Król lew (ang. The Lion King) – amerykański animowany dramat filmowy z elementami musicalu z 1994 roku, wyprodukowany przez Walt Disney Feature Animation, na rynku międzynarodowym dystrybuowany przez Buena Vista Pictures Distribution pod szyldem Walt Disney Pictures. Jego reżyserami byli debiutujący w tej roli i , producentem – , a scenarzystami – , i . Głosów postaciom w wersji angielskiej użyczyli m.in. Matthew Broderick, James Earl Jones, Jeremy Irons, Whoopi Goldberg, Cheech Marin i Rowan Atkinson.

Jedną z głównych inspiracji do stworzenia filmu była afrykańska fauna. Scenariusz w dużej mierze opiera się na Hamlecie Williama Shakespeare’a, jednak scenarzyści inspirowali się także biblijnymi opowieściami o Józefie i Mojżeszu. Król lew opowiada historię Simby – młodego lwa i następcy tronu, który ucieka ze swojego królestwa uważając, że odpowiada za śmierć ojca. Ten w rzeczywistości został zamordowany przez jego stryja, który pozbywszy się innych pretendentów przejmuje władzę. Po latach dorastania na wygnaniu Simba wraca w rodzinne strony, by rzucić wyzwanie uzurpatorowi i zakończyć jego tyrańskie rządy.

Pomysł na film narodził się na przełomie lat 80. i 90. XX wieku, a prace nad nim rozpoczęto na początku lat 90. Początkowo Króla lwa nie planowano jako musicalu – twórcy skłaniali się raczej ku stylistyce niby-dokumentalnej. Na reżysera początkowo wybrano , do którego niedługo później dołączył Allers. Scribner ostatecznie porzucił projekt, nie zgadzając się z Allersem, Hahnem i Chapmanem, którzy chcieli, żeby film był musicalem; w kwietniu 1992 roku jego miejsce zajął Minkoff. Twórcy w ramach przygotowań do prac nad Królem lwem odwiedzili Kenię, żeby zapoznać się z tamtejszą fauną i krajobrazem.

Światowa premiera filmu odbyła się 12 czerwca 1994 roku. Po premierze spotkał się z powszechnie pozytywnym odbiorem ze strony recenzentów, którzy chwalili przede wszystkim muzykę, historię i animację. Król lew podczas pierwszej dystrybucji kinowej zarobił na całym świecie 763 mln dol., stając się najbardziej kasowym filmem 1994 i wówczas drugim najbardziej dochodowym filmem w historii – po Parku Jurajskim (1993). Do czasu premiery Gdzie jest Nemo? (2003) pozostawał najbardziej dochodową animacją wszech czasów, a do 2024 roku pozostawał najbardziej dochodowym filmem animowanym tradycyjnymi technikami i najlepiej sprzedającym się filmem na wideokasetach (ponad 55 mln egzemplarzy). Nagrodzony dwoma Oscarami i Złotym Globem, uważany za jeden z najwybitniejszych filmów animowanych w dziejach.

Ogromna popularność filmu przyczyniła się do powstania licznych utworów pochodnych, takich jak musicalowa adaptacja wystawiana na Broadwayu (nieprzerwanie od 1997 roku); przeznaczone bezpośrednio na rynek domowy kontynuacje – Król lew II: Czas Simby (1998) i Król lew 3: Hakuna matata (2004); dwa telewizyjne seriale animowane – Timon i Pumba (1995–1999) i Lwia Straż (2016–2019); oraz opracowany techniką komputerową fotorealistyczny remake pod tym samym tytułem (2019), który również stał się najbardziej dochodową animacją w historii. Biblioteka Kongresu w 2016 roku wpisała Króla lwa na listę filmów budujących dziedzictwo kulturalne Stanów Zjednoczonych jako produkcję „znaczącą pod względem kulturowym, historycznym lub estetycznym”. Król lew był pierwszą produkcją Disneya zdubbingowaną na zulu – poza egipską odmianą arabskiego jedyny język Afryki, na który wytwórnia kiedykolwiek przetłumaczyła swój film.

Fabuła Na Lwiej Ziemi w Tanzanii żyje stado lwów, którego władca zamieszkuje Lwią Skałę. W otwierającej film scenie Rafiki przedstawia zgromadzonym na uroczystości zwierzętom Simbę, pierworodnego syna i , co nie podoba się marzącemu o władzy . Mufasa jakiś czas później pokazuje starszemu Simbie królestwo, którym ten będzie władał po jego śmierci, ale zakazuje mu wychodzić poza jego granice. Wyjaśnia także, jaka odpowiedzialność spoczywa na królach i jak działa łączący wszystkie żywe istoty „krąg życia”. Skaza manipuluje bratankiem, który wraz z Nalą zapuszcza się na cmentarzysko słoni poza granicami Lwiej Ziemi. Lwiątka próbują zabić współpracujące ze Skazą hieny, lecz ratuje je Mufasa, poinformowany o zagrożeniu przez . Mufasa – choć zawiedziony tym, że Simba zignorował jego polecenia i naraził przyjaciółkę – wybacza mu i mówi, że zmarli lwi królowie obserwują ich z nieba, a pewnego dnia on sam będzie spoglądał stamtąd na Simbę. Skaza odwiedza hieny i przekonuje je, żeby pomogły mu zabić Mufasę i Simbę, w zamian obiecując prawo do nieograniczonego polowania na Lwiej Ziemi.

Skaza wabi Simbę do wąwozu i daje sygnał hienom, które spędzają w kierunku lwiątka wielkie stado gnu. Skaza informuje o niebezpieczeństwie Mufasę, któremu udaje się uratować syna, ale podczas próby ucieczki zostaje strącony do wąwozu przez brata i stratowany przez rozpędzone zwierzęta. Skaza przekonuje bratanka, że to on odpowiada za śmierć ojca, pod płaszczykiem zatroskania nakazując mu dla własnego bezpieczeństwa opuścić królestwo i nigdy nie wracać. Wysyła za nim hieny, jednak im nie udaje się zabić Simby, który ostatecznie ucieka. Skaza – nieświadomy tego, że bratanek przeżył – informuje stado, że gnu stratowały Mufasę i Simbę, ogłasza się królem i pozwala hienom polować na Lwiej Ziemi.

Simbę ratują Timon i Pumba, którzy przygarniają go i wychowują, ucząc żyć według motta (w suahili: „nie martw się”, „żadnych zmartwień”). Kilka lat później dorosły Simba ratuje przyjaciół przed wygłodniałą lwicą, Nalą. Oboje zakochują się w sobie, a Nala próbuje przekonać Simbę, żeby wrócił na Lwią Ziemię, która pod rządami Skazy zamieniła się w jałowe pustkowie. Simba odmawia, wciąż obwiniając się o śmierć ojca. Próbując uciec przed odpowiedzialnością, spotyka Rafikiego, który twierdzi, że w Simbie żyje duch Mufasy. Na nocnym niebie widzi ducha ojca nakazującego zająć należne mu miejsce jako władcy. Za namową Rafikiego – doradzającego, żeby wyciągnął naukę z przeszłości zamiast przed nią uciekać – Simba postanawia wrócić do domu.

Z pomocą przyjaciół zakrada się na Lwią Skałę i konfrontuje ze Skazą, który publicznie oskarża go o zamordowanie Mufasy. Na ucho wyjawia mu jednak, że to on zabił jego ojca, co rozsierdza Simbę i skłania go do zmuszenia stryja do wyjawienia prawdy. Wywiązuje się walka, podczas której Skaza próbuje uciec, zostaje jednak powstrzymany przez Simbę. Zwisając ze skraju Lwiej Skały, błaga bratanka o litość, zrzucając całą winę na hieny. Simba postanawia go oszczędzić i nakazuje mu opuścić Lwią Ziemię, jednak Skaza odmawia i atakuje bratanka. Zostaje pokonany przez bratanka i strącony ze skały, a chociaż udaje mu się przeżyć, rozszarpują go hieny i kaleczą na śmierć, które zdradził, żeby ratować własną skórę.

Simba po pozbyciu się Skazy i hien zostaje królem, a Nala – jego królową. Lwia Ziemia jakiś czas później ponownie staje się zdatna do życia, a Rafiki przedstawia zgromadzonym zwierzętom dziecko Simby i Nali, dzięki czemu zachowany zostaje krąg życia.

Obsada głosowa Matthew Broderick (dialogi) i Joseph Williams (śpiew) / Paweł Tucholski jako Simba – syn Mufasy i Sarabi, prawowity następca tronu Lwiej Ziemi Jonathan Taylor Thomas (dialogi), Jason Weaver (śpiew) / Michał Mech jako młody Simba Evan Saucedo / Marek Molak jako młody Simba w „Porannym raporcie” Jeremy Irons / Marek Barbasiewicz jako – żądny władzy młodszy brat Mufasy James Earl Jones / Wiktor Zborowski jako – ojciec Simby i brat Skazy, król Lwiej Ziemi Moira Kelly (dialogi) i Sally Dworsky (śpiew) / Krystyna Tyszkiewicz jako – przyjaciółka, a następnie partnerka Simby Niketa Calame (dialogi), Laura William (śpiew) / Urszula Janowska jako młoda Nala Nathan Lane / Krzysztof Tyniec jako – dowcipna i egocentryczna dwunożna surykatka szara, przyjaciel Pumby Ernie Sabella / Emilian Kamiński jako – naiwny guziec cierpiący na wzdęcia, przyjaciel Timona Robert Guillaume / Jacek Czyż jako – sędziwy mandryl barwnolicy, szaman Lwiej Ziemi i doradca Mufasy Rowan Atkinson / Tadeusz Borowski jako – dzioborożec, majordomus Mufasy Jeff Bennett jako Zazu w „Porannym raporcie” Madge Sinclair / Maria Reif jako – partnerka Mufasy i matka Simby, przywódczyni grupy lwic odpowiedzialnych za polowanie stado trzech hien cętkowanych, domniemanych „przyjaciół” Skazy zaangażowanych w spisek przeciwko Mufasie i Simbie: Whoopi Goldberg / Miriam Aleksandrowicz jako – pyskata i porywcza przywódczyni stada Cheech Marin / Marek Frąckowiak jako – członek tria mający skłonność do przesadnego narzekania, agresywny po sprowokowaniu Jim Cummings jako – nieprzesadnie inteligentna, nie potrafiąca mówić hiena porozumiewająca się wyłącznie poprzez śmiech Cummings użyczył głosu również kretowi rozmawiającemu z Zazu i śpiewającemu niektóre wersy „Przyjdzie czas”, zagłuszając tym Skazę Zoe Leader jako Sarafina – matka Nali

Produkcja Rozwój projektu Kwestia genezy Króla lwa pozostaje dyskusyjna. Według Charliego Finka, ówczesnego wiceprezesa ds. kreatywnych w Walt Disney Feature Animation, to on miał przedstawić w 1988 roku dyrektorom poszczególnych jednostek The Walt Disney Company, Jeffreyowi Katzenbergowi, i Peterowi Schneiderowi, pomysł na „Bambiego w Afryce” ze lwami w rolach głównych. Zdaniem Finka pomysł początkowo nie spodobał się Katzenbergowi, który miał jednak zachęcić go, żeby wraz ze scenarzystami znalazł wyjaśnienie, w jaki sposób lwy miałyby przysłużyć się innym zwierzętom zjadając je. Według innej wersji wstępny zamysł Króla lwa narodził się podczas rozmowy Katzenberga, Roya E. Disneya i Schneidera w czasie ich podróży do Europy, gdzie promowali jeden z filmów wytwórni. W pewnym momencie producenci mieli poruszyć temat historii rozgrywającej się w Afryce, który – jak przekonywał Katzenberg – natychmiast podchwycił. Twierdził także, że to on zdecydował, aby w filmie poruszono motywy wchodzenia w dorosłość i śmierci oraz dodano wątki związane z kwestiami, które znał z autopsji (np. próby wejścia w politykę); ostatecznie stwierdził, że „Król lew jest w niewielkiej części filmem o mnie samym”.

11 października 1988 roku z Finkiem i Royem E. Disneyem spotkał się Thomas M. Disch, twórca m.in. noweli (1980), aby omówić ewentualne pomysły na film. W ciągu miesiąca napisał dziewięciostronicowy szkic historii zatytułowanej King of the Kalahari. W 1989 roku własne propozycje przygotowało kilku pracowników Disneya, w tym m.in. Jenny Tripp, Tim Disney, Valerie West i Miguel Tejada-Flores. W zarysie fabuły autorstwa Tripp, datowanym na 2 marca 1989 roku, głównym bohaterem miał być lew Simba, który po oddzieleniu się od stada zostaje przygarnięty przez pawiana Kwashiego i mangustę Mabu, a następnie wychowany wśród pawianów. Ostatecznie miał powrócić do swojego stada pokonawszy złego szakala Ndogo. Fink w tym samym roku zatrudnił do napisania wstępnego zarysu historii swojego znajomego, scenarzystę J.T. Allena. Wcześniej obaj kilkukrotnie odwiedzali Ogród Zoologiczny w Los Angeles, żeby podpatrzeć zachowania zwierząt, które mogłyby znaleźć się w filmie. 19 stycznia 1990 roku Allen zakończył pisanie scenariusza zatytułowanego Król lew, jednak Fink, Katzenberg i Roy E. Disney uznali, że powinni zaangażować bardziej doświadczonego scenarzystę. Zwrócili się z propozycją do Ronalda Bassa, niedawno nagrodzonego Oscarem za najlepszy scenariusz oryginalny do Rain Mana (1988). Ze względu na inne zobowiązania zawodowe Bass nie mógł osobiście zająć się przepisaniem scenariusza, zgodził się jednak nadzorować proces jego poprawiania. Prace nad nową wersją autorstwa Allena i Bassa, zatytułowaną King of the Beasts, zakończono 23 maja 1990.