion utworzyło silny związek militarny i podporządkowało się jednemu z wodzów – Kubratowi. Dzięki temu przymierzu mogły one kontrolować stepy nadczarnomorskie i tereny po obu stronach dolnego Dunaju. Był to znaczny obszar; zapewne z tego względu ówcześni historycy nadali związkowi plemion protobułgarskich nazwę Wielkiej Bułgarii.

Państwo Kubrata okazało się nietrwałe. Po śmierci swego twórcy rozpadło się, zgodnie z wcześniejszymi podziałami plemiennymi. Poszczególne grupy etniczne stały się łatwym łupem zarówno Słowian, jak i Chazarów, którzy od połowy IV wieku zamieszkiwali obszary nad dolną Wołgą i wschodnią częścią stepu Kubańskiego. W VII wieku Chazarowie stali się prawdziwą potęgą i w krótkim czasie rozszerzyli kontrolowany przez siebie obszar aż po Dniepr. Rozbici Protobułgarzy nie byli w stanie skutecznie oprzeć się najeźdźcy. Część z nich przyjęła zwierzchnictwo Chazarów, część utworzyła później Bułgarię Wołżańsko-Kamską a jeszcze inni, pod wodza chana Asparucha, około 680 roku zajęli północno-wschodni obszar dzisiejszej Bułgarii.

Pod rządami dynastii Dulo (681–740) Wieść o przybyciu na teren cesarstwa licznej grupy Protobułgarów prędko dotarła do Konstantyna IV. Obawiając się niepewnych sąsiadów, cesarz postanowił uderzyć pierwszy. W 680 roku osobiście stanął na czele wielkiej floty i zaatakował tereny położone na północ od delty Dunaju. Do walki z armią Asparucha ściągnął nawet jazdę z Anatolii, zaprawioną w bojach z Persami.

W trakcie kampanii Konstantyn IV rozchorował się jednak i porzucił swoje oddziały, co przesądziło o klęsce. Jego wysłannicy naprędce podpisali traktat pokojowy, który w rękach Protobułgarów pozostawił całą Mezję, a ponadto przyznawał im wysoką daninę od cesarza. Dzięki zwycięstwu w 681 r. powstało pierwsze państwo bułgarskie. Wtedy również została wzniesiona stolica nowego państwa – Pliska. Po śmierci Asparucha w roku 702 chanem został jego syn (lub wnuk?) Terwel (Terbel), który okazał się zręcznym politykiem i bardzo zaborczym władcą. Już na początku swojego panowania zajął kawałek wschodniej Tracji, czym złamał traktat podpisany przez Asparucha. W 705 roku przyjął u siebie wygnanego cesarza bizantyjskiego Justyniana II. Ten przekonał go, aby dopomógł mu w odzyskaniu władzy. Zamiar powiódł się i Justynian II triumfalnie powrócił na tron. Jego przeciwnik, cesarz Tyberiusz III, zginął. Terwel w nagrodę otrzymał tytuł „cezara” i cesarskie przyrzeczenie, że daniny ze strony cesarstwa będą nadal napełniać jego skarbiec. Oprócz tego pozwolono mu, aby włączył do swojego terytorium Zagorię – niewielki skrawek północno-wschodniej Tracji. W rzeczywistości Justynian II nie zamierzał jednak długo tolerować Terwela. W 708 roku wyprawił się przeciw niemu na czele wielkiej armii. Poniósł jednak klęskę i utracił Warnę.

Pechowy cesarz jeszcze tylko trzy lata cieszył się władzą. Padł ofiarą spisku i został zamordowany. Kolejni dwaj cesarze Filipikos Bardanes i Anastazjusz II woleli nie drażnić Terwela i płacili mu daniny. Podobnie uczynił następca Anastazjusza Teodozjusz III, który w roku 716 zawarł kolejne porozumienie z Terwelem. Nowa granica pomiędzy Bułgarią a Bizancjum miała przebiegać wzdłuż linii dawnych umocnień bułgarskich zwanych „wielkim murem”. Ponadto cesarz zobowiązał się do składania władcy Bułgarów bogatych darów (o wartości 30 funtów złota) i do wymiany jeńców bułgarskich na bizantyjskich. Zezwolono też kupcom jednej i drugiej strony na swobodny handel na obszarze Bułgarii i Bizancjum. Jedynym wymogiem były przepustki opatrzone stosownymi pieczęciami, czyli pierwowzory paszportów.

Po śmierci Teodozjusza na tron bizantyjski wstąpił Leon III. Wzorem poprzedników ratyfikował on porozumienie z Bułgarami. W 717 roku poprosił ich nawet o pomoc, bowiem pod Konstantynopol nadciągnęli Arabowie. Terwel istotnie przybył z posiłkami i zadał Arabom ciężkie straty, co walnie przyczyniło się do przetrwania przez Bizantyjczyków oblężenia, ale w 718 roku zmarł, a o tron zaczęli walczyć liczni następcy.

Upadek Nieznane jest imię sukcesora Terwela. Dopiero w 725 roku chanem został Sewar – władca niezbyt aktywny na arenie międzynarodowej. Panował do 740 r. Nie wiadomo czy pozostawił prawowitych następców. wiadomo jedynie, że po nim chanem został Kormisosz, następnie Winech – obaj z rodu Wokiłów (740–762). thumb|200px|Monety z podobizną Ireny Cesarzowej Bizantyjskiej Nic nie wskazuje na to, by prowadzili politykę podbojów. Wprost przeciwnie – starali się utrzymać stan posiadania, a i to przychodziło im z trudem. Cesarz Konstantyn V postanowił położyć kres bułgarskiemu państwu. W 755 roku rozbił wojska Kormisosza pod Konstantynopolem. Następnie osiedlił w Tracji Ormian i Syryjczyków, którzy mieli stanowić naturalną barierę etniczną dla Bułgarów.

Bojarzy nie zamierzali dłużej znosić nieudolnego władcy. W roku 761 podnieśli bunt. W następnym roku zabili Winecha wraz z całą rodziną. Do władzy doszły rody bojarskie (762–803), które przywróciły dawną demokrację plemienną. Pierwszym chanem został w 762 roku Telec. W czerwcu 763 roku stoczył pod Anchialos bitwę z wojskami Konstantyna V, ale poniósł klęskę. Nie spełnił więc pokładanych nadziei i podzielił los poprzednika.

Sytuacja uległa zmianie po śmierci Konstantyna V. W 780 roku na tron wstąpił młodziutki Konstantyn VI, ale pierwsze skrzypce w życiu politycznym cesarstwa odgrywała cesarzowa Irena. W 792 roku Konstantyn VI zaatakował Bułgarów w pobliżu twierdzy Markellai, jednak poniósł sromotną klęskę. Bizancjum po raz kolejny zostało zmuszone do płacenia trybutu. Pięć lat po tym dramatycznym wydarzeniu Irena kazała oślepić i uwięzić własnego syna i sama stanęła na czele państwa, ale nadal musiała opłacać się Bułgarom. Zmarła w roku 802, a w rok później chan Kardam. W obu państwach doszło do ważnych zmian personalnych. W Bizancjum władze przejął sprytny Logogeta (minister skarbu) Nicefor I, a chanem Bułgarów został Krum, zapoczątkowując rządy władców z dynastii Kruma (803–971).

Okres świetności thumb|200px|Uczta z udziałem chana Kruma z okazji zwycięstwa nad cesarzem Niceforem thumb|200px|Granice Bułgarii za rządów chana Kruma thumb|200px|Ruiny dawnej stolicy Bułgarii w Presławiu Nowy chan starał się utrzymywać poprawne stosunki z Bizancjum. Być może jego bierna postawa wynikała z faktu pochodzenia z mniej znacznego rodu niż poprzednicy. Wszystkie wysiłki skierował na utrzymanie kopalni soli w Siedmiogrodzie i na Nizinie Panońskiej, które to obszary w 808 roku wcielił do swego państwa. Jednocześnie umocnił swoje panowanie nad zachodnią częścią stepów czarnomorskich. W ten sposób stał się władcą obszaru rozciągającego się od Tracji do północnych Karpat i od Sawy do dolnego Dniestru. Jego państwo graniczące z Bizancjum i monarchią Karola Wielkiego było trzecią europejska potęgą.

W roku 811 Krum zaatakował nagle bizantyjską twierdzę Serdikę. Podstępem wdarł się do wnętrza, dokonując rzezi sześciu tysięcy obrońców. W odpowiedzi na ten jawnie wrogi krok Nicefor I wyprawił się na Pliskę, gdzie dokonał prawdziwej masakry, i przystąpił do systematycznej grabieży bułgarskich wiosek. W lipcu rozpoczął pościg za bułgarskimi oddziałami w trudno dostępnych partiach Bałkanów, jednak podczas przemarszu przez wąski wąwóz wpadł w zasadzkę i poniósł śmierć wraz z większością swych ludzi. W czasie bitwy został poważnie ranny również syn Niecefora I – Staurakios, który panował bardzo krótko i w tym samym roku 811 zmarł wskutek odniesionych ran.

Nowy cesarz Michał I Rangabe odmówił ponownego zatwierdzenia traktatu z 716 roku. W tej sytuacji Krum w 812 roku zajął twierdzę Mesembrię, wraz zapasami złota, składem ognia greckiego i 36 miotaczami. W następnym roku cesarz usiłował odrobić straty, ale poniósł klęskę pod Wersenicą. To przyspieszyło jego upadek. W Konstantynopolu doszło do detronizacji nieudolnego władcy. Nowym cesarzem został w 813 roku Leon V.

Tymczasem pod mury Konstantynopola nadciągnęły oddziały Bułgarów i Słowian. Miasto ocalało dzięki potężnym fortyfikacjom. Rozwścieczony chan kazał podpalić nie osłonięte murami przedmieścia i okoliczne wioski.

W kwietniu 814 roku Krum rozpoczął przygotowania do ostatecznej rozprawy z Bizancjum. 14 kwietnia zmarł jednak nagle na wylew krwi do mózgu i to zapewne ocaliło cesarstwo.

Po śmierci Kruma walki z Bizancjum na dotychczasową skalę ustały. Jego następcy zajęli wprawdzie znaczne połacie Macedonii, ale nie atakowali Konstantynopola. W kraju problemem stały się waśnie religijne. Bułgarscy szamani i kapłani słowiańskiego boga Peruna, wydali bezpardonową walkę chrześcijanom, coraz liczniej osiedlającym się w Bułgarii.

Jednak chanowie zaczęli dostrzegać znaczenie nowej religii dla umocnienia jedności kraju i władzy monarszej. W roku 852 chanem został Borys. Początkowo usiłował zająć wschodnie dzielnice państwa Franków, podporządkować sobie Chorwatów, a nawet kilkakrotnie uderzył na terytorium Serbii. Po serii niepowodzeń zaprzestał militarnych akcji i skupił się nad sprawami wewnętrznymi. Obserwując wydarzenia na scenie europejskiej, zrozumiał, że musi przyjąć chrześcijaństwo. Chrzest odbył się w Konstantynopolu w 866 roku, gdzie otrzymał nowe imię Michał i odtąd znany jest jako Borys I Michał. Jednocześnie porzucił tytuł chana i zaczął używać tytułu kniaź. Stał się tak gorliwym wyznawcą nowej wiary, że w 889 roku, po 37 latach panowania, dobrowolnie abdykował i schronił się w klasztorze (prawdopodobnie w monasterze św. Pantalejmona w Presławiu).

Jego syn Włodzimierz okazał się władcą nader krótkowzrocznym. Niemal natychmiast po objęciu tronu porzucił chrześcijaństwo i przywrócił dawny kult. Czteroletnie panowanie Włodzimierza było ciągiem rozpustnym uczt i orgii; sprawy państwa pozostawił własnemu biegowi. W 893 roku Borys I Michał, nie mogąc dłużej słuchać wieści o wyczynach syna, opuścił klasztor i wiernym zwolennikom nakazał pojmanie Włodzimierza. Następnie rozkazał go oślepić i uwięzić, po czym zwołał zgromadzenie szlachty, aby podjąć decyzję co do dalszych losów państwa. Wspólnie postanowiono, że nowym władcą zostanie młodszy syn Borysa – Symeon.

Symeon pragnął stworzyć wielkie imperium, którego stolicą zostałby Konstantynopol. Ponieważ jednak do realizacji tak ambitnych planów było bardzo daleko, zaczął rozbudowywać Presław, który uczynił nową stolicą. W tym okresie jego stosunki z Bizancjum uległy pogorszeniu. Przyczyną stało się nałożenie przez władze bizantyjskie ceł na bułgarskie towary oraz przekazanie greckim kupcom monopolu na handel z Bułgarami. Symeon zażądał od cesarza Leona VI Filozofa odszkodowania za poniesione straty. Cesarz ani myślał płacić.