Paszport „Polityki” – nagroda kulturalna ustanowiona w 1993 przez tygodnik „Polityka”, przyznawana twórcom w siedmiu kategoriach: książka (do 2023 literatura), film, teatr, muzyka poważna, plastyka (sztuki wizualne) i estrada oraz – od 2016 – kultura cyfrowa. Od 2002 wręczana jest także nagroda specjalna kreator kultury za osiągnięcia w krzewieniu kultury, a w 2024 przyznano po raz pierwszy Paszport Czytelników.
Zgodnie z deklaracją redakcyjną, nagroda jest wyróżnieniem dla twórców, którzy czynią najszybsze postępy, zaskakują nowymi osiągnięciami, swoją aktywnością dobrze rokują w przyszłości i przez to zasługują na opiekę, wsparcie i promocję w świecie. Nazwa nagrody – Paszport – miała być symboliczną przepustką do świata wielkiej, międzynarodowej sztuki. Pomysłodawcą nagrody był szef działu kultury tygodnika Zdzisław Pietrasik, a miała ona pomóc we wskazywaniu i lansowaniu najciekawszych twórców młodego pokolenia. Nagroda przyznawana jest od tej pory na ogół stosunkowo młodym, niejednokrotnie debiutującym twórcom. Nominują do nagrody zaproszeni krytycy, związani z różnymi redakcjami i mediami. Początkowo nominowane do nagrody były wszystkie osoby wskazywane przez krytyków; od 2004 ograniczono liczbę osób nominowanych do trzech w kategorii, co spowodowało, że nominacja stała się również wyróżnieniem.
Nagroda przyznawana jest w styczniu kolejnego roku. Pierwsze edycje nagrody wręczane były w redakcji, późniejsze m.in. podczas uroczystości w Teatrze Małym w Warszawie. Od dziesiątej edycji za 2002 rok uroczyste gale są transmitowane przez telewizję. W XXI wieku są tradycyjnie wręczane na gali w Teatrze Wielkim w Warszawie, prowadzonej przez redaktora naczelnego tygodnika Jerzego Baczyńskiego i Grażynę Torbicką.
Laureaci nagrody
Za rok 1993 Literatura – Teodor Parnicki Film – Jacek Bławut Teatr – Tadeusz Słobodzianek Muzyka – Stanisław Leszczyński Plastyka – Stasys Eidrigevičius Estrada – Kasia Nosowska
Za rok 1994 Literatura – Marcin Świetlicki, nie przyjął nagrody Film – Jan Jakub Kolski Teatr – Krystyna Meissner Muzyka – Piotr Anderszewski Plastyka – Ryszard Górecki Estrada – Edyta Bartosiewicz
Za rok 1995 Literatura – Stefan Chwin, za powieść Hanemann Film – Marcel Łoziński Teatr – Jolanta Ptaszyńska Muzyka – Stefan Sutkowski Plastyka – Mirosław Bałka Estrada – Wojciech Waglewski
Za rok 1996 Literatura – Olga Tokarczuk Film – Łukasz Kośmicki Teatr – Krzysztof Rau Muzyka – Olga Pasiecznik Plastyka – Zofia Kulik Estrada – Grzegorz Ciechowski
Za rok 1997 Literatura – Andrzej Sapkowski Film – Jerzy Stuhr, za film Historie miłosne Teatr – Anna Augustynowicz Muzyka – Dariusz Paradowski Plastyka – Katarzyna Kozyra Estrada – Kayah
Za rok 1998 Wręczenie nagród odbyło się 5 stycznia 1999 r. w Teatrze Małym w Warszawie; nagrody pieniężne wynosiły 5000 zł.
Literatura – Jerzy Pilch, za książkę Bezpowrotnie utracona leworęczność Film – Dorota Kędzierzawska, za film Nic Teatr – Grzegorz Jarzyna Muzyka – Rafał Kwiatkowski Plastyka – Jarosław Modzelewski Estrada – Kazik Staszewski
Za rok 1999 Gala odbyła się 11 stycznia 2000 r. w Teatrze Małym w Warszawie; nagrody pieniężne wynosiły 5000 zł.
Literatura – Marek Bieńczyk Film – Krzysztof Krauze, za film Dług Teatr – Agnieszka Glińska Muzyka – Paweł Mykietyn Plastyka – Leon Tarasewicz Estrada – Myslovitz
Za rok 2000 Gala odbyła się 9 stycznia 2001 r. w Teatrze Małym w Warszawie.
Literatura – Marzanna Bogumiła Kielar Film – Maja Ostaszewska Teatr – Paweł Miśkiewicz Muzyka – Stanisław Drzewiecki Plastyka – Dominik Lejman Estrada – Ryszard Tymon Tymański
Za rok 2001 Gala odbyła się 8 stycznia 2002 r. w nowej siedzibie redakcji przy ulicy Słupeckiej, nagrody pieniężne wynosiły po 10.000 zł.
Literatura – Paweł Huelle, za powieść Mercedes Benz Film – Robert Gliński, za film Cześć Tereska Muzyka – Mariusz Treliński Teatr – Piotr Cieplak Plastyka – Katarzyna Józefowicz Estrada – Agnieszka Chylińska
Za rok 2002 Dziesiąta jubileuszowa edycja nagrody została przyznana 7 stycznia 2003 r. na gali transmitowanej po raz pierwszy przez TVP2 w Teatrze Muzycznym „Roma”, wśród około tysiąca gości był prezydent RP Aleksander Kwaśniewski. Po raz pierwszy specjalną nagrodą – wieńcami laurowymi zostali odznaczeni kreatorzy kultury. Jubileuszowemu rozdaniu paszportów towarzyszył trwający do 8 lutego festiwal kulturalny „Polityki”.
Literatura – Dorota Masłowska, za powieść Wojna polsko-ruska pod flagą biało-czerwoną Film – Piotr Trzaskalski, za film Edi Teatr – Krzysztof Warlikowski Muzyka – Dominik Połoński Plastyka – Marcin Maciejowski Estrada – Anna Maria Jopek, za płytę Upojenie Kreator kultury – Roman Gutek; Wydawnictwo W.A.B. (Beata Stasińska, Wojciech Kuhn, Adam Widmański); Andrzej Starmach, Festiwal Teatralny Malta i jego twórcy: Lech Maria Raczak i Michał Merczyński; Mariusz Adamiak oraz Jerzy Owsiak
Za rok 2003 Uroczysta gala transmitowana przez TVP2 miała miejsce 6 stycznia 2004 r. w Teatrze Polskim w Warszawie. Ponownie wśród gości był prezydent RP Aleksander Kwaśniewski. Literatura – Wojciech Kuczok, za powieść Gnój Film – Andrzej Jakimowski, za film Zmruż oczy Teatr – Danuta Stenka Muzyka – Kuba Jakowicz Plastyka – Monika Sosnowska Estrada – Andrzej Smolik Kreator kultury – Marek Żydowicz
Za rok 2004 W 2004 po raz pierwszy wprowadzono oficjalne nominacje – w każdej kategorii nominowane zostały trzy osoby wskazywane przez dziesięciu nominujących krytyków; w latach poprzednich nominowało pięć osób, a nominowanym stawał się każdy choć raz wskazany, co zdaniem redakcji Polityki prowadziło do „inflacji wyróżnienia”.
4 stycznia 2005 w Teatrze Narodowym w Warszawie wręczono nagrody laureatom wybranym przez kapitułę redakcji tygodnika Polityka. Nagrody pieniężne wynosiły po 10.000 zł.
Nominacje i laureaci Laureaci Paszportów Polityki zostali zaznaczeni wytłuszczeniem. Literatura: Sławomir Shuty (nominacje: Jacek Dukaj, Tomasz Różycki) Film: Wojtek Smarzowski za film Wesele (nominacje: Leszek Dawid za film Bar na Victorii, Magdalena Piekorz za film Pręgi) Teatr: Paweł Szkotak (nominacje: Jan Klata, Piotr Kruszczyński) Muzyka poważna: Agata Zubel (nominacje: Łukasz Borowicz, Cezary Duchnowski) Sztuki wizualne: Cezary Bodzianowski (nominacje: Rafał Bujnowski, Robert Kuśmirowski) Estrada: Leszek Możdżer (nominacje: Monika Brodka, O.S.T.R.) Kreator kultury: Wojciech Trzciński
Za rok 2005 Laureaci Paszportów Polityki zostali zaznaczeni wytłuszczeniem.
Nominacje: Muzyka poważna: Rafał Blechacz (nominacje: Klaudia Pasternak, Marcin Nałęcz-Niesiołowski) Film: Przemysław Wojcieszek za film Doskonałe popołudnie (nominacje: Anna Kazejak-Dawid, Jan Komasa i Maciej Migas za film Oda do radości, Anna Jadowska za film Teraz ja) Sztuki wizualne: Robert Kuśmirowski (nominacje: Supergrupa Azorro, Jarosław Kozakiewicz) Estrada: Skalpel (nominacje: Maria Peszek, Krzysztof „Grabaż” Grabowski) Teatr: Jan Klata (nominacje: Maja Kleczewska, Przemysław Wojcieszek) Literatura: Marek Krajewski (nominacje: Mariusz Sieniewicz, Michał Witkowski) Kreator kultury Paweł Dunin-Wąsowicz
Za rok 2006 Film: Sławomir Fabicki za film Z odzysku (nominacje: Jowita Budnik za rolę w filmie Plac Zbawiciela, Xawery Żuławski za film Chaos) Plastyka: Grupa Twożywo (nominacje: Jarosław Kozakiewicz, Jan Simon) Teatr: Maja Kleczewska (nominacje: Michał Zadara, Marek Fiedor) Muzyka: Agata Szymczewska (nominacje: Ryszard Groblewski, Aleksandra Gryka) Muzyka popularna: Fisz i Emade (nominacje: Ania Dąbrowska, Novika) Literatura: Jacek Dehnel (nominacje: Ignacy Karpowicz, Michał Witkowski) Nagroda specjalna dla kreatora kultury Maria Janion
Za rok 2007 Laureaci Paszportów Polityki zostali zaznaczeni wytłuszczeniem.
Literatura: Michał Witkowski (nominacje: Hubert Klimko-Dobrzaniecki, Mariusz Sieniewicz) Film: Łukasz Palkowski za film Rezerwat (nominacje: Marcin Dorociński, Marcin Koszałka) Teatr: Michał Zadara (nominacje: Marek Fiedor, Piotr Tomaszuk) Sztuki wizualne: Joanna Rajkowska (nominacje: Bogna Burska, Maciej Kurak) Muzyka poważna: Łukasz Borowicz (nominacje: Michał Dworzyński, Łukasz Kuropaczewski) Muzyka popularna: Krzysztof „Grabaż” Grabowski (nominacje: Kobiety, Tomek Makowiecki) Kreator Kultury Nagroda Specjalna „Polityki” dla Andrzeja Wajdy
Za rok 2008 Literatura: Sylwia Chutnik za Kieszonkowy atlas kobiet (nominacje: Jacek Dukaj za Lód, Aleksander Kościów za Przeproś) Film: Małgorzata Szumowska za film 33 sceny z życia (nominacje: Kasia Adamik za film Boisko bezdomnych, Michał Rosa za film Rysa) Teatr: Paweł Łysak (nominacje: Iwona Kempa, Paweł Passini) Sztuki wizualne: Maciej Kurak (nominacje: Oskar Dawicki, Piotr Wysocki) Muzyka poważna: Artur Ruciński (nominacje: Łukasz Długosz, Marcin Zdunik) Muzyka popularna: Maria Peszek (nominacje: L.U.C., Pustki) Kreator Kultury Krystian Lupa
Za rok 2009 Laureaci i nominacje: Literatura: Piotr Paziński za Pensjonat (nominacje: Jacek Dukaj za Wroniec, Agnieszka Drotkiewicz za Teraz) Film: Borys Lankosz oraz Xawery Żuławski ex aequo (nominacje: Marcin Koszałka) Sztuki wizualne: Karol Radziszewski (nominacje: Anna Konik, The Krasnals) Teatr: Sandra Korzeniak (nominacje: Michał Borczuch, Barbara Wysocka) Muzyka poważna: Barbara Wysocka (nominacje: Krzysztof Urbański, Marcin Zdunik) Muzyka popularna: L.U.C (Łukasz Rostkowski) (nominacje: Gaba Kulka, Pustki) Kreator Kultury: Paweł Althamer
Za rok 2010 Nominacje: Literatura: Ignacy Karpowicz za Balladyny i romanse (nominacje: Justyna Bargielska za Obsoletki, Tomasz Piątek za Węża w kaplicy) Film: Paweł Sala (nominacje: Marcin Wrona, Marek Lechki) Teatr: Paweł Demirski i Monika Strzępka (nominacje: Wojciech Kościelniak, Sebastian Majewski) Sztuki wizualne: Wojciech Bąkowski (nominacje: Grupa Sędzia Główny, Jakub Julian Ziółkowski) Muzyka poważna: Wioletta Chodowicz (nominacje: Łukasz Kuropaczewski, Ewelina Pietrowiak) Muzyka popularna: Macio Moretti (nominacje: Monika Brodka, Pablopavo)
Za rok 2011 Gala, transmitowana w TVP2, odbyła się 17 stycznia 2012 w Teatrze Wielkim w Warszawie, w obecności m.in. prezydenta RP Bronisława Komorowskiego, premiera Donalda Tuska i ministra kultury i dziedzictwa narodowego Bogdana Zdrojewskiego.
Laureaci i nominacje: Literatura: Mikołaj Łoziński za Książkę (nominacje: Szczepan Kopyt za Buch, Zygmunt Miłoszewski za Ziarno prawdy) Film: Rafael Lewandowski za film Kret (nominacje: Adrian Panek, Greg Zglinski) Teatr: Krzysztof Garbaczewski (nominacje: Sebastian Majewski, Paweł Passini) Sztuki wizualne: Nicolas Grospierre (nominacje: Artur Malewski, Honza Zamojski) Muzyka poważna: Aleksandra Kuls (nominacje: Agnieszka Budzińska-Bennett, Meccorre String Quartet) Muzyka popularna: Julia Marcell oraz Maciej Szajkowski ex aequo (nominacje: Ballady i Romanse) Kreator Kultury: Jerzy Jarocki
Za rok 2012 Jubileuszowa, 20. gala transmitowana w TVP2 odbyła się 15 stycznia 2013 r. w Teatrze Wielkim w Warszawie. Obecny był m.in. minister kultury i dziedzictwa narodowego Bogdan Zdrojewski. Laureaci otrzymali również nagrodę w wysokości 25 tysięcy zł, a laureaci w dziedzinie muzyki poważnej – dodatkową nagrodę Fundacji im. Zbyszka Piotrowskiego.
Nominacje: Literatura: Szczepan Twardoch (nominacje: Kaja Malanowska, Zośka Papużanka) Film: Marcin Dorociński (nominacje: Leszek Dawid, Marcin Krzyształowicz) Teatr: Iwan Wyrypajew (nominacje: Michał Borczuch, Mirek Kaczmarek) Sztuki wizualne: Julita Wójcik (nominacje: Katarzyna Krakowiak, Radek Szlaga) Muzyka poważna: Wojciech Blecharz Agnieszka Budzińska-Bennett Magdalena Bojanowicz oraz Maciej Frąckiewicz (nominowani jako TWOgether Duo) Muzyka popularna: Très.b (nominacje: Małe Instrumenty, Marcin Masecki) Kreator Kultury: Elżbieta Penderecka oraz Krzysztof Penderecki
Za rok 2013 Nominacje: Film: Dawid Ogrodnik za rolę w Chce się żyć (nominacje: Tomasz Wasilewski, Agata Kulesza)