42 Pułk Piechoty (II RP)

thumb thumb|Odcisk pieczęci Kompanii Ochotniczej Strzelców Wyborowych przy 42 pp 42 Pułk Piechoty im. Generała Jana Henryka Dąbrowskiego (42 pp) – oddział piechoty Armii Polskiej we Francji, Wojska Polskiego i Armii Krajowej.

Pułk swój rodowód wywodzi od sformowanego w 1918 we Włoszech 3 Pułku Strzelców im. Józefa Poniatowskiego. W marcu 1919 przewieziony został do Francji, poddany reorganizacji i przemianowany na 1 instrukcyjny pułk Grenadierów – Woltyżerów, a potem na 13 pułk strzelców polskich. Po zjednoczeniu Armii Polskiej we Francji z Wojskiem Polskim, oddział otrzymał nazwę – 150 pułk Strzelców Kresowych, niedługo potem 42 pułk Strzelców Kresowych, by w styczniu 1920 przyjąć ostateczną nazwę 42 pułk piechoty.

Po przyjeździe do Polski pułk brał udział w przejmowaniu z rąk niemieckich Pomorza i zaślubinach Polski z morzem. Chrzest bojowy żołnierze przeszli 19 marca 1920 na Podolu, a następnie w składzie 18 Dywizji Piechoty brali udział w wyprawie kijowskiej. Podczas wojny z bolszewikami pułk walczył pod Mławą. Szlak wojenny zakończył nad rzeką Słucz w rejonie Kowla.

W okresie międzywojennym do 1922 pułk stacjonował w Twierdzy Osowiec, a następnie w Białymstoku przy ulicy Traugutta 3. W czasie wojny obronnej 1939 walczył w składzie macierzystej 18 Dywizji Piechoty w ramach Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”. Bronił między innymi odcinka „Ostrołęka” i walczył pod Nowogrodem. Rozbity 12 września w bitwie pod Łętownicą.

Formowanie i zmiany organizacyjne W grudniu 1918 roku komendant obozu w Santa Maria Capua Vetere kapitan marynarki Czesław Petelenz nakazał rozpocząć formowanie 3 Pułku Strzelców imienia ks. Józefa Poniatowskiego. Na dowódcę pułku został wyznaczony kapitan Witold Wartha. Do pułku wcielono Polaków, jeńców z cesarskiej i królewskiej Armii. W ciągu trzech tygodni zorganizowano trzy bataliony po cztery kompanie. Oddział nie posiadał uzbrojenia i ekwipunku. Żołnierze posiadali mundury c. i k. Armii.

4 marca 1919 roku oddział wyjechał z Włoch i udał się koleją do Francji. W Voulx I i III bataliony połączone zostały z trzema kompaniami instrukcyjnymi (nr 21, 22 i 23) złożonymi z francuskich oficerów i podoficerów oraz z Polaków, jeńców z armii niemieckiej i ochotników z Ameryki. Z połączonych pododdziałów zorganizowany został 1 instrukcyjny pułk Grenadierów – Woltyżerów. Broń, sprzęt techniczny i tabory jednostka otrzymała od 225 rezerwowego pułku piechoty. W maju tego roku oddział został przemianowany na 13 pułk strzelców polskich i włączono go w skład armii generała Józefa Hallera. 20 maja pułk rozpoczął przegrupowanie do Polski. Trzy dni później pierwszy transport kolejowy ze sztabem pułku przejechał granicę polsko-niemiecką. Po przybyciu do kraju zmieniono nazwę oddziału na 13 pułk strzelców pieszych. Dowództwo pułku i II batalion zostało rozlokowane we Włocławku, I batalion w Górnym Szpetalu i Lipnie, a III batalion w Kowalu. 1 września, po zjednoczeniu Armii Polskiej we Francji z Wojskiem Polskim, oddział otrzymał nazwę – 150 pułk Strzelców Kresowych. 28 października pułkowi nadano nazwę 42 pułku Strzelców Kresowych. 29 stycznia 1920 jednostka została po raz ostatni przemianowana na 42 pułk piechoty.

W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Białymstoku.

Obsada personalna pułku w 1920StanowiskoStopień, imię i nazwisko Dowódcappłk Karol Szemiot (do 22 VI)kpt. Władysław Zagórski (do 24 VII)wz. kpt. Józef Jasiński (26 VII – 1 VIII)kpt. Ludwik KrynickiAdiutantppor. Edmund Jeski [Liski?] Oficer gazowyppor. Paweł Iwanciówppor. Marian PichlLekarzkpt. lek. dr Jan GarbowskiKapelanks, kap. Birnbaum Dowódca I batalionukpt,/ppłk Adam Bazylewiczpor. Galińskikpt. Karol Roman Zagórski (V VII)Adiutantpor. Husiakiewicz (ranny 14 IV) Dowódca 1 kompaniipor. Karol Suchanekpor. Edmund liskiDowódca plutonusierż. Józef BartelDowódca 2 kompaniippor. Marian PichlDowódca plutonusierż. Józef Bem Dowódca 3 kompaniippor. Franciszek Dębiec (†24 VII)ppor. Józef ZolnaDowódca plutonupchor. Gustaw ZałęskiDowódca plutonusierż. sztab. Marcin Broniewski († 24 VII)Dowódca plutonusierż. Franciszek PrzybyłDowódca 4 kompaniiN.N.Dowódca 1 kompanii kmpor. Edward Kantecki?Dowódca II batalionukpt. Karol JeżowskiDowódca 5 kompaniiN.N. Dowódca 6 kompaniipor. Rój (ranny 14IV)ppor. Franciszek KopaczyńskiDowódca 7 kompaniippor. Julian PodkowskiDowódca 8 kompaniipor. Feliks Moskulski?Dowódca 2 kompanii kmppor. Kazimierz Marczewski Dowódca III batalionupor. Władysław Trzeciak († 10 IV)por. Józef Bochniakmjr Witold Wartha (V)kpt./mjr Józef Jasiński (ranny 8 VII)Lekarzpor. lek. dr Mieczysław Weisberg († 24 VII)Dowódca 9 kompaniiN.N.Dowódca 10 kompaniiN.N.Dowódca 11 kompaniiN.N.Dowódca 12 kompaniiN.N.Dowódca 3 kompanii kmppor. Władysław TrzeciakDowódca 4 kompanii kmpchor. Adam LipskiOficer baonupor. Aleksander JanickiOficer baonupor. Albert Ulrych († 6 VII)Oficer pułkukpt. Tadeusz Jeziorański (VI)Oficer pułkukpt. Władysław KortowskiOficer pułkupor. Kazimierz Czechowicz († 24 VII)Oficer pułkuppor. A. GrudzińskiOficer pułkupor. Mieczysław Mijał († 23 VII)Oficer pułkuppor. Kazimierz Sielski († 24 VII)Oficer pułkupchor. Józef GóreckiLekarz (przydział nieustalony)por. lek. dr Ignacy Lewi (chory)Lekarz (przydział nieustalony)pchor. podlek. Henryk ChyrczakowskiOficer sanitarny (przydział nieustalony)pchor. san. Aleksander BenderOficer sanitarny (przydział nieustalony)pchor. san. Tadeusz Kowenicki

Pułk w walce o granice Zajęcie Pomorza

Decyzjami traktatu wersalskiego Polsce przypadła cześć Pomorza. W ramach Frontu Pomorskiego utworzona została Grupa gen. Stanisława Pruszyńskiego. Jej zadaniem było przejecie terytorium od Włocławka do wschodniego brzegu Wisły. W skład grupy wszedł między innymi 42 pułk Strzelców Kresowych. W styczniu 1920 pułk przybył do Lipna. Tu też stawiły się przydzielone pułkowi pododdziały: szwadrony 2 pułku szwoleżerów, baterie 11 pułku artylerii ciężkiej i 113 pułku artylerii polowej, pluton łączności, tabory i poczta polowa nr 329 i 318. 14 stycznia 1920 z Lipna do Kikoła pułk wyruszył dwoma kolumnami. Kolumna pod dowództwem płk. Jana Szyszkowskiego maszerowała przez Lipnicę, Popowo, Wąbrzeźno, Ostaszewo i Radzyń. Lewą kolumną dowodził początkowo por. Czechowski, a później kpt. Karol Jeżowski. Maszerowała ona przez Lubicz, Wąbrzeźno, Chełmżę i Chełmno. Obie kolumny 23 stycznia dotarły do Kikoła. Przyjęcie żołnierzy polskich przez ludność Pomorza było zazwyczaj serdeczne. Szczególnie uroczyście przebiegało powitanie pułku w Chełmnie i Grudziądzu. Do miasta wjechał samochodem gen. Stanisław Pruszyński i płk Jan Szyszkowski, a za nimi defilowały kompanie. W kościele katedralnym Kapituły Chełmińskiej odbyła się msza. W Grudziądzu pułk zajął dawne pruskie koszary i całością sił stacjonował w nowym garnizonie. 9 lutego 1920 reprezentacja pułku pojechała do Pucka na ceremonię zaślubin Polski z morzem. Podniesiono maszt z polską banderą, wbito w morze słup graniczny, a gen. Józef Haller wrzucił w morze dwa platynowe pierścienie.

Walki na Podolu

5 marca 1920 pułk skierowany został transportem kolejowym poprzez Włocławek, Skierniewice, Kraków, Przemyśl, Lwów i Stanisławów na Podole w rejon Nowej Uszycy. 10 marca wszedł w skład Grupy gen. Franciszka Krajowskiego i obsadził rejon obrony nad rzeką Wierzbówką. 19 marca pułk wziął udział w wypadzie na Wierzbowiec i Kuryłówkę. Był to zarazem jego chrzest bojowy. 12 marca bronił Nowej Uszycy. Walczył też o Korajczyjowiec, Wierzbowiec, Zamiechów i Strugę. Wyprawa kijowska

W okresie wyprawy kijowskiej 18 Dywizja Piechoty uderzała po osi Bar – Żmerynka – Niemirów. 42 pułk piechoty rozpoczął marsz z rejonu Zamiechowa. Walczył pod Michałowcami, Doliniami, Szerogrodem, Ilińcami, Krasnem, Muratą i Lipowcem by w czerwcu znaleźć się w Oratowie. Pod Oratowem pułk kontratakował. Na stacji kolejowej znajdowały się trzy pociągi pancerne i oddziały bolszewickiej kawalerii. 5 czerwca rozpoczęło się natarcie. I/42 pp nacierał wzdłuż toru na stację kolejową, a III batalion z 8/18 pap miał odciąć odwrót pociągom pancernym. Nieprzyjaciel położył ogień trzech pociągów pancernych na obchodzący w rejon wiaduktu III batalion. Batalion zaległ. W sukurs batalionowi przyszedł pluton 8 baterii chorążego Jakuba Zielonki. Pluton celnym ogniem rozbił jeden z pociągi pancernych. 42 pp nie był jednak w stanie zablokować torów i pociągi bolszewickie zdołały się wycofać.

Działania odwrotowe

Rozpoczął się odwrót całej 6 Armii spod Kijowa. 13 czerwca działania opóźniające rozpoczął 42 pułk piechoty. 14 czerwca walczył z bolszewicką kawalerią pod Skitkami. Nad Bohem w okolicach Nowokonstantynowa przez szereg dni odpierał ataki nieprzyjaciela i tym samym umożliwił wycofanie się macierzystej dywizji oraz nawiązanie łączności taktycznej z 3 Armią. Pułk cofał się nadal przez Starokonstantynów, Szczurowiec, Ostróg, Buderoz, Słupcę, Obgów, Dubno, Krzemieniec, Werb, Rutki, Iwaszczuki, Wołoczyski, Radziwiłłów i Brody. Pod Sulżynem pułk rozbił silne oddziały kawalerii rosyjskiej. Wraz z dywizją brał udział w natarciu na Ostróg i zajął Kuniów. Potem z powodzeniem walczył pod Obgowem i toczył ciężki bój o Krzemieniec. Całkowicie rozbite zostały 403, 404 i 405 bolszewickie pułki piechoty. Zdobyto wozy taborowe, wzięto do niewoli ponad 30 jeńców. Po walkach pułk pozostawał w odwodzie.

W połowie lipca 1920 pułk ładował się na transporty kolejowe i miał być przewieziony do Tarnopola. Część pododdziałów była już w drodze. Wtedy wstrzymano załadunek i skierowano 42 pp do Werb pod Dubno. Potem pułk bił się jeszcze pod Iwaniami Pustymi i Chotyniem. Pod Iwaniszczukami został okrążony. 24 lipca wyszedł z okrążenia i ruszył na Radziwiłłów. Już 25 lipca zajął Brody, a po ciężkich bojach wycofał się na Olesko. Tu do sił głównych dołączył II batalion zawrócony spod Tarnopola i wszedł do walki pod Wołoczyskami.

Pod Warszawą

W sierpniu 18 Dywizja Piechoty została ściągnięta pod Warszawę. 12 i 13 sierpnia w rejon koncentracji w okolicach Modlina przybył 42 pułk piechoty. Tu wcielono do pułku 200 osobową kompanię marszową. Po reorganizacji pułk przeszedł do Płońska. W dniach 15 i 16 sierpnia 1920 walczył w rejonie Sochocina nad Wkrą. Potem ścigał nieprzyjaciela i walczył pod Nasielskiem, Ciechanowcem, Olżynem oraz pod Sońskiem. 21 sierpnia zdobył Mławę. Po krótkim odpoczynku przerzucono go nad Bug do rejonu Dubienka – Kowel. Stąd nacierała w kierunku na Łuck i Kołki. Po przeprawieniu się przez Prypeć do Lubiąża, pułk skierowany został na Janów. Maszerował przez Jasiołdę, Łabiszyn i Dąbrowę i doszedł do Małkowicz. W rejonie Pińska, Łunińca i Łachwy nad Słucza zastało żołnierzy 42 pp zawieszenie broni. Tam jeszcze przez rok pełnił służbę na granicy.

W wojnie polsko-bolszewickiej zginęło 11 oficerów i 112 szeregowych. Za czyny dokonane na polu bitwy nadano żołnierzom 42 pp 32 Ordery Wojskowe Virtuti Militari V klasy oraz 189 Krzyży Walecznych.

Mapy walk pułku

Kawalerowie Virtuti Militari

15px|left Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojskowego Virtuti Militari za wojnę 1918–1920.sierż. Józef Bartelsierż. Jan Bieńkowskipor. Józef Bochniakst. sierż. Marian Broniewskipor. Ernest Buchtaszer. Władysław Cesarzszer. Władysław Deskiewicz nr 1458kpt. lek. Jan Garbowskiszer. Józef Garukiewiczpor. Władysław Galińskipchor. Józef Góreckipor. Edmund Ilskimjr Józef Jasińskikpt. Karol Jeżowskipchor. Marian Kaczkowskist. szer. Stanisław Kaczorowskippor. Edward Kanteckiplut. Józef Kolembappor. Franciszek Kopaczyńskikpr. Władysław Kozłowskipchor. Adam Lipskist. sierż. Ludwik Maćkowiakplut. Jan Nowakowskist. szer. Jan Pankiewiczszer. Jan Procykchor. Franciszek Przybyłst. sierż. Ludwik Śnieżek (Śnierzek) nr 1950ppłk Jan Tabaczyńskiszer. Antoni Turekchor. Julian Ustrzyckipor. dr Mieczysław Wajsbergkpt. Karol Zagórski

Okres międzywojenny thumb|Wizyta Naczelnika Państwa w Białymstoku 21 sierpnia 1921. Marszałek Józef Piłsudski odbiera defiladę 42 pp. thumb|Wizyta prezydenta RP Ignacego Mościckiego w Białymstoku 1 lipca 1927. Powitanie na dworcu – z prawej poczet sztandarowy 42 pp.