Historię Polaków lub osób pochodzenia polskiego, zamieszkałych na terenie Związku Radzieckiego można podzielić na następujące okresy: 1917–1921 – okres rewolucji, wojny domowej i wojny polsko-bolszewickiej; 1921–1938 – okres porewolucyjny, początek stalinizmu, likwidacja Komunistycznej Partii Polski, Marchlewszczyzny, Dzierżyńszczyzny, operacja polska NKWD, podczas której rozstrzelano ponad 111 091 Polaków lub osób oskarżonych o związki z Polakami, a następnych 100 000 Polaków deportowano do łagrówIwanow Mikołaj, Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939, Warszawa 1991; Iwanow Mikołaj, Zapomniane ludobójstwo. Polacy w państwie Stalina, "operacja polska" 1937–1938, Kraków 2014. Podczas wielkiego głodu na Ukrainie zmarło około 21 000 Polaków. 1939–1947 – represje ZSRR wobec Polaków i obywateli polskich 1939–1946, jeńcy polscy w niewoli radzieckiej (od 1939 roku), zbrodnia katyńska; 1947–1991 – liczebność mniejszości polskiej w ZSRR określa się na powyżej 1 000 000.
W 1917 r. na terenie Rosji znajdowało się ok. 2,1 mln Polaków: 1150 tys. ludności osiadłej na ziemiach przedrozbiorowej Polski, reszta (w tym: Polacy odbywający służbę wojskową w armii rosyjskiej, uchodźcy wojenni, ewakuowani robotnicy i urzędnicy z byłej Kongresówki) rozproszona na pozostałym obszarze Rosji. Około 100 tys. Polaków brało udział w rewolucji październikowej (m.in. Rewolucyjny Czerwony Pułk Warszawski, Warszawski Pułk Czerwonych Huzarów, Mazowiecki Pułk Czerwonych Ułanów); czołową rolę odegrali m.in. Feliks Dzierżyński, Julian Marchlewski, Stefan Żbikowski. Po zawarciu ryskiego traktatu pokojowego ponad 0,5 mln Polaków powróciło do kraju. Według spisu 1926 liczba Polaków w ZSRR wynosiła 782 334 (w tym na Ukrainie – 500 tys., Białorusi – 100 tys.).
W okresie II wojny światowej na terenach Polski zajętych przez ZSRR wskutek paktu Ribbentrop-Mołotow znalazło się dodatkowo ponad 5 mln polskich obywateli. W 1940 roku w wyniku zajęcia Litwy Kowieńskiej przez Armię Czerwoną, na terenie ZSRR znalazło się kolejne ok. 0,5 mln Polaków. Po układzie Sikorski-Stalin utworzona została Armia Polska w ZSRR. W marcu 1943 powstał Związek Patriotów Polskich, z jego inicjatywy, przy pomocy rządu ZSRR powstała Pierwsza Warszawska Dywizja Piechoty im. T. Kościuszki (następnie Pierwszy Korpus Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, przekształcony w Pierwszą Armię WP). Od lipca 1944 do marca 1947 r. w ramach repatriacji przybyło do kraju 1 506 083 Polaków z ZSRR. Według spisu ludności 1970 było w ZSRR milion 167 tys. Polaków, skupionych głównie na terenach socjalistycznych republik radzieckich: Białoruskiej, Litewskiej, Ukraińskiej. Do początku lat 90. XX wieku liczba ta spadła nieco poniżej jednego miliona.
Obecnie Polacy w Rosji to około 100 000–175 000 (z powodu rozpadu ZSRR i „odziedziczenia” polskich mniejszości przez kraje takie jak Litwa, Białoruś, Ukraina czy Kazachstan)Podział Polaków w ZSRR wg deklarowanego języka ojczystego, „Przekrój”, 1992, nr 2464, s. 2. ..
Zobacz też Polacy w Armii Czerwonej Wysiedlenie Polaków ze Lwowa Wysiedlenie Polaków z Kresów Wschodnich w latach 1944–1946 Wysiedlenie Polaków z Kresów Wschodnich w latach 1955–1959
Przypisy
Bibliografia Hieronim Kubiak: Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, Uniwersytet Jagielloński. Instytut Badań Polonijnych, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1992, . Wojciech Necel: Polacy w ZSRR: historia i perspektywy, Wydawnictwo Towarzystwa Chrystusowego dla Polonii Zagranicznej Hlondianum, 1991. Julian Siedlecki: Losy Polaków w ZSRR w latach 1939–1945, Graf, 1990, . Ewa Nowicka-Rusek: Polacy czy cudzoziemcy?: Polacy za wschodnia̜ granica̜, Zakład Wydawniczy Nomos, 2000.